Ο ιερός ναός του Αγίου Γεωργίου στο Καστελλόριζο και ο μεγάλος ευεργέτης Λουκάς Σαντραπές
ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΚΕ 2748 ΦΟΡΕΣ
Γράφει ο Κυριάκος Μ. Χονδρός
chondros.kyr@gmail.com
Ο Λουκάς Σαντραπές γεννήθηκε στο Καστελλόριζο το 1852, όπου και έμαθε τα πρώτα του γράμματα. Σε ηλικία 15 χρονών έφτασε στην Αίγυπτο, με μοναδικά εφόδια το θάρρος, τη φυσική ευφυΐα και το επιχειρηματικό πνεύμα. Είχε εργατικό και φιλήσυχο χαρακτήρα, γεγονός που αυτά τα χαρίσματα, θα προκαλέσουν την προσοχή της αιγυπτιακής Κυβέρνησης, η οποία θα του αναθέσει υπεύθυνη αποστολή. Πράγματι ανέλαβε εργολαβία στα αρδευτικά έργα του Νείλου.
Παράλληλα δεν θα ξεχάσει την πατρίδα του και τη Μικρά Ασία.
Με προσωπικές του ενέργειες ίδρυσε την Καστελλοριζιακή Αδελφότητα του Καΐρου με την ονόμασε «Η Ελπίς», στην οποία διετέλεσε πρόεδρος για πολλά χρόνια. Στόχος του ήταν να βοηθήσει τους άπορους Καστελλοριζιούς της Αιγύπτου, αλλά και να συμβάλει στην ανάπτυξη της παιδείας και του πολιτισμού στο Καστελλόριζο.
Γι’ αυτό και έθεσε ως σκοπό να ιδρύσει ένα λαμπρό οικοδόμημα, η αρχιτεκτονική του οποίου να έχει τον ρυθμό του Εθνικού Πανεπιστημίου Αθηνών. Έτσι αποφάσισε να δαπανήσει 50.000 χρυσά φράγκα για να κατασκευαστεί ένα σχολείο, που να ονομάζεται Σαντραπεία Αστική Σχολή. Ένα κτήριο που σήμερα υπάρχει πλησίον του ιερού ναού των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης στην περιοχή Χωράφια.
Πριν από την κατασκευή του σχολείου αυτού, με δικές του δαπάνες οικοδομήθηκε περί τα 1900, ο ιερός ναός του Αγίου Γεωργίου, επίσης στην ίδια περιοχή, που αποτελεί ένα πολύτιμο εκκλησιαστικό μνημείο.
Ο Λουκάς Σαντραπές υπήρξε σπουδαίος χορηγός, όχι μόνο για την πατρίδα του το Καστελλόριζο, αλλά και πέραν αυτού.
Υπήρξε μεγάλος ευεργέτης σε μικραστικούς Συλλόγους με έδρα τη Σμύρνη και την Αθήνα. (Βλ. Ημερολόγιον Αιγαίου τόμ. Α΄1905 σ. 185-187 και Μικρασιατικός Σύλλογος Ανατολή, Αθήναι 1925, σ. 39).
Επίσης, κατέθεσε στο ταμείο της Εμπορικής Τράπεζας Τεπενκιώζη και Σία 20.000 λίρες Αιγύπτου, τρεις επαύλεις στο Ζεϊτούν και ένα οικόπεδο στο Κάιρο. Είχε αποφασίσει μετά τον θάνατό του, όπως η περιουσία του να περιέλθει στη Δημογεροντία Καστελλορίζου. Όρισε επίσης όπως το ποσό των 1.000 εισκοσόφραγκων να δοθεί εφάπαξ στον Ελληνικό Στόλο. Η κληρονομιά, δεν περιήλθε στο Καστελλόριζο. Υπήρξε μια δραστηριότητα της τότε τοπικής αυτοδιοίκησης με διάφορες τράπεζες και οργανισμούς, χωρίς όμως κανένα θετικό αποτέλεσμα.
