Η Ελλάδα και η Ευρώπη μετά την υγειονομική κρίση της πανδημίας

Rodiaki NewsRoom

Συνέντευξη του Σωτήρη Ντάλη*
στο “Yellow box”

Πριν από λίγες ημέρες κυκλοφόρησε το καινούργιο βιβλίο σας σχετικά με την πανδημία του Covid-19 από τη σειρά «Διεθνής και Ευρωπαϊκή Πολιτική» στο οποίο είστε υπεύθυνος για την επιμέλεια και την εισαγωγή. Πείτε μας τους λόγους που σας οδήγησαν στη δημιουργία του.

Όλο αυτό το διάστημα της υγειονομικής κρίσης της πανδημίας ακούμε συχνά να λέγεται ότι «τίποτα δεν θα είναι πια όπως πριν» και ότι θα μιλάμε πλέον για «τη μετά κορωνοϊό εποχή». Ένα χρόνο μετά την εμφάνιση της πανδημίας με το συλλογικό έργο «Μετά την πανδημία. Η Ελλάδα, η Ευρώπη και ο Κόσμος στη Σκιά της Δυστοπίας», επιχειρείται ένας πρώτος απολογισμός μιας εν εξελίξει κρίσης, η οποία όμως άλλαξε ριζικά την εικόνα του κόσμου. Η έκδοση αυτή εντάσσεται στις δράσεις της Μονάδας Έρευνας για την Ευρωπαϊκή και Διεθνή Πολιτική του Τμήματος Μεσογειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αιγαίου.

Πώς κρίνετε την ανταπόκριση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σε θέματα υγειονομικού ενδιαφέροντος σχετικά με τον Covid κατά τον πρώτο χρόνο της πανδημίας;

Στο κρίσιμο δεύτερο τρίμηνο του 2020, όταν την άνοιξη του 2020, η πανδημία κορυφώθηκε, η Ευρωπαϊκή Ένωση απαντούσε με καθαρά εθνικά μέτρα και τα κράτη-μέλη σταματούσαν τις εξαγωγές μασκών και ιατρικού εξοπλισμού και έκλειναν τα σύνορα. Στη συνέχεια η ΕΕ, αν και δεν διέθετε αρμοδιότητες επί της υγειονομικής πολιτικής και της διαχείρισης πανδημιών, έδειξε ικανότητα αυτοδιόρθωσης. Υιοθέτησε γρήγορα έναν κοινό μηχανισμό προμηθειών ιατρικού εξοπλισμού. Η προμήθεια εμβολίων στην αρχή εμφάνισε δυσκολίες λόγω της συμπεριφοράς αρκετών κρατών-μελών. Στη συνέχεια του καλοκαιριού του 2020 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κινήθηκε αποτελεσματικά προς τη δημιουργία ενός μεγάλου Ταμείου Ανάκαμψης ύψους 750 δισεκατομμυρίων ευρώ. Παράλληλα η ΕΕ συνεισέφερε ένα δισεκατομμύριο ευρώ στην παγκόσμια πρωτοβουλία COVAX για δίκαιη και ισότιμη πρόσβαση σε ασφαλή και αποτελεσματικά εμβόλια κατά του COVID-19 για χώρες μικρού και μεσαίου εισοδήματος.

Κατά τη γνώμη σας, η πανδημία δοκίμασε τις αντοχές τόσο της ελληνικής κοινωνίας, όσο και της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης και συνοχής;

Ένας από τους πατέρες του σχεδίου της Ευρωπαϊκής ενοποίησης, ο Ζαν Μονέ, συνήθιζε να υπογραμμίζει ότι η ενωμένη Ευρώπη θα οικοδομηθεί μέσα από κρίσεις και θα αποτελέσει το άθροισμα των λύσεων που θα έχουν δοθεί στις κρίσεις αυτές. Πράγματι η υγειονομική κρίση της πανδημίας δοκίμασε την Ευρωπαϊκή Ένωση και ιδιαίτερα τη συνοχής της.

Η πανδημία έπληξε σκληρά τα κράτη-μέλη της ΕΕ και δημιούργησε σημαντικές οικονομικές προκλήσεις. Οι ειδικοί αναλυτές ε διχάστηκαν. Κάποιοι υποστήριζαν ότι η ΕΕ δεν κάνει αρκετά για να υποστηρίξει τις κυβερνήσεις με οικονομικά προβλήματα ή για να κλείσει το χάσμα μεταξύ των κρατών-μελών της ΕΕ. Άλλοι έκριναν ενθαρρυντική την πολιτική απάντηση της ΕΕ, γιατί στηριζόταν σε ισχυρά κίνητρα για βιώσιμη ανάπτυξη, αλληλεγγύη και οικονομική σταθερότητα.

