Στη Νίσυρο, η Παναγία Σπηλιανή κρατά ζωντανά τα έθιμα του Δεκαπενταύγουστου

Ελευθερία Πελλού

Ο Δεκαπενταύγουστος στη Νίσυρο δεν είναι απλώς μια μεγάλη θρησκευτική εορτή. Είναι μια ζωντανή παράδοση που ενώνει γενιές, κρατά άσβεστη την πίστη και μετατρέπει την Παναγία Σπηλιανή σε σημείο συνάντησης χιλιάδων προσκυνητών από τη Νίσυρο, τα Δωδεκάνησα, την Ελλάδα και κάθε γωνιά της γης όπου χτυπά η καρδιά του Νισύριου.

Το Νιάμερο, το τραπέζι της Παναγίας, ο χορός της Κούπας και η ανιδιοτελής προσφορά των Νισύριων κρατούν ζωντανή μια παράδοση αιώνων, που κάθε Δεκαπενταύγουστο συγκεντρώνει χιλιάδες προσκυνητές στο ιστορικό μοναστήρι της Παναγίας Σπηλιανής.

Για εννέα ημέρες, το ιστορικό μοναστήρι γεμίζει προσευχή, προσφορά και εθελοντισμό. Γυναίκες που συνεχίζουν το έθιμο του Νιάμερου, παιδιά με τα χαρακτηριστικά κόκκινα μαντήλια, κάτοικοι που προσφέρουν από το υστέρημά τους για το τραπέζι της Παναγίας και εκατοντάδες πιστοί που ανηφορίζουν στο προσκύνημα συνθέτουν ένα μοναδικό μωσαϊκό πίστης και παράδοσης.

Ο Καθηγούμενος της Ιεράς Μονής Παναγίας Σπηλιανής, Αρχιμανδρίτης Στέφανος Καλλιστής, ανοίγει στην «Ροδιακή» την καρδιά του και περιγράφει, με συγκίνηση και αυθεντικότητα, τα έθιμα που παραμένουν αναλλοίωτα στον χρόνο, αλλά και το βαθύ βίωμα που συνοδεύει κάθε χρόνο τη μεγάλη γιορτή της Παναγίας Σπηλιανής. Μια μαρτυρία που αποτυπώνει όχι μόνο την ιστορία ενός πανηγυριού, αλλά την ψυχή ενός ολόκληρου τόπου.

- Ετοιμαζόμαστε να υποδεχτούμε τον Αύγουστο, τον μήνα που περιλαμβάνει το «μικρό Πάσχα του καλοκαιριού», όπως το αποκαλούν οι περισσότεροι. Και εδώ στη Νίσυρο οι προετοιμασίες έχουν ήδη ξεκινήσει για τη μεγάλη γιορτή της Παναγίας Σπηλιανής. Πείτε μας λίγα λόγια. Ποιες είναι οι παραδόσεις, τι θα κάνετε και πόσο κόσμο περιμένετε;

Η μεγάλη παράδοση της Νισύρου είναι το πανηγύρι της Παναγίας. Προσπαθούμε να εφαρμόζουμε όλα τα έθιμα όπως ακριβώς τα γνωρίζει ο κόσμος. Όχι μόνο οι Νισύριοι που έρχονται εδώ, αλλά και οι φίλοι του νησιού από άλλα μέρη, οι οποίοι τα γνωρίζουν ήδη, αφού έχουν πλέον καθιερωθεί. Έρχονται κάθε χρόνο για να τα ζήσουν και βοηθούν σημαντικά τόσο στην προετοιμασία όσο και στην πραγματοποίηση του πανηγυριού.

Πρώτα απ’ όλα ετοιμάζεται το μοναστήρι, οι ξενώνες και όλοι οι χώροι φιλοξενίας. Από τις αρχές Αυγούστου μέχρι και την παραμονή της γιορτής καταφθάνουν οι νιαμερίτισσες. Παλαιότερα έρχονταν από τις 5 ή 6 Αυγούστου και έμεναν όλες τις ημέρες. Σήμερα, όμως, λόγω των δυσκολιών της ζωής και των οικογενειακών υποχρεώσεων, πολλές δεν μπορούν να παραμείνουν τόσο μεγάλο διάστημα. Άλλες φροντίζουν τα εγγόνια τους, άλλες εργάζονται, οπότε έρχονται έστω για δύο ή τρεις ημέρες και στη συνέχεια επιστρέφουν στις υποχρεώσεις τους.

Εμείς προετοιμάζουμε τους ξενώνες και στο μοναστήρι λειτουργεί κοινή τράπεζα για όλους. Παράλληλα, πρέπει να καθαριστεί, να ασπριστεί και να τακτοποιηθεί ολόκληρος ο χώρος. Γι’ αυτό σχεδόν από την 1η Ιουλίου έχουμε ξεκινήσει τις εργασίες, λίγο-λίγο κάθε μέρα.