Η εφημερίδα «Η Φωνή του Καστελλορίζου», από τον Ιούνιο του 1978 άνοιξε τον φάκελο της μεγάλης αυτής κληρονομιάς, δημοσιεύοντας σχετικά έγγραφα – ντοκουμέντα.
Η Ελληνική Κυβέρνηση, αναγνωρίζοντας τις ευεργεσίες του, τού απένειμε τον Σταυρό του Σωτήρα.
Παντρεύτηκε την Αναστασία, κόρη του Σταμάτη Νικολιού.
Πέθανε στις 22 Νοεμβρίου 1912.
Η τοπική κοινωνία, με τους εκπροσώπους της στην αυτοδιοίκηση, τους δημογέροντες, ανήγειραν ένα κενοτάφιο και δυο προτομές για το Λουκά και τη σύζυγό του Αναστασία, ανάγλυφες έξω από τον ιερό ναό του Αγίου Γεωργίου.
Σχεδόν κάθε χρόνο, οι μαθητές και οι εκπαιδευτικοί των σχολείων του νησιού, τιμούν την επέτειο του θανάτου του, καταθέτοντας στεφάνια στον προαναφερόμενο χώρο, ψάλλοντας δέηση και πραγματοποιώντας ομιλίες για τις ωφέλιμες αυτές πράξεις του.
Ο ιερός ναός του Αγίου Γεωργίου του Λουκά, όπως τον ονόμασαν οι κάτοικοι, κτίσθηκε ακολουθώντας ως πρότυπο τον ιερό ναό της Αγίας Ειρήνης στην Αθήνα.
Το 1907 – 1908, η ανέγερση είχε διακοπεί λόγω του θανάτου του ίδιου και της συζύγου του και έτσι ο ναός έμεινε ημιτελής. Κατασκευάστηκε με σχέδια του αρχιτέκτονα Πάνου Διακοσταμάτη από τη Σάμο.
Αργότερα όμως ολοκληρώθηκε και λειτούργησε από τα τελευταία (για τα Δωδεκάνησα), χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας με δαπάνες που κάλυπτε άλλοτε η Εκκλησιαστική Επιτροπή και άλλοτε η Δημογεροντία.
Ο αρχιτεκτονικός τύπος του ιερού ναού είναι εγγεγραμμένος σταυροειδής εκλεκτικιστικού ρυθμού, με κίονες στο εσωτερικό του, που επιστέφονται από κορινθιακά κιονόκρανα, ενώ ιδιαίτερης τέχνης είναι ο άμβωνας καθώς και ο δεσποτικός θρόνος. (Ο εκλεκτικισμός είναι αρχιτεκτονικό στιλ του 19ου και 20ού αι. κατά τον οποίο επιλέγονται και χρησιμοποιούνται ποικίλα στοιχεία διαφόρων εποχών και ρυθμών, σ’ ένα ενιαίο κτίσμα).
Ο αρχαιολόγος Ιωάννης Βολανάκης, μας πληροφορεί ότι μπροστά από τη σκάλα της βόρειας εισόδου του ναού διατηρούνται λείψανα από το ψηφιδωτό δάπεδο της βασιλικής. Ένα τμήμα του δαπέδου απαρτίζεται από ψηφίδες σε μέτριο μέγεθος, χρώματος λευκού, μέλανος και ερυθρού, σε γεωμετρικά σχήματα.
Πριν από την ανέγερση αυτού του ναού, προϋπήρχε άλλος, πάλι προς τιμήν του Αγίου Γεωργίου, που ονομαζόταν του Μαλαξού, επίσης ευεργέτη, ή Άγιος Γεώργιος του ψηφιού, δηλαδή του νεκροταφείου, γιατί στο χώρο αυτό υπήρχε μετά τον 13ο ή 14ο αιώνα νεκροταφείο. Σήμερα διασώζεται μόνο το οστεοφυλάκιο.