Αξιολογούσαν θετικά το γεγονός ότι η ΕΕ δεν αντιμετώπιζε την κρίση ελέγχοντας δημόσιους λογαριασμούς με βάση το Σύμφωνο Σταθερότητας. Αντίθετα, χαλάρωνε τους δημοσιονομικούς κανόνες και τις κατευθυντήριες γραμμές της σχετικά με τις κρατικές ενισχύσεις, επιτρέποντας έτσι στα κράτη-μέλη να στηρίξουν τις οικονομίες και τα συστήματα υγείας τους όπως απαιτείτο.

Υπογράμμιζαν τις πολιτικές ενέργειες της ΕΕ που έδειξαν ότι η αντίδραση της ήταν αρκετά μπροστά από την αντίδρασή της σε προηγούμενες κρίσεις. Η απόφαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και των αρχηγών κρατών και κυβερνήσεων της ΕΕ να εργαστούν για τη δημιουργία ενός Ταμείου Ανάκαμψης για τη στήριξη των οικονομικών προοπτικών των κρατών-μελών, ήταν τελικά κομβικής σημασίας για την επόμενη ημέρα της Ευρώπης.

Αποτέλεσε, άραγε, η πανδημία σημείο καμπής για την περαιτέρω εμβάθυνση της ΕΕ;

Αυτή η παγκόσμια κρίση ήταν επόμενο να επηρεάσει και τη συζήτηση για το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μια πολυεπίπεδη συζήτηση σε μια «δύσκολη» Ευρώπη και ένα από τα κομβικά ζητήματα της ενοποιητικής διαδικασίας.

Τι σηματοδοτεί όμως η υγειονομική κρίση για το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης;

Όταν η Ευρωπαϊκή Ένωση εμφανίζει σε κάποιες κρίσεις έλλειψη αλληλεγγύης μιλάμε πάντα για ένα θανάσιμο κίνδυνο που διατρέχει το Ευρωπαϊκό σχέδιο. Σήμερα, είναι προφανής η ανάγκη για ένα πιο λειτουργικό σύστημα για την Ευρωζώνη, η οποία ούτως ή άλλως αποτελεί μέρος του προβλήματος γιατί είναι μια ατελής οικονομική και νομισματική ένωση.

Η εμβάθυνση και ολοκλήρωση της Ευρωζώνης πρέπει να είναι ο βασικός άξονας των θεσμικών πρωτοβουλιών, τις οποίες θα συμπληρώνει το σχέδιο ανάπτυξης της κοινής ευρωπαϊκής πολιτικής άμυνας, προκειμένου η ΕΕ να είναι σε θέση να εξασφαλίζει τη στρατηγική της αυτονομία, να μπορεί να διαχειριστεί τις διεθνείς κρίσεις μόνη της και να εγγυάται τα εξωτερικά σύνορά της.

Η συζήτηση για το μέλλον της ΕΕ οδηγεί εκ των πραγμάτων σε μια νέα αλληλεγγύη συμφερόντων σε ευρωπαϊκό επίπεδο που θα συμπληρώνει και δεν θα ακυρώνει το εθνικό συμφέρον.

Ποιες ήταν οι δυσκολίες στη δημιουργία του βιβλίου;

Η μεγάλη πρόκληση για ένα τέτοιο συλλογικό έργο είναι το αν θα αναδείξει τα κομβικά ερωτήματα αυτής της δύσκολης κατάστασης και βεβαίως αν οι συμμετέχοντες σε αυτό το εγχείρημα θα καταθέσουν έναν θετικό αναστοχασμό για τις απαντήσεις της επόμενης ημέρας. Δίπλα στα μεγάλα και θεμελιώδη ερωτήματα που αφορούσαν την προσέγγιση του «φαινομένου Covid-19» ως μια κρίσιμη καμπή στη διεθνή πολιτική και οικονομία, αλλά και την ιατρική επιστήμη, έπρεπε να δούμε πώς η υγειονομική κρίση της πανδημίας άφησε το στίγμα της στον γεωπολιτικό και γεωοικονομικό χάρτη.

Έπρεπε επίσης να δούμε πώς στάθηκε η Ελλάδα απέναντι στην κρίση και ποιος ήταν ο ρόλος των θεσμών, της πολιτικής, της οικονομίας, της κοινωνίας και της Εκκλησίας. Νομίζω πως σε μεγάλο βαθμό τα καταφέραμε και πως αυτό το συλλογικό έργο θα αποτελέσει ένα χρήσιμο εργαλείο αποτίμησης του πρώτου έτους αυτής της εν εξελίξει κρίσης.

