Δ. Προκοπίου, Β. Τσελέντης & Σ. Μανώλογλου: Περιβαλλοντική πιστοποίηση λιμένων

Rodiaki NewsRoom

Γράφουν οι Δημήτρης Προκοπίου, Βασίλης Τσελέντης, Σωτήρης Μανώλογλου 

Ο ESPO ορίζει το λιμάνι ως «μια χερσαία και θαλάσσια περιοχή που διαθέτει υποδομές και εξοπλισμό ώστε να επιτρέπει κυρίως, την υποδοχή πλοίων, τη φόρτωση και εκφόρτωσή τους, την αποθήκευση, την παραλαβή και παράδοση εμπορευμάτων μέσω εσωτερικών μεταφορών και που μπορεί να περιλαμβάνει επιχειρηματικές δραστηριότητες που συνδέονται με τις θαλάσσιες μεταφορές».

Ο ορισμός αυτός αναφέρει πως το λιμάνι είναι ένας οργανισμός που δεν παρέχει απλώς μία μόνον υπηρεσία φορτοεκφόρτωσης , αλλά πολλές και διαφορετικές υπηρεσίες, που πραγματοποιούνται ταυτόχρονα στη λιμενική περιοχή.

Ο οργανισμός που αναλαμβάνει να διασφαλίσει την ποιοτική και απρόσκοπτη λειτουργία των παραπάνω λειτουργιών ονομάζεται «λιμενική αρχή». Είναι γνωστό ότι οι δραστηριότητες και οι λειτουργίες των λιμανιών υπόκεινται πλέον σε νέα θεσμικά πλαίσια και νέους νομοθετικούς κανονισμούς, που στόχο έχουν την ασφάλεια και την προστασία του περιβάλλοντος.

Οι απαιτήσεις του διεθνούς εμπορίου και οι αναπτυξιακοί στόχοι των λιμένων σε συνδυασμό με τις σύγχρονες περιβαλλοντικές επιταγές, οδηγούν τις περισσότερες φορές σε αντιφατικές και συχνά αντιθετικές επιλογές για ένα λιμάνι.

Τα σύγχρονα λιμάνια μεταμορφώνονται σε σύγχρονα βιομηχανικά συγκροτήματα, με τις περιβαλλοντικές πιέσεις, υποχρεώσεις και ευθύνες, που αυτές οι δραστηριότητες συνεπάγονται, καθώς αυτά επεκτείνονται σε νέες επιχειρηματικές δραστηριότητες όπως ελεύθερες ζώνες εμπορίου, διαχείριση βιομηχανικών περιοχών, αξιοποίηση της ακίνητης περιουσίας τους κ.ά.

Παραδοσιακά, τα διοικητικά στελέχη των λιμένων ασχολούνταν κυρίως με την επίδραση του περιβάλλοντος στις λειτουργίες του λιμένος. Σε πολλές περιπτώσεις οι εμπορικές δραστηριότητες του λιμανιού έχουν επηρεαστεί από θέματα όπως η ασφάλεια και αξιοπιστία των αγκυροβολίων, παρά με τις επιδράσεις των λιμενικών δραστηριοτήτων στο περιβάλλον.

Οι συμπεριφορές των ανέμων, των κυμάτων, των παλιρροιών, των ρευμάτων και οι διαδικασίες ιζηματοποίησης έχουν μελετηθεί και ληφθεί υπόψη σε σχέση με την ασφάλεια, η ευκολία και ταχύτητα των διαδικασιών προσόρμισης, οι προσχώσεις (με αποτέλεσμα τον περιορισμό του πλεύσιμου βάθους), κ.ά.

Είναι ευρέως αποδεκτό ότι περιβαλλοντικό management των λιμένων, δηλαδή η οργάνωση των λιμενικών δραστηριοτήτων με στόχο τη διασφάλιση της περιβαλλοντικής προστασίας και της αειφόρου ανάπτυξης, αποτελεί ένα σημαντικό και ολοένα αυξανόμενο μέρος του λιμενικού management και της ποιοτικής διασφάλισης των προσφερόμενων λιμενικών υπηρεσιών.

Σήμερα μπορεί να υποστηρίξει κανείς ότι ο λιμενικός τομέας και η κοινωνία γενικότερα αποδέχεται την περιβαλλοντική προστασία ως επιστημονική, νομική και ηθική αναγκαιότητα και ότι η πρόκληση πλέον βρίσκεται στο να αναπτυχθούν διοικητικές και οργανωτικές δομές για την αποτελεσματικότερη εφαρμογή των λιμενικών περιβαλλοντικών πολιτικών.

Μία επιτυχημένη περιβαλλοντική διαχείριση των λιμενικών δραστηριοτήτων απαιτεί να είναι σε θέση οι υπεύθυνοι για λήψη αποφάσεων να:
• Εκτιμήσουν και να καταλάβουν το εύρος των περιβαλλοντικών θεμάτων και των επιπτώσεών τους.

• Αναπτύξουν και να εφαρμόσουν δράσεις και πολιτικές, οι οποίες να διασφαλίζουν την περιβαλλοντική προστασία, παράλληλα με την προώθηση των επιχειρηματικών στρατηγικών του λιμένος.

Η περιβαλλοντική διαχείριση του λιμένα (port environmental management) απαιτεί ολιστική προσέγγιση και παρουσιαστούν επιλογές και εναλλακτικές μεθοδολογίες που βασίζονται σε αξιόπιστη επιστημονική ανάλυση των περιβαλλοντικών αλληλεπιδράσεων που αναπτύσσονται για κάθε λιμάνι, ανάλογα με τις επιχειρηματικές και αναπτυξιακές του προτεραιότητες.