Ο αρχικός ναός που οικοδομήθηκε σ’ αυτήν ακριβώς τη θέση, ήταν παλαιοχριστιανική βασιλική. Ακόμα και σήμερα διακρίνονται ορισμένα τμήματα από τοίχους, μαρμάρινα αρχιτεκτονικά μέλη. Επίσης τμήματα ψηφιδωτού δαπέδου υπήρχαν πριν η πλατεία αλλάξει μορφή… Στο ισόγειο του Διαχρονικού Μουσείου Καστελλορίζου, βρίσκονται λίθινοι πεσσίκοι από το τέμπλο αυτής της παλαιοχριστιανικής βασιλικής.
Κατά τους χρόνους της δουλείας, τον ιερό ναό φρόντιζε το τοπικό διοικητικό σύστημα, όταν λειτουργούσε καϊμακαμία η μουδηρία, δηλαδή Οθωμανικές εξουσίες, κάτω από τις οποίες η κοινωνία κατόρθωσε να ασκεί θα χριστιανικά της καθήκοντα.
Κατά την Ιταλική κατοχή, τρεις ιεροί ναοί λειτουργούσαν κάθε Κυριακές, εκτός των άλλων επετείων: των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, του Αγίου Γεωργίου του Πηγαδιού και του Αγίου Γεωργίου του Λουκά ή Χωραφιού.
Ο Κώδικας των Εκκλησιών, (1928 – 1939) δηλαδή με τα Πρακτικά της Εκκλησιαστικής Επιτροπής των ιερών ναών της Κοινότητος Καστελλορίζου, ένα χειρόγραφο βιβλίο, είχε κλαπεί από τους «συμμάχους» μας Βρετανούς το 1943 όταν έμειναν μόνοι τους στο νησί και οι κάτοικοι έφυγαν ως πρόσφυγες στη Γάζα της Παλαιστίνης. Το Βιβλίο βρέθηκε αρχικά στο Λονδίνο και μετά την Αίγυπτο για να καταλήξει σε οίκο δημοπρασιών εξωτερικού.
Να σημειωθεί με την ευκαιρία αυτή, πως ακόμα και σήμερα, έχουμε εντοπίσει σπουδαία ντοκουμέντα του Καστελλορίζου σε οίκους δημοπρασιών. Πρόσφατα εντοπίσαμε στο διαδίκτυο το Βιβλίο των Ναυτικών του Καστελλορίζου, γραμματόσημα, ταχυδρομικά δελτάρια κ.ά.
Στον Κώδικα των Εκκλησιών, καταγράφονται μεταξύ άλλων τα Δικαιώματα Γάμων, Μνημοσύνων, Κηδειών, Βαπτίσεων κλπ. Το 1928, μέλη της Εκκλησιαστικής Επιτροπής ήταν οι Δημήτριος Σταυριανός (πρόεδρος), Αντώνιος Εξεντάρης, Παρασκευάς Σπύρου, Κυριάκος Βερέβης, Νικόλαος Μανίσκας, Κυριάκος Βογιατζής, Ν. Μ. Σταματίου, Χριστοφής Π. Χριστοφής, Νικόλαος Αναστασάς, Ευάγγελος Γραβάς και Γεώργιος Παλτόγλου.
Στο πρακτικό αριθμ. 4 της 6 Σεπτεμβρίου 1928, διαβάζουμε ότι «Κατόπιν αποφάσεως παρεδόθησαν εις τον Ταμεία του Ναού Αγ. Γεωργίου του Χωραφιού, το Ευαγγέλιον επαργυρομένον του Ναού Αγίου Νικολάου των Μύρων».
