Πάνος Βενέρης: ΚΡΑΤΟΣ, ΘΕΣΜΟΙ ΚΑΙ ΠΟΛΕ(Μ)ΟΔΟΜΙΑ

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Πάνος Βενέρης 

Σε όλα τα πολιτισμένα κράτη του πλανήτη, η διαμόρφωση της «πολιτικής γης» σε τοπικό επίπεδο (βλ. πολεοδομικός σχεδιασμός), ανήκει στη ρυθμιστική αρμοδιότητα των οικείων δήμων.

Το ίδιο συμβαίνει και με την αδειοδοτική διαδικασία και έλεγχο των κατασκευών. Σε ορισμένα μάλιστα από αυτά (βλ. ΗΠΑ), ενεργό ρόλο κατά τη διαδικασία αδειοδότησης κτιριακών έργων, έχουν και οι πολίτες – κάτοικοι της κάθε γειτονιάς, εκφέροντας θεσμικά γνώμη για την αισθητική ένταξή τους στο περιβάλλον, συμμετέχοντας έτσι δημιουργικά στη διαμόρφωση του άμεσου περιβάλλοντός τους.

Έτσι, ο πολεοδομικός σχεδιασμός και οι αντίστοιχες πολεοδομικές εφαρμογές (αδειοδότηση και έλεγχος των κατασκευών) αποτελεί το σημαντικότερο ίσως αναπτυξιακό «εργαλείο» των δήμων ως των εγγύτερων προς τον πολίτη φορέων, αφού οριοθετεί τους κανόνες διαχείρισης του οικιστικού περιβάλλοντος που έχουν πεδίο αναφοράς στην πόλη και επομένως στον ίδιο τον πολίτη – δημότη. Παράλληλα, οι δήμοι φροντίζουν να εξασφαλίζουν ό,τι είναι αναγκαίο για την υποστήριξη της σημαντικής αυτής αρμοδιότητας, είτε σε υλικοτεχνική υποδομή είτε σε ανθρώπινο δυναμικό.

Η χώρα μας, κάθε άλλο παρά ανήκει στην κατηγορία αυτή.

Στον τομέα του πολεοδομικού σχεδιασμού, οι δήμοι ουδέποτε είχαν ή έχουν οποιαδήποτε ρυθμιστική αρμοδιότητα, υπεισερχόμενοι στη διαδικασία αυτή μόνο γνωμοδοτικά έναντι της κεντρικής διοίκησης που είχε, έχει και θα έχει (αν δεν αλλάξει το Συνταγματικό πλαίσιο) το μαχαίρι και το πεπόνι.

Οι κρατικές Νομαρχίες είχαν κάποιες (σημαντικές κατά καιρούς) αρμοδιότητες μέχρι να μετατραπούν σε Νομαρχιακές Αυτοδιοικήσεις (1994) και να συγκροτήσουν τον Β’ Βαθμό Τ.Α., οπότε σταδιακά, κυρίως μέσω παρεμβάσεων του ΣτΕ (το οποίο, ερμηνεύοντας το Σύνταγμα έκρινε ότι για το συγκεκριμένο αντικείμενο, κράτος = κεντρική διοίκηση), άρχισε και σ’ αυτές η «αποψίλωση» για να καταλήξουν σήμερα, με τη μορφή πλέον της αιρετής περιφέρειας, να μην έχουν επίσης κάποια ουσιαστική αρμοδιότητα παρά μόνο δυνατότητα για γνωμομοδοτικού περιεχομένου παρεμβάσεις.

Έτσι, σήμερα στον τομέα του σχεδιασμού και στο όνομα της… «ασφάλειας δικαίου», η Τ.Α. Α’ και Β’ βαθμού, είναι ο κλασικός «παρίας» ενός συγκεντρωτικού συστήματος που αναπαράγεται σαν τη Λερναία Ύδρα, κάθε φορά που ο «μπούσουλας» στρέφεται προς την αποκέντρωση, γεγονός που για να επεξηγηθεί έστω και περιληπτικά θα χρειαστεί το παρόν κείμενο να καταλάβει όλο τον χώρο του εντύπου που το φιλοξενεί.

Ο συγκεντρωτισμός αυτός, έρχεται σε ευθεία αντίθεση με τις κατευθύνσεις της Ε.Ε. για ενίσχυση της «περιφερειακότητας» και των τοπικών θεσμών και βέβαια συμβάλλει στη ….«μαθουσαλοποίηση» των διαδικασιών ρύθμισης του χώρου….