- Πότε αρχίζει το λειτουργικό πρόγραμμα του πανηγυριού;

Ο κόσμος γνωρίζει ότι ανεβαίνει στο μοναστήρι για να ζήσει το Νιάμερο της Παναγίας, με τις καθημερινές Παρακλήσεις, τις πρωινές Θείες Λειτουργίες και τον Εσπερινό με τον Παρακλητικό Κανόνα, το βράδυ.

Η παράδοση στο μοναστήρι ξεκινά ουσιαστικά μετά τις 6 Αυγούστου. Μέχρι τη γιορτή της Μεταμορφώσεως βρισκόμαστε στη Μητρόπολη, στον Ιερό Ναό Γενεσίου της Θεοτόκου στον Ποταμό. Το βράδυ της 6ης Αυγούστου ανεβαίνουμε στην Παναγία Σπηλιανή και από εκεί συνεχίζονται όλες οι Παρακλήσεις μέχρι τον πανηγυρικό Εσπερινό της 14ης Αυγούστου και τη μεγάλη εορτή.

Σε μία από τις Παρακλήσεις θα χοροστατήσει και ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης μας, ενώ θα είναι παρών και στον πανηγυρικό Εσπερινό της 14ης Αυγούστου. Την επομένη θα προεξάρχει της Αρχιερατικής Θείας Λειτουργίας και θα αναχωρήσει το απόγευμα της 15ης.

- Τι ακολουθεί μετά τη Θεία Λειτουργία του Δεκαπενταύγουστου;

Μετά την Αρχιερατική Θεία Λειτουργία γίνεται η λιτάνευση της εικόνας της Παναγίας. Η πομπή κατευθύνεται προς το Ζωσιμοπούλειο, στην πλατεία της Ηλικιωμένης. Εκεί ανοίγονται και στρώνονται τα τραπέζια και σερβίρεται το φαγητό της Παναγίας.

Το γεύμα ξεκινά με τη γνωστή ρεβιθάδα και στη συνέχεια συνοδεύεται από παραδοσιακή μουσική. Το βράδυ της ίδιας ημέρας συνεχίζεται το γλέντι με μεζέδες και μουσική, χωρίς το κυρίως γεύμα, και πραγματοποιείται ο ιστορικός χορός της Κούπας.

- Τι είναι ο ιστορικός χορός της Κούπας;

Είναι ένας ιδιαίτερος γυναικείος χορός. Η πρώτη γυναίκα κρατά μια μεταλλική, ασημένια κούπα. Καθώς εξελίσσεται ο χορός, οι άνδρες σηκώνουν τις γυναίκες τους, τις κόρες τους, τις αδελφές τους, τις βαφτιστικές ή τις κουμπάρες τους και τις οδηγούν στην πρώτη θέση, ώστε να κρατήσουν την κούπα. Εκείνες ρίχνουν μέσα τον οβολό τους ως προσφορά στην Παναγία.

Ο χορός διαρκεί περίπου μία ώρα.

- Συμμετέχουν όλοι οι παρευρισκόμενοι;

Σχεδόν όλοι. Ο καθένας μπορεί να οδηγήσει μπροστά τη γυναίκα του, την κόρη του, τη βαφτιστικιά του ή την αδελφή του, ώστε να κρατήσει την κούπα. Μόλις την πιάσει, ρίχνει μέσα τον οβολό της. Παλαιότερα ήταν δραχμές. Αν κάποιος ερχόταν από την Αμερική έριχνε δολάρια, από τον Καναδά ή την Αυστραλία το νόμισμα της χώρας όπου ζούσε. Σήμερα, φυσικά, όλα αυτά συγκεντρώνονται ως προσφορά στην Παναγία.

- Πέρα από την Παναγία Σπηλιανή, πανηγυρίζουν και άλλα προσκυνήματα στη Νίσυρο;

Βεβαίως. Πανηγυρίζει και το μοναστήρι της Κυράς. Εμείς κάνουμε το πανηγύρι μας την παραμονή και ανήμερα, στις 14 και 15 Αυγούστου, ενώ η Κυρά πανηγυρίζει και στις 23 Αυγούστου, στα Εννιάμερα της Παναγίας. Εκείνη την ημέρα γίνεται μόνο ο εκκλησιασμός και ένα απλό κέρασμα με καφέ, λίγο τυρί, παξιμαδάκια και άλλα παραδοσιακά κεράσματα.