Στο πρακτικό αριθμ.7 της 11 Ιανουαρίου 1929, αποφασίσθηκε η πρόσληψη του ψάλτη Αναστασίου Κοντούζογλου, ενώ ήδη υπήρχε άλλος ψάλτης ο Απόστολος Παπαποστόλου. Στα χρόνια που ακολούθησαν τα οικονομικά της εκκλησίας δεν επέτρεψαν αυτήν την κατάσταση και αποφασίσθηκε η αναδιοργάνωση των ψαλτών επί το οικονομικώτερον.
Το 1932, ειδικός ταμίας του ναού, αναλαμβάνει ο Παρασκευάς Παπαπέτρου και την ίδια χρονιά διορίζεται νεωκόρος η Αναστασία Βαρσάμια με μηνιαίο μισθό 40 λιρέτες. Ένα χρόνο αργότερα προσλαμβάνονται πάλι δυο ψάλτες με επίδομα 200 λιρετών, αλλά θα παραμείνουν για λίγο χρονικό διάστημα.
Το 1936, η μοναχή Μαγδαληνή Παπαστεφάνου με έγγραφη δήλωσή της έκανε γνωστό ότι θα επιχρυσώσει τα Άγια Ποτήρια των εκκλησιών Αγίου Κωνσταντίνου, Αγίου Γεωργίου Πηγαδιού και Αγίου Γεωργίου Χωραφιού συνολικής δαπάνης 200 λιρών. Κάποτε, ο ναός είχε μεγάλο αριθμό φορητών εικόνων, εξαιρετικής τέχνης, τις οποίες εισήγαγαν οι Καστελλοριζιοί από διάφορα λιμάνια που προσέγγιζαν τα τρικάταρτα εμπορικά καράβια τους.
Ο ιερός ναός του Αγίου Γεωργίου, άρχισε να μη λειτουργεί όταν ο αριθμός των κατοίκων άρχισε να μειώνεται άλλοτε λόγω της Ιταλικής Κατοχής και άλλοτε τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Από τα τελευταία χρόνια της Ιταλικής κατοχής έπαψε η εκκλησία να λειτουργεί, εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων και μετά από απαίτηση των κατοίκων.
Η εγκατάλειψη δημιούργησε προβλήματα και παρέμεινε για πολλά χρόνια κλειστός. Πλην όμως οι εικόνες, τα σκεύη, τα βιβλία, καθώς και τα υπόλοιπα εκκλησιαστικά είδη, μεταφέρθηκαν σε άλλους χώρους. Ένα μέρος των εικόνων φυλάσσονται στον γυναικωνίτη του ιερού ναού Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης και ένας άλλος αριθμός στη Ρόδο για συντήρηση.
Το 1978, οι τοπικές αρχές του νησιού, θα απευθύνουν έκκληση σε κάθε αρμόδιο, για την αναστήλωση του ιερού ναού. Ο Λάζαρος Χατζηγιαννάκης και η σύζυγός του Άννα το γένος Αθανασίου Τσακούνη μαζί με τον γνωστό πολιτικό Γεώργιο Μαύρο, θα είναι οι πρώτοι που θα ανταποκριθούν έμπρακτα.
Το ζεύγος Χατζηγιαννάκη απέστειλε εκτός από χρηματικό ποσό και έναν επιτάφιο στη μνήμη των γονιών τους. Η Άννα Χατζηγιαννάκη θα συνεχίσει να ενισχύει τις αναστηλώσεις των εκκλησιών του νησιού στα επόμενα χρόνια. Μαζί της ο Καστελλοριζιός πολιτικός μηχανικός Γεώργιος Καραβέλατζης, ο οποίος έκανε την αποτύπωση των ιερών ναών Αγίων Νικολάου και Δημητρίου στο Κάστρο.
Το 1983, συγκροτήθηκε Επιτροπή Επισκευής Ιερού Ναού Αγίου Γεωργίου του Λουκά και λοιπών Εκκλησιών Μεγίστης, με πρόεδρο τον ιερέα Γεώργιο Μαλτέζο και μέλη τους Μιχάλη Χονδρό και Νίκο Καραβέλατζη.