Στον τομέα των πολεοδομικών εφαρμογών (έκδοση οικοδομικών αδειών και έλεγχος κατασκευών), οι δήμοι απέκτησαν αποκλειστική αρμοδιότητα μετά την έναρξη ισχύος του «Καλλικράτη» (1.1.2011) αλλά και τα υπουργεία για τις λεγόμενες «στρατηγικές επενδύσεις». Την αρμοδιότητα αυτή στη συντριπτική πλειοψηφία ασκούσαν μέχρι τότε οι κρατικές Νομαρχίες της χώρας και κάποιοι μεγάλοι δήμοι εντός των διοικητικών τους ορίων από τη δεκαετία του ’80 και μετά, μεταξύ των οποίων και ο δήμος Ροδίων (από το 1998).

Πρέπει εδώ να σημειωθεί, ότι από το 2011 και μετέπειτα, σημαντικό επίσης ρόλο στη διαδικασία αδειοδοτήσεων και ελέγχου των κατασκευών άρχισαν να παίζουν σταδιακά και οι ελεύθεροι επαγγελματίες μηχανικοί αφού τους παραχωρήθηκαν αρμοδιότητες που πριν ανήκαν στη δημόσια διοίκηση, καθότι «κρίθηκε» (εν μέσω μνημονίων) ότι η τελευταία αδυνατούσε να ανταπεξέλθει στον ρόλο της και ως εκ τούτου είναι η αποκλειστικά υπεύθυνη για την αυθαίρετη δόμηση και επομένως για τη διαφθορά. Είναι η κλασική περίπτωση μετατόπισης ευθυνών και ένα ισχυρό «άλλοθι» για την ευρείας κλίμακας «τακτοποίηση» (βλ. νομιμοποίηση) των αυθαιρέτων κατασκευών που έκτοτε είναι ακόμα σε ισχύ….

Έτσι, για τη Ρόδο και τα γύρω μικρά νησιά, μέχρι το 1998 την αποκλειστική αρμοδιότητα έκδοσης οικοδομικών αδειών και ελέγχου των κατασκευών, είχε η Νομαρχία είτε κρατική είτε αιρετή (από το 1994 και μετά), στο διάστημα 1998 – 2010 ο δήμος Ροδίων εντός των διοικητικών του ορίων ως «Καποδιστριακός» δήμος (πόλη Ρόδου και περίχωρα) ενώ για το υπόλοιπο νησί και τα γύρω μικρά νησιά η Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Δωδ/σου και, τέλος, από το 2011 μέχρι σήμερα, ο δήμος Ρόδου τόσο για το νησί της Ρόδου όσο και για τα γύρω μικρά νησιά που δεν έχουν τις κατά νόμο προϋποθέσεις λειτουργίας της λεγόμενης Υπηρεσίας Δόμησης (ΥΔΟΜ), με τη σημείωση που παραπάνω αναφέραμε.

Σε όλα τα πολιτισμένα κράτη του πλανήτη, το θεσμικό πλαίσιο δόμησης είναι απλό, κατανοητό και δίχως «παράθυρα» που να επιτρέπουν ερμηνείες κατά το δοκούν. Το πλαίσιο αυτό συνήθως έχει πεδίο αναφοράς όχι σε νομοθετήματα «γενικής χρήσεως» (τύπου ΓΟΚ κλπ) αλλά στο κάθε σχέδιο πόλεως ξεχωριστά καθότι όλοι οι οικισμοί τους (αλλά και το ευρύτερο περιβάλλον) διαθέτουν λεπτομερή σχεδιασμό προσαρμοσμένο στις τοπικές ανάγκες. Δεν υπάρχουν έτσι περιθώρια για γενικεύσεις, ερμηνείες και παρερμηνείες.

Η χώρα μας, κάθε άλλο παρά ανήκει στην κατηγορία αυτή.

Τόσο ο Χωροταξικός όσο και ο Πολεοδομικός Σχεδιασμός έχουν ακόμα πολύ δρόμο να διανύσουν, με αποτέλεσμα το αντίστοιχο θεσμικό πλαίσιο να κατακλύζεται μέχρι σήμερα από γενικεύσεις που αντιμετωπίζουν ανόμοιες καταστάσεις με τον ίδιο τρόπο. Οι γενικεύσεις αυτές προέρχονται πολλές φορές από «ρουσφετολογικού τύπου» νομοθετικές ρυθμίσεις που θεσπίζονται για να «λύσουν» το πρόβλημα κάποιων αλλά στην ουσία το μεταφέρουν σε όλη τη χώρα.