Διαβάζουν οι Έλληνες βιβλία για τα ευρωπαϊκά ζητήματα;

Μετά από σαράντα χρόνια συμμετοχής της χώρας μας στο Ευρωπαϊκό Σχέδιο (1981-2021) υπάρχουν πλέον αρκετοί συμπολίτες μας που αγωνιούν και προβληματίζονται για το μέλλον της ενοποιητικής διαδικασίας και θέλουν να μετέχουν σε έναν διάλογο που επιχειρούν να ανοίξουν βιβλία με αντικείμενο την Ευρώπη.

Η Ελληνική Πολιτεία οφείλει να ενισχύσει τη διδασκαλία της Ιστορίας της Ευρωπαϊκής Ενοποίησης στη Μέση Εκπαίδευση. Πρέπει όλοι νέοι που φτάνουν στα πανεπιστήμια να γνωρίζουν πως μέσα από την τραγωδία και την καταστροφή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ξεπήδησε η ελπίδα για τη συμφιλίωση και τη συνεργασία στην Ευρωπαϊκή Ήπειρο. Αυτό το χρωστάμε στη σημερινή Ευρωπαϊκή Ένωση και πρέπει να το εξηγούμε στους νέους ανθρώπους, στα παιδιά των προγραμμάτων Erasmus.

Στη σειρά «Διεθνής και Ευρωπαϊκή Πολιτική» που διευθύνω στις εκδόσεις Παπαζήση από το 2001, έχουν κυκλοφορήσει 130 τίτλοι που καλύπτουν σχεδόν όλο το φάσμα των θεσμικών, πολιτικών και οικονομικών εξελίξεων τόσο στην ΕΕ όσο και στο διεθνές γίγνεσθαι. Επίσης, η θέση και ο ρόλος της Ελλάδας στην ΕΕ και στον κόσμο έχει αναλυθεί σε αρκετές μελέτες αυτής της σειράς.

Κατά πόσο ένας ακαδημαϊκός πρέπει να είναι μέσα στη ζωή και να ακολουθεί την εποχή του;

Ένας ακαδημαϊκός που κινείται στον χώρο των ανθρωπιστικών ή των κοινωνικών επιστημών δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να είναι «κλεισμένος στο καβούκι του». Πρέπει να έχει λόγο και ρόλο στη δημόσια σφαίρα και προφανώς πρέπει να είναι «μέσα στη ζωή και να ακολουθεί την εποχή του».

Το συλλογικό έργο το οποίο μας έδωσε την ευκαιρία γι’ αυτή τη συζήτηση, αποτελεί μια συμβολή στον δημόσιο διάλογο ενός πανεπιστημιακού που το θεωρεί αυτό χρέος του απέναντι και στους φοιτητές του γιατί μέρος του αναστοχασμού που εκφράζεται μέσα σε αυτό το βιβλίο, έχει προκύψει και από τις συζητήσεις με τους φοιτητές μου μέσα από την «εξ αποστάσεως συνεργασία» όλη αυτή τη δύσκολη περίοδο.

Κυρίαρχες στη ζωή πιστεύετε ότι είναι οι ερωτήσεις ή οι απαντήσεις;

Προφανώς οι ερωτήσεις. Τα θεμελιώδη ερωτήματα και ζητήματα που προέκυψαν με την κρίση της πανδημίας θα καθορίσουν και τις απαντήσεις της «μετακορωνοϊό εποχής». Αν μείνουμε στο κρίσιμο ζήτημα της πανδημίας, προφανώς κομβικά ερωτήματα του τύπου, «θα μεταφερθούμε σε έναν προ παγκοσμιοποίησης κόσμο ή θα διακτινιστούμε σε μια εποχή της μετα-παγκοσμιοποίησης;» και το πού θα οδηγήσει «η κρίση του πολυμερούς συστήματος διακυβέρνησης», καθορίζουν και τη λογική των απαντήσεων.

Σε ένα άλλο επίπεδο που αφορά τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η ΕΕ για να μπορέσουμε να τις κατανοήσουμε και να τις αντιμετωπίσουμε ως ενωμένη Ευρώπη θα πρέπει να μπορούμε να απαντήσουμε στο ερώτημα «ποια Ευρώπη θέλουμε;».

* O Σωτήρης Ντάλης είναι αναπληρωτής καθηγητής Διεθνών Σχέσεων-Διεθνούς Πολιτικής και Ευρωπαϊκής Ενοποίησης στο Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών του πανεπιστημίου Αιγαίου.

** Πηγή: “Υellowbox”, τεύχος Οκτωβρίου 2021.