Οφρύς η ροδία (Ophrys rhodia), κοινώς φρύδι της Ρόδου, ορχιδέα της Ρόδου, αρσενικοβότανο, σερνικοβότανο κ.λπ.

Rodiaki NewsRoom

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΑ ΚΑΙ ΑΡΩΜΑΤΙΚΑ ΦΥΤΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

Γράφει ο
Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης
Επίτιμος Έφορος Αρχαιοτήτων

Στη φύση υπάρχουν μεταξύ άλλων και τρία μεγάλα βασίλεια, ήτοι: το βασίλειο των πετρωμάτων και των ορυκτών, των φυτών και των ζώων. Το βασίλειο των φυτών είναι θεμελιώδους σημασίας, διότι τα φυτά έχουν την ικανότητα να προσλαμβάνουν ανόργανες ουσίες από την γη με τις ρίζες των και από τον αέρα με τα φύλλα των (δέσμευση άνθρακα, απελευθέρωση οξυγόνου, παραγωγή χλωροφύλλης με την βοήθεια της ηλιακής ενέργειας) και να τις μετατρέπουν σε οργανικές. Στη συνέχεια, τα φυτά και τα παράγωγά των χρησιμεύουν για τη διατροφή των φυτοφάγων ζώων και του ανθρώπου και τα φυτοφάγα ζώα χρησιμεύουν στη διατροφή άλλων ζώων και του ανθρώπου.

Η νήσος Ρόδος, η οποία είναι πλούσια ευνοημένη από τη φύση, με το εύφορο έδαφός της, το ήπιο κλίμα της και την μεγάλη ηλιοφάνεια, έχει μία πλούσια χλωρίδα. Μεταξύ των φυτών της Ρόδου συγκαταλέγονται πολλά ενδημικά φυτά ή ενδημίτες, ήτοι φυτά, τα οποία απαντούν σε φυσική κατάσταση μόνο στη Ρόδο και πουθενά αλλού στον κόσμο. Ενδεικτικά, αναφέρονται τα επόμενα: Παιωνία η Ροδία (Paeonia rhodia), κοινώς παιωνία της Ρόδου, παιωνιά, πηγουνιά, φουσκίτσα κ.λπ., Οφρύς η ροδία (Ophrys rhodia), κοινώς φρύδι της Ρόδου, ορχιδέα της Ρόδου, αρσενικοβότανο ή σερνικοβότανο, Οφρύς η λαμπρά (Ophrys lucis), κοινώς ορχιδέα η λαμπρά, Κενταύρια η γαλακτόφυλλος (Centaurea lactucifollia), κοινώς κενταύρια, γαλατσίδα, Ασύνευμα το γιγάντιον (Asyneuma giganteum), κοινώς ασύνευμα κ.λπ..

Επίσης, πολυάριθμα είναι τα φαρμακευτικά και αρωματικά της Ρόδου, τα οποία οι άνθρωποι χρησιμοποιούν από την Προϊστορική Εποχή μέχρι σήμερα, είτε για την πρόληψη και θεραπεία διαφόρων ασθενειών, είτε για τη συντήρηση, τον αρωματισμό και τη γευστική αναβάθμιση φαγητών και ποτών των. Ο μεγάλος αρχαίος Έλληνας Ιατρός Ιπποκράτης ο Κώος (*Κως 460 - +Λάρισας 377 π. Χ.) συμβούλευε τους ανθρώπους : «Να είναι η τροφή σας το φάρμακό σας και το φάρμακό σας να είναι η τροφή σας». Εκτός από την υγιεινή δίαιτα συνιστούσε ως δεύτερο παράγοντα για τη διατήρηση της υγείας ή την αποκατάσταση αυτής τη γυμναστική και γενικά, την κίνηση.