Έτσι, σχεδόν σε κάθε νομοσχέδιο υπάρχουν «τροπολογίες» πολεοδομικού περιεχομένου, ενώ οι κατά καιρούς θεσπιζόμενοι «γενικής χρήσης όροι δόμησης» με τη μορφή του γνωστού μας Γενικού Οικοδομικού Κανονισμού (ΓΟΚ) ή άλλων πολεοδομικών νομοθετημάτων (εκτός σχεδίου δόμηση, όροι δόμησης οικισμών < 2.000 κατ. κ.λπ.), από ολιγοσέλιδα κείμενα στο τέλος καταλήγουν μέσα από ένα κυκεώνα «ερμηνευτικών» εγκυκλίων, να δημιουργούν ένα νομοθετικό κουβάρι χιλιάδων σελίδων, δίχως αρχή και τέλος, έναν «ατέρμονα κοχλία». Στη διαδικασία αυτή, αν κάποιος συνυπολογίσει και τους «συναρμόδιους» Φορείς – Συλλογικά Όργανα (Αρχαιολογία, Δασαρχείο, Σ.Α., ΚΕΣΑΑ, ΣΥΠΟΘΑ, ΚΕΣΥΠΟΘΑ, ΜΠΕ, ΣτΕ και πάει λέγοντας) τότε το κουβάρι μπλέκει ακόμα περισσότερο. Έτσι, κερδισμένος βγαίνει συνήθως όποιος «έχει άκρη» ή άσσο στο μανίκι.

Σε όλα τα πολιτισμένα κράτη του κόσμου, ο όρος «αυθαίρετη δόμηση» δεν υπάρχει στο λεξιλόγιό τους. Στη χώρα μας, η «αυθαίρετη δόμηση» κατέχει περίοπτη θέση στην καθημερινότητα καθότι το ίδιο το κράτος φροντίζει να τη διαιωνίζει, άλλοτε αντί πινακίου ευρώ για να κλείσει κάποια «μαύρη τρύπα», άλλοτε αντί πινακίου «κουκιών» και άλλοτε και για τα δυο. Έτσι, από τη μια ακούμε συνεχώς εξαγγελίες για «πάταξη» του «φαινομένου» αυτού και από την άλλη, θεσπίζονται διαρκώς ρυθμίσεις για την «τακτοποίηση» - νομιμοποίησή του, ως …. «κοινωνική αναγκαιότητα»…. Και πάντα «για τελευταία φορά».

Ο ορισμός της υποκρισίας… Με τον τρόπο αυτό, ο πολίτης έχει πλέον εδραιωμένη την πεποίθηση ότι για κάθε αυθαιρεσία, στο τέλος πάντα θα υπάρχει μια λύση και όλα «μέλι – γάλα». Αλίμονο σε αυτούς που πάνε με… τον σταυρό στο χέρι…. Εξάλλου, η οικοδομή ήταν πάντα το «φετίχ» του Έλληνα και παράλληλα η παχιά αγελάδα για τη χώρα.

Έτσι, ο νομοθετικός κυκεώνας - πολυνομοθεσία, ο συγκεντρωτισμός, η έλλειψη χωρικού σχεδιασμού, οι «συναρμόδιοι φορείς» στη διαδικασία αδειοδοτήσεων και κυρίως η (σκόπιμη σε πολλές των περιπτώσεων) έλλειψη ελεγκτικών μηχανισμών σε συνδυασμό με την υποστελέχωση των υπηρεσιών και ενίοτε την ανεπάρκεια της Τ.Α. που δεν φροντίζει τα του οίκου της (αλλά ούτε και της παρέχονται τα απαιτούμενα προς τούτο), δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα που παράγει ένα κακής ποιότητας δομημένο περιβάλλον και βέβαια, διαφθορά.

Το εκρηκτικό μείγμα που παραπάνω περιέγραψα συνοπτικά, πολλές φορές «εξαγνίζεται» μέσα από «θεαματικές» ενέργειες που καταλήγουν ενίοτε να λειτουργούν ως «διεγερτικό» στο θυμικό της κοινής γνώμης. Μια τέτοια περίπτωση είναι και η υπόθεση «διαφθοράς» στην Πολεοδομική Υπηρεσία (ΥΔΟΜ) του δήμου Ρόδου.