Όταν ανέλαβε τα καθήκοντά του ο Δήμαρχος Καστελλορίζου Μιχάλης Χονδρός, κι αφού διαπίστωσε πως υπάρχει ορατός κίνδυνος κατάρρευσης της εκκλησίας, ξεκίνησε να ενεργεί ώστε να συντηρηθεί και να λειτουργήσει κανονικά ή έστω ως βυζαντινό μουσείο προστατεύοντας εκκλησιαστικά τεκμήρια. Την ιδιαίτερη αυτή ευαισθησία του για τον θρησκευτικό και ιστορικό ναό, κατέγραψε ο Δωδεκανησιακός Τύπος, εκείνη την εποχή.
Επίσης ο Μιχάλης Χονδρός, πριν εκλεγεί Δήμαρχος, εργάσθηκε ως γενικός γραμματέας και ληξίαρχος στον ίδιο Δήμο, όπου κατά τη διάρκεια των καθηκόντων του κατέβαλε προσπάθειες για να αναδυθεί η μεγάλη περιουσία του Λουκά Σαντραπέ. Όταν ο Οικουμενικός Πατριάρχης κ.κ. Βαρθολομαίος ο Α΄ επισκέφτηκε το Καστελλόριζο, (10 και 11. 11.2001), τέλεσε τρισάγιο στον τάφο του τελευταίου Πατριάρχη Πισιδίας, που βρίσκεται εντός του ναού, στη δεξιά πλευρά. Ένας τάφος απλός, με μια πλάκα τσιμέντου και ένα καντήλι.
Το Μάιο του 2001, οι μαθητές του Γυμνασίου και Λυκείου Καστελλορίζου, αφού ευαισθητοποιήθηκαν από τους καθηγητές τους για την κατάσταση που παρέμενε ο ιερός ναός απηύθυναν ανοικτή επιστολή στην Πολιτεία μέσω της εφημ. «Η Φωνή του Καστελλορίζου» με τίτλο «Ο βυζαντινός ναός του Αγίου Γεωργίου του Λουκά» έχει πάρει τον κατήφορο για την καταστροφή.
Τελικά, το Υπουργείο Πολιτισμού, ενέκρινε κάποιο ποσό, ξεκίνησαν οι εργασίες αναστήλωσης, αλλά μετά από ένα χρονικό διάστημα διακόπηκαν και έμειναν εντός του ιερού ναού οι σκαλωσιές. Από το 2020, άρχισε να γίνεται αποκατάστασή, από την Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία Αιγέας των δωρητών Θανάση και Μαρίνας Μαρτίνου, γεγονός που χαροποίησε όχι μόνο τους κατοίκους, αλλά και τους Καστελλοριζιούς της Διασποράς.
Η εγκεκριμένη μελέτη, προβλέπει τη στερέωση, συντήρηση, αποκατάσταση και αποπεράτωση του ναού, όπως και την αισθητική του αναβάθμιση, την ανάδειξη της ιστορικής, αρχαιολογικής και καλλιτεχνικής του αξίας, παράλληλα με τη λειτουργική του αξιοποίηση, ως χώρου λατρείας και επισκέψιμου μνημείου. Η μελέτη εκπονήθηκε από ιδιώτη μελετητή με την υποστήριξη βεβαίως της Εφορείας Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου, αποτελώντας συμπλήρωση και επικαιροποίηση παλαιότερης εγκεκριμένης μελέτης.
(Αφιερωμένο στον αρχιτέκτονα και διδάκτορα του Πανεπιστημίου Αιγαίου κ. Αγαπητό Ι. Ξάνθη, ο πατέρας του οποίου κατάγεται από το Καστελλόριζο και διετέλεσε για πολλά χρόνια μέλος του Δ.Σ. του Συλλόγου Καστελλοριζίων Ρόδου).
Ακολουθήστε τη Ροδιακή στο Google News