Ορχεϊδες (Orchidaceae)
Μία μεγάλη ομάδα του φυτικού βασιλείου γενικώς και της χλωρίδας της Ρόδου ειδικότερα αποτελούν οι ορχιδέες, φυτά φαρμακευτικά και αρωματικά. Η ονομασία αυτών προέρχεται από το γεγονός, ότι το υπόγειο ριζικό αυτών σύστημα αποτελείται από δύο μικρού μεγέθους σφαιρικούς ή ωοειδείς κονδύλους (διαμ. περίπου 0,05 μ.), οι οποίοι ομοιάζουν με μικρά γεώμηλα (πατάτες). Από αυτούς, ο ένας κόνδυλος, ο συνεφρυγμένος, δίδει κατά το φθινόπωρο τον βλαστό και στη συνέχεια, την άνοιξη, το άνθος, ενώ ο δεύτερος, ο ακέραιος κόνδυλος, πρόκειται να δώσει κατά το επόμενο φθινόπωρο τον νέον βλαστό και το άνθος.

Τα άνθη παρουσιάζουν θαυμαστή ποικιλία σχημάτων και χρωμάτων, έχουν ελαφρό και ευχάριστο άρωμα και πολλά από αυτά έχουν προικισθεί από τη φύση, να ομοιάζουν με διάφορα έντομα. Δια του τρόπου αυτού έντομα παραπλανόνται και νομίζοντας ότι τα άνθη ορισμένων ειδών ορχιδέας είναι πραγματικά έντομα, έρχονται σε ερωτική επαφή μαζί των, προκειμένου να τα γονιμοποιήσουν.

Στην πραγματικότητα και επειδή τα έντομα μεταφέρουν μαζί των γύρη από άλλα παρόμοια άνθη, επιτυγχάνουν τελικά την γονιμοποίηση των ανθέων της ορχιδέας. Τόσο έξυπνα, συνετά και σοφά ενεργεί η φύση, ώστε ακόμη και με τεχνάσματα, όπως το αναφερόμενο, να επιτελεί το βασικό μέλημα της ζωής των έμβιων όντων, ήτοι την διαιώνιση των διαφόρων ειδών.
Οι Ορχεϊδες είναι μία οικογένεια αγγειοσπέρμων, μονοκοτυληδόνων φυτών και περιλαμβάνουν περίπου 750 γένη. Ο αριθμός των ειδών είναι πολύ μεγαλύτερος και υπολογίζεται ότι υπερβαίνει τις 15.000. Ορισμένοι βοτανολόγοι θεωρούν οι γνωστές σήμερα Ορχεϊδες φθάνουν ίσως τις 20.000 είδη και παρουσιάζουν ευρύτατη εξάπλωση στις εύκρατες και θερμές χώρες της γης, κυρίως όμως στα δάση των τροπικών χωρών. Χωρίς αμφιβολία, οι Ορχεϊδες είναι μία από τις μεγαλύτερες και περισσότερο διαδεδομένες οικογένειες των Σπερματοφύτων.

Είναι ποώδη φυτά με ριζώματα ή ριζοκόνδυλους. Πολλά έχουν βλαστούς διογκωμένους στη βάση των, που λέγονται ψευδοβολβοί. Υπάρχουν ανάμεσά των πολλά είδη τα οποία είναι επίφυτα – ήτοι ζουν παρασιτικά επάνω σε άλλα φυτά - και μερικά σαπρόφυτα. Οι επίγειες Ορχεϊδες οι οποίες δεν έχουν χλωροφύλλη και ζουν παρασιτικά δεν σχηματίζουν τέτοιους κονδύλους, αλλά ριζώματα διαφορετικά.

Ο βλαστός των Ορχεϊδων μπορεί να είναι όρθιος, κρεμαστός, να έρπει ή να αναρριχάται. Τα φύλλα αυτών είναι γραμμοειδή ή λογχοειδή, απλά, ακέραια, μερικές φορές παχιά και δερματώδους υφής. Είναι τοποθετημένα κατ΄ εναλλαγήν, σπειροειδώς, ή σε δύο αντίθετες σειρές και μερικές φορές στη βάση του βλαστού.