Η «καταδρομική» και ομολογουμένως εντυπωσιακή επιχείρηση των «αδιάφθορων» της ΕΛΑΣ έφερε στο φως καταφανείς «αδυναμίες» (χρησιμοποιώ προς το παρόν μια …κομψή διατύπωση) της εν λόγω Υπηρεσίας και όχι μόνο. Παράλληλα, «διέρρευσαν» στον τύπο (από πού άραγε;) διάλογοι μεταξύ των μελών της φερόμενης ως «εγκληματικής οργάνωσης» (ο όρος αυτός είναι πολύ της μόδας τελευταία και χρησιμοποιείται επί παντός του επιστητού) που προκάλεσαν την «εξαγρίωση» της κοινής γνώμης και έστρεψαν την προσοχή του πανελληνίου στο νησί μετατοπίζοντας έτσι, το κέντρο βάρους της επικαιρότητας.

Έτσι, ένα θλιβερό περιστατικό που έχει τις ρίζες του σε όλα όσα παραπάνω περιέγραψα και είναι σε διαδικασία δικαστικής διερεύνησης, μετατρέπεται σε «θέαμα» πανελλήνιας εμβέλειας που ενδεχομένως να προοιωνίζει εξελίξεις για ένα περισσότερο συγκεντρωτικό κράτος αφού το τελευταίο παρουσιάζεται ως το μόνο «αδιάφθορο». Η παρατήρηση αυτή ενδυναμώνεται και από τα όσα συνέβησαν παράλληλα στο χώρο της δικαιοσύνης, με την «άνωθεν» παρέμβαση στα τοπικά δρώμενα που προκάλεσε σωρεία αντιδράσεων από το σύνολο του νομικού κόσμου.

Ας αφήσουμε λοιπόν τις υποκρισίες. Αν θέλουμε πράγματι να καταπολεμήσουμε τη διαφθορά, πρέπει να εξαλείψουμε τις αιτίες που τη δημιουργούν και την αναπαράγουν όπως συνοπτικά αναπτύχθηκαν παραπάνω και ο καθένας να αναλάβει το μερίδιο ευθύνης που του αναλογεί. Με λίγα λόγια, πρέπει να γίνουμε ένα «κανονικό» Ευρωπαϊκό κράτος με ισχυρούς θεσμούς, τόσο σε κεντρικό όσο και σε τοπικό επίπεδο.

Το «κεντρικό» κράτος πρέπει να αποκτήσει επιτελικό χαρακτήρα στην πράξη και όχι στα λόγια. Παράλληλα, η Τ.Α. πρέπει να διεκδικήσει ό,τι της αναλογεί σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό κεκτημένο. Πρέπει επιτέλους να πάψει αυτή η διελκυστίνδα μεταξύ κράτους – Τ.Α., που δημιουργεί ένα σύστημα διοίκησης δύο ταχυτήτων και μας πισωγυρίζει συνεχώς. Για να γίνει αυτό, χρειάζεται τόλμη και θάρρος και από τις δυο πλευρές και ιδού πεδίο δόξης λαμπρό στην εξαγγελθείσα Συνταγματική Αναθεώρηση, προϋπόθεση για μια πραγματική «διοικητική μεταρρύθμιση».

Όσον αφορά στην «Πολεοδομία» που τείνει να μετατραπεί σε «Πολεμοδομία» με μεγάλες προεκτάσεις και «παράπλευρες απώλειες», είναι σαφές ότι όπου υπάρχουν ευθύνες πρέπει να αποδοθούν το συντομότερο δυνατό και κάθε κατεργάρης να πάει στον πάγκο του, μέσα όμως από διαδικασίες που αρμόζουν σε ένα πραγματικό κράτος δικαίου. Δεν υπάρχει εξάλλου καπνός χωρίς φωτιά.

Όμως καπνός, φωτιά και επιπλέον οσμή από καμένη σάρκα και αίμα προς τέρψη του φιλοθεάμονος κοινού, παραπέμπει σε μακρινές εποχές, στα χρόνια του δυτικού μεσαίωνα για να μη πάω ακόμα μακρύτερα, σε Ρωμαϊκή αρένα.