- Πώς βιώνει ο κόσμος αυτές τις ημέρες;

Όλοι όσοι έχουν ζήσει το πανηγύρι γνωρίζουν τη συγκίνηση που το συνοδεύει. Από τώρα μέχρι τον Δεκαπενταύγουστο, η ευχή που ανταλλάσσουν οι Νισύριοι είναι μία: «Καλή Παναγιά». Με αυτή την ευχή εύχονται ο ένας στον άλλον να τους αξιώσει η Παναγία να ζήσουν τη γιορτή και να πάρουν την ευλογία της.

- Το τραπέζι της Παναγίας είναι ιδιαίτερα γνωστό. Τι βλέπει κανείς εκεί;

Αν βρεθεί κάποιος στο τραπέζι της Παναγίας, θα δει ακόμη και μικρά παιδιά να φορούν το κόκκινο μαντήλι και να τρέχουν ασταμάτητα για να εξυπηρετήσουν τον κόσμο. Άλλα μοιράζουν το φαγητό, άλλα το ψωμί, άλλα καθαρίζουν τα τραπέζια για να καθίσουν οι επόμενοι προσκυνητές. Είναι μια εικόνα γιορτής, αλλά ταυτόχρονα και βαθιά συγκινητική.

- Τι συμβολίζει το κόκκινο μαντήλι;

Το έθιμο έρχεται από πολύ παλιά. Το κόκκινο μαντήλι το έφερναν κυρίως οι Νισύριοι της Αμερικής και το πρόσφεραν στη χάρη της Παναγίας. Εκείνος που το φορούσε έδειχνε ότι ήταν «υπηρέτης» της Παναγίας.

Το ίδιο έθιμο διατηρείται μέχρι σήμερα. Ακόμη και το Πάσχα, όταν η εικόνα της Παναγίας περιέρχεται τα χωριά, όσοι τη σηκώνουν, όσοι εξυπηρετούν τις ανάγκες της λιτανείας, ακόμη και το μικρό παιδί που κρατά το φαναράκι της, φορούν το κόκκινο μαντήλι. Είναι το σημάδι ότι έχουν αφιερωθεί στη διακονία της Παναγίας.

- Πόσο παλιά είναι όλα αυτά τα έθιμα;

Είναι παμπάλαια. Έχουν αλλάξει ελάχιστα πράγματα μέσα στα χρόνια. Για παράδειγμα, παλαιότερα το Λιμεναρχείο έδινε άδεια σε ψαράδες να βγουν με την τράτα και να ψαρέψουν αθερίνα.

Το μεσημέρι της 15ης Αυγούστου προσφερόταν πρώτα η αθερίνα, ως σύμβολο του Ι.Χ.Θ.Υ.Σ., του Ιησού Χριστού, και έπειτα σερβιριζόταν το κρέας.

- Πώς εξασφαλιζόταν παλαιότερα το κρέας για το τραπέζι της Παναγίας;

Παλιά το μοναστήρι είχε δικά του ζώα και δικό του βοσκό. Το ζώο που προοριζόταν για το πανηγύρι ήταν το «μοναστηριακό». Αργότερα εμφανίστηκαν οι μεγάλοι δωρητές. Κάποιος έλεγε: «Εγώ φέτος θα κάνω το τραπέζι της Παναγίας». Πήγαινε στα δύο κρεοπωλεία του νησιού, πλήρωνε το ζώο και όλοι γνώριζαν ότι ήταν ο δωρητής του πανηγυριού.

Σήμερα μαγειρεύουμε περίπου 600 κιλά κρέας, χωρίς να υπολογίζουμε τις πατάτες, το πιλάφι και τα υπόλοιπα συνοδευτικά.

- Υπάρχουν ακόμη δωρητές;

Υπάρχουν, αλλά τα τελευταία χρόνια σπάνια αναλαμβάνει ένας μόνο άνθρωπος ολόκληρη τη δαπάνη. Έχει καθιερωθεί ένας πολύ όμορφος τρόπος συμμετοχής όλων των κατοίκων.

Κάθε νοικοκυρά πηγαίνει στο κρεοπωλείο και αγοράζει λίγα κιλά κρέας στη χάρη της Παναγίας. Άλλος προσφέρει πατάτες, άλλος κρεμμύδια, άλλος ντομάτες. Το ίδιο γίνεται στον μανάβη, στον μπακάλη, ακόμη και στον φούρναρη. Όταν εμείς δίνουμε τη συνολική παραγγελία, αφαιρούνται όλα όσα έχουν ήδη προσφέρει οι πιστοί. Έτσι το τραπέζι της Παναγίας γίνεται πραγματικά προσφορά ολόκληρου του νησιού.