Ήδη υπάρχουν πολλές αξιόλογες πρωτοβουλίες, τόσο από λιμενικές αρχές όσο και από φορείς που αντιπροσωπεύουν τον κλάδο σε διεθνές και εθνικό επίπεδο, προς την κατεύθυνση της ανάπτυξης ολοκληρωμένης προσέγγισης σε ό,τι αφορά την περιβαλλοντική διαχείριση των λιμενικών δραστηριοτήτων.

Είναι γνωστό, ότι το περιβάλλον για την οικονομική επιστήμη δεν θεωρείται πλέον ένας ανεξάντλητος πόρος. Ειδικότερα, κάθε οικονομική δραστηριότητα, εμπεριέχει το στοιχείο του κόστους, το οποίο ονομάζεται κοινωνικό κόστος όταν αναφέρεται στην περιβαλλοντική διάσταση.

Το νέο θεσμικό και νομικό πλαίσιο που βασίζεται σε αυτή την άποψη έχει σαν σημείο εκκίνησης τις αρχές του « ο ρυπαίνων πληρώνει », την « προληπτική προσέγγιση » και την ανάγκη για « αειφόρο ανάπτυξη ».

Τα λιμάνια καλούνται να ανταποκριθούν στις προβλεπόμενες αυξήσεις του παγκόσμιου εμπορίου μέσα σε αυτό το πλαίσιο των κανονισμών και της νομοθεσίας.

Αν και η νομοθεσία που διέπει την περιβαλλοντική προστασία γίνεται ολοένα και πιο διεθνής, δεν μπορεί κανείς να αγνοήσει ότι με όρους γεωγραφικούς, υδρογραφικούς και εμπορικούς, κάθε λιμάνι είναι μοναδικό, με σημαντικές διαφορές από άλλα λιμάνια, τόσο όσον αφορά τα γεωφυσικοχημικά χαρακτηριστικά, όσο και ως προς το κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο της λειτουργίας του. Τα λιμάνια αποτελούν το σημείο επαφής μεταξύ ξηράς και θάλασσας.

Η χερσαία και παράκτια δραστηριοποίηση των λιμένων αναδεικνύουν πλήθος περιβαλλοντικών θεμάτων που υπόκεινται πλέον σε κάποια μορφή νομικού ελέγχου. Ο νόμος θεωρεί την ακτογραμμή ως νομικό σύνορο, που σημαίνει ότι και το ναυτικό δίκαιο αλλά και το κοινό δίκαιο, εφαρμόζονται στα λιμάνια.

Το θέμα περιπλέκεται περαιτέρω, αν δεχθούμε ότι η παράκτια ζώνη έχει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, που την καθιστούν μια περιοχή που υπερβαίνει τα όρια μιας απλής περιοχής ξηράς ή θάλασσας, και άρα δικαιολογείται η ανάπτυξη και εφαρμογή ειδικής νομοθεσίας.

Τα λιμάνια υπόκεινται σε περιβαλλοντικούς νόμους οι οποίοι αποτελούνται από ένα σύμπλεγμα διεθνών, ευρωπαϊκών και εθνικών νόμων. Σε ό,τι αφορά τα ευρωπαϊκά λιμάνια, φαίνεται ότι η επιρροή του ευρωπαϊκού δικαίου στα περιβαλλοντικά θέματα που άπτονται των λιμένων, είναι πιθανόν να αυξηθεί, ακολουθώντας τις τροποποιήσεις στην αρχική Συνθήκη της Ρώμης και στη Συνθήκη του Μάαστριχτ.

Ήδη πολλά από αυτά τα μέτρα παίρνουν τη μορφή οδηγιών προς τα κράτη – μέλη και απαιτούν από αυτά να λάβουν διοικητικά και νομικά μέτρα για να πραγματοποιήσουν τους στόχους των οδηγιών αυτών.

Οι πιο πρόσφατες οδηγίες αναφέρονται σε θέματα όπως:
- Ατμοσφαιρική ρύπανση.
- Ποιότητα υδάτων.

- Εκτίμηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων έργων, δραστηριοτήτων, σχεδίων και προγραμμάτων.
- Διαχείριση αποβλήτων και απορριμμάτων.

- Διατήρηση του φυσικού περιβάλλοντος.
- Διατήρηση της βιοποικιλότητας.

- Διατήρηση των φυσικών οικοτόπων και της άγριας πανίδας και χλωρίδας.
- Προστασία των άγριων πτηνών.

- Διαχείριση θορύβου στο περιβάλλον.
- Ολοκληρωμένη Διαχείριση της Παράκτιας Ζώνης.

Το 1992 η Ευρωπαική Επιτροπή και η Συνθήκη του Μάαστριχτ δημοσιοποίησαν την πρώτη Λευκή Βίβλο για την Κοινή Ευρωπαϊκή Πολιτική για τις Μεταφορές και καθόριζαν στόχους και έθεταν το πλαίσιο Κοινής Ευρωπαϊκής Πολιτικής Μεταφορών, τονίζοντας την ανάγκη για ένα αποδοτικό σύστημα μεταφορών με σεβασμό στο περιβάλλον και την προοπτική της αειφόρου κινητικότητας.

Στις αρχές του 2001 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε μια νεότερη Λευκή Βίβλο (European Transport Policy for 2010,”time to decide"), όπου προτείνεται η ανάπτυξη και άλλων φιλικών προς το περιβάλλον τρόποι μεταφοράς.

Ως φιλικά προς το περιβάλλον μέσα μεταφοράς αναφέρονταν ο σιδηρόδρομος και οι θαλάσσιες μεταφορές. Ειδικότερα, η ναυτιλία μικρών αποστάσεων προτάθηκε ότι πρέπει να αντικαταστήσει τις οδικές μεταφορές, κάτι που, έχει αυξηθεί πολύ τα τελευταία 30 χρόνια.