Τα άνθη είναι ζυγόμορφα, τοποθετημένα σε διάφορες ταξιανθίες και σπανιότερα μονήρη. Πιο συνηθισμένη ταξιανθία είναι ο βότρυς και σε μερικά τροπικά είδη μπορεί να έχει μεγάλο μήκος. Η ποικιλία των λουλουδιών ως προς το σχήμα, το χρώμα, την οσμή κ.λπ. είναι πάρα πολύ μεγάλη. Η οικογένεια όμως στο σύνολό της χαρακτηρίζεται από ομοιομορφία σε ό,τι αφορά στη βασική δομή του άνθους.

Οφρύς (Ophrys)
Πρόκειται για γένος φυτών της οικογενείας των ορχεοειδών, που περιλαμβάνει ποώδη φυτά, τα οποία απαντούν στην Ευρώπη, την Ασία και την Αφρική. Από τα περίπου τριάντα (30) είδη του γένους αυτού, περισσότερο γνωστά σε μας είναι η Οφρύς η μέλισσα (Ophrys apifera), κοινώς σερνικοβότανο, η Οφρύς ο οίστρος (Ophrys oestrifera), κοινώς πουλάκι της Λαμπρής στην Κεφαλληνία, η Οφρύς η τενθρηδών (Tenthredinifera), κοινώς κόρη και μέλισσα στην Κύπρο, η Οφρύς η ιταλική (Ophrys italica), κοινώς κόρη ή κοριτσάκι στην Κρήτη και στα Δωδεκάνησα κ.λπ..

Ορφύς η ροδία (Οphrys rodia)
Φυτό ποώδες, μονοετές, μονοκοτυλήδονο, με βλαστό συνήθως μελανίζοντα κατά την αποξήρανση αυτού και με δύο (2) ακεραίους κονδύλους υπό τις ινώδεις ρίζες αυτού. Φύονται φύλλα συνήθως πολλά κατά μήκος του βλαστού, λογχοειδή ή προμήκη. Άνθη μελαχροινά, ρόδινα ή κιτρινωπά, ανά 2-10, τα οποία φύονται κατά επάκριον, αραιόν στάχυν, από βρακτείων μικροτέρων ή βραχυτέρων της ωοθήκης. Το περιγόνιον είναι με τμήματα χωρισμένα, ανοικτά ή απλωτά. Το άνω σέπαλον είναι όρθιον. Τα 2 πέταλα είναι μικρότερα των τριών σεπάλων.

Γλωσσάριον άνευ πλήκτρου, μέγα, παχύ, σχεδόν σαρκώδες, κατά το μάλλον ή ήττον κρεμαστόν και κυρτόκοιλον, ακέραιον ή τρίλοβον, το οποίο φέρει συνήθως στη βάση 2 μικρούς ύβους. Ανθήρες κάθετοι με γυρεοσάκκους παραλλήλους, συμφυείς διά των νώτων, με αμβλύ ή ραμφώδες γυνοστήμιον. Γυρεομάγμα, τα 2 συμπαγή, με δύο ποδίσκους σε χωριστές κοιλότητες. Ωοθήκη ευθεία, μη συνεστραμμένη.

Στην Ελλάδα απαντούν αυτοφυή 19 είδη, γνωστά με τα κοινά ονόματα: σερνικοβότανα, επειδή πιστεύεται ότι οι κόνδυλοι αυτών βοηθούν στη γέννηση αρρένων τέκνων, κοριτσάκια (Κρήτη), κόρες (Δωδεκάνησα), σκυλάκια (Μάνη), μελισσάκια (Κύπρος) κ.λπ..

Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται και τα επόμενα:
1) Οφρύς η αραχνοφόρος (Ophrys aranifera)
2) Οφρύς των Σφακίων (Ophrys sphaciotica)
3) Οφρύς η τομμασίνειος (Ophrys Tommasinii)
4) Οφρύς η βερτελόνειος (Ophrys Bertolonii)

5)Οφρύς η πεταλοειδής (Ophrys ferrum-equinum)
6) Οφρύς η αργολική (Ophrys arolica)
7) Οφρύς η μεγανθής (Ophrys grandiflora)
8) Οφρύς η μελισσοφόρoς (Ophrys apifera)
9) Οφρύς η οιστροφόρος (Ophrys oestrifera)
10) Οφρύς η ροδία (Ophrys rhodia)

Πρόκειται για φυτό ποώδες, πολυετές, (ύψους 0,10 – 0,40 μ.), με φύλλα λεία και βαθυπράσινα, με κονδύλους υποσφαιρικούς, φύλλα προμήκη, άνθη ανά 2-7 κατά αραιόν βότρυν, φυόμενα από βρακτείων, μακροτέρων της ωοθήκης. Σέπαλα ρόδινα, ωοειδή-προμήκη, απλωτά. Τα 2 πέταλα δις – τρις βραχύτερα των σεπάλων, τριγωνικά, ρόδινα, τριχωτά. Γλωσσάριον μικρότερον των σεπάλων, προφυροϊώδες, βελούδινον, με γραμμές συμμετρικές και 2 μικρούς ύβους στη βάση.

Αρχαία Γραμματεία
Διοσκουρίδης ο Πεδάνιος ή Αναζαρβεύς
(* 8 μ.Χ. – 88 μ.Χ.)
«126. Όρχις. Οι δε κυνός όρχιν καλούσι. Φύλλα έχει κατά γης εστρωμένα περί τον καυλόν και τον πυθμένα, ελαία μαλακή όμοια, σενώτερα δε και μακρότερα, καυλόν σπιθαμής το μήκος, εφ΄ ου άνθη προφυροειδή, ρίζαν δε βολβοειδή, επιμήκη, διπλήν, στενήν, ως ελαίαν, την μεν άνω, την δε κατωτέρω και την μεν πλήρη, την δε μαλακήν και ρυσήν. Εσθίεται δε η ρίζα, ως βολβός εφθή.

Και περί ταύτης δε ιστορείται, την μεν μείζονα ρίζαν, υπό ανδρών εσθιομένην, αρρενογονείν, την δε ελάττονα υπό γυναικών, θηλυγονείν. Προσιστορείται δ΄ ότι και τας εν Θετταλία γυναίκας, τον μεν απαλόν βλαστόν μετά αιγείου γάλακτος ποτίζειν ως αφροδίσια συνιστάντα, τον δε ξηρόν προς επίσχεσιν και έλκυσιν των αφροδισίων, αναλύεσθαί τε τον έτερον υπό του ετέρου επιπινομένου. Φύεται δε εν λιθώδεσι και αμμώδεσι τόποις.

127.Όρχις έτερος, ον σεραπιάδα ένιοι καλούσιν και Ανδρέας διά το πολύχρηστον της ρίζης. Φύλλα έχει εοικότα πράσω, επιμήκη, πλατύτερα δε και λιπαρά, καυλόν σπιθαμής, άνθη δε υποπόρφυρα. Ρίζα δε ύπεστιν ορχιδίοις ομοία, ήτις δύναμιν έχει καταπλασσομένη οιδημάτων διασκεδαστικήν και ελκών ανακαθαρτικήν και έρπητος εφεκτικήν. Ανασκευάζει δε και σύριγγας και τα φλεγμαίνοντα παρηγορεί καταπλασσομένη. Ξηρά δε νομάς ίστησι και σηπεδόνας και τα εν στόματι κακοήθη ιάται. ΄Ιστησι δε και κοιλίαν εν οίνω ποθείσα. Ιστορείται δε και περί ταύτης, όσα και περί της του κυνός όρχεως». (Διοσκουρίδης, Περί ύλης ιατρικής ΙΙΙ, 126-127).
Σημειωτέον, ότι παρόμοιες δοξασίες επιβιώνουν μέχρι σήμερα στον ελληνικό λαό, ένεκα των οποίων και οι Ορχιδέες ονομάζονται και σερνικοβότανα.

Λαϊκή Ιατρική
Οι ρίζες ορισμένων Ορχιδεών, σε πολλά μέρη της Ανατολής, αλλά και της σημερινής Ελλάδας, συλλέγονται, καθαρίζονται από τα χώματα, πλένονται καλώς και στη συνέχεια αποξηραίνονται. Αργότερα αλέθονται και από αυτές παράγεται το λεγόμενο «Σαλέπιον, το» (τουρκικά σαλέπ), το οποίον βράζεται μαζί με ζάχαρη ή μέλι και αποτελεί ένα από τα θερμαντικότερα ποτά του λαού στις πόλεις και στα χωριά κατά τον χειμώνα.

Η σκόνη, με την οποίαν οι πωλητές του βρασμένου ήδη σαλεπιού αρωματίζουν αυτό και την οποίαν ονομάζουν πιπερόρριζα ή τζιτζιμπίρι, προέρχεται από την ρίζα της Ζιγγιβέρεως της φαρμακευτικής.

«Αλλά το σαλέπιον είναι και ουσία φαρμακευτική (Radix salep), ενέχουσα βασσορίνην ή τραγακανθίνην, αραβίνην και πολύ άμυλον, διαλύεται δε ευκόλως εν θερμώ ύδατι και ποιεί υγρόν βλεννώδες και λίαν πηκτόν… Ως ουσία δε λίαν εύπεπτος και θρεπτική, ωφελεί ιδίως προς τους κατάρρους των πνευμόνων, την διάρροιαν, την δυσεντερίαν τους μαρασμούς και άλλα τοιαύτα νοσήματα και δίδεται η εξ αυτής κόνις εις αφέψημα (Ν. Κωστής)».
(Π.Γ. Γενναδίου, Λεξικόν Φυτολογικόν (Αθήναι 1914), σ.741-742).-----

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
Εγκυκλοπαιδεία ΝΕΑ ΔΟΜΗ, τ. 20 (Αθήνα αν. χρ. εκδ.), σ. 378-380.
Π. Γ. Γενναδίου, Λεξικόν Φυτολογικόν (Αθήναι 1914) – Φωτομηχανική ανατύπωση -Εκδοτικός Οίκος Δαμιανός (Αθήνα, άν. χρ. εκδ.).
Δ. Σ. Καββάδας, Εικονογραφημένον Βοτανικόν-Φυτολογικόν Λεξικόν, τ. 6 (Αθήναι άν. χρ. εκδ.), σ. 2984-2989, Εκδόσεις ΠΗΓΑΣΟΣ
Δ. Ν. Παπαγιαννόπουλος, Οφρύς (Ophrys), ΜΕΕ, τ. ΙΘ΄(Αθήναι, άν. χρ. εκδ.), σ. 298.
Ν. Εμμ. Παπαδογιαννάκης, Κρητικό Ιατροσόφιον του 19ου αιώνα (Ρέθυμνο 2001).
Ευ. Κ. Φραγκάκι, Η Δημώδης Ιατρική της Κρήτης (Αθήναι 1978).
Γ. Χριστόπουλος (Επιμέλεια), Φυτολογία, Εκδοτική Αθηνών (Αθήνα 1990).

Η. Baumannn, Die Griechische Pflanzenwelt (Muenchen 1999).
Koenemann, Botanica. Das Abc der Pflanzen. 10.000 Arten in Text und Bild (Koeln 1997).
R. Scheppelmann, Flora Graeca. Sibthorpiana, Volksausgabe, Edition Kentavros, (Hamburg 2017).