- Ποιο είναι το παραδοσιακό φαγητό του πανηγυριού;

Το βράδυ της παραμονής προσφέρουμε ρεβιθάδα με ντομάτα. Συνοδεύεται συνήθως από ελιές και ένα κρεμμύδι κομμένο στα τέσσερα. Δεν υπάρχει σαλάτα.

Ανήμερα της Παναγίας σερβίρεται σαλάτα, τυρί και κοκκινιστό μοσχάρι. Ορισμένες χρονιές, όταν το μοσχάρι ήταν πολύ ακριβό και δεν υπήρχε δωρητής, χρησιμοποιήσαμε χοιρινό, μαγειρεμένο με τον ίδιο τρόπο. Συνοδεύεται από πιλάφι, τηγανητές πατάτες και ψωμί. Είναι ένα πλήρες και χορταστικό γεύμα.

Τηγανίζονται τεράστιες ποσότητες πατάτας, μέχρι και δέκα μεγάλα σακιά, ώστε να εξυπηρετηθεί όλος ο κόσμος.

- Τι ακολουθεί μετά το γεύμα της Παναγίας;

Μετά το τέλος της ακολουθίας γίνεται η λιτάνευση της εικόνας και κατευθυνόμαστε στο Ζωσιμοπούλειο. Στη διαδρομή η εικόνα περνά από τον Άγιο Ιωάννη, όπου παραμένει για λίγο, και στη συνέχεια αρχίζει το φαγητό.

Όταν ολοκληρωθεί το γεύμα, ο ιερέας σηκώνεται πρώτος, πηγαίνει στον Άγιο Ιωάννη, παραλαμβάνει την εικόνα της Παναγίας και την επαναφέρει στη θέση της, στον θρόνο της, στον προαύλιο χώρο του ναού.

Δίπλα τοποθετείται ένα τραπέζι με τα κόλλυβα της Παναγίας. Ετοιμάζονται δέκα έως δεκαπέντε μεγάλες λεκάνες με κόλλυβα. Όσοι έχουν φάει περνούν ένας-ένας, παίρνουν κόλλυβα για ευλογία, αφήνουν τον οβολό τους στο κουτί της Παναγίας και στη συνέχεια αποχωρούν.

- Τι συμβολίζει αυτό το έθιμο;

Είναι ένα παμπάλαιο έθιμο. Σε όλα τα πανηγύρια της Παναγίας υπάρχει μια προσφορά που σχετίζεται με το φαγητό της. Ο πιστός λέει, ουσιαστικά, «γεύτηκα το φαγητό της Παναγίας και προσφέρω κι εγώ κάτι». Παράλληλα παίρνει τα κόλλυβα για ευλογία.

Τα κόλλυβα αυτά παρασκευάζονται από την Εκκλησία, όπως γίνεται και στις εορτές των Αγίων. Επειδή όμως εδώ πρόκειται για την πανήγυρη της Παναγίας, έτσι καθιερώθηκε να προσφέρονται και αυτή την ημέρα. Είναι ένα έθιμο που έχει τις ρίζες του κυρίως στην αγιορείτικη παράδοση.

- Το Νιάμερο στη Νίσυρο γίνεται πριν από τον Δεκαπενταύγουστο, σωστά;

Ναι. Εμείς στη Νίσυρο λέμε Νιάμερο την περίοδο που προηγείται της εορτής, από τις 6 έως τις 14 Αυγούστου. Μετά τη γιορτή οι προσκυνητές αναχωρούν.

Σε άλλα μέρη, όταν λένε «Εννιάμερα της Παναγίας», εννοούν το διάστημα από τις 15 έως τις 23 Αυγούστου. Εμείς ακολουθούμε την παλαιά τοπική παράδοση και το Νιάμερο προηγείται της εορτής. Έτσι, στις 15 Αυγούστου ολοκληρώνονται όλα: η πανήγυρη, το τραπέζι, τα κόλλυβα και τα υπόλοιπα έθιμα.

- Υπάρχει ενδιαφέρον από νέες γυναίκες να γίνουν νιαμερίτισσες;

Βεβαίως. Το έθιμο προβάλλεται κάθε χρόνο από την κρατική τηλεόραση και από ιδιωτικούς σταθμούς, οπότε αρκετός κόσμος επικοινωνεί μαζί μας και ζητά να συμμετάσχει.

Εμείς δεν κάνουμε κρατήσεις. Τους λέμε ότι, αν υπάρχουν διαθέσιμα δωμάτια, θα τους φιλοξενήσουμε. Διαφορετικά θα πρέπει να αναζητήσουν κατάλυμα αλλού, γιατί εκείνες τις ημέρες το νησί είναι γεμάτο.

Το πιο συγκινητικό είναι ότι βλέπουμε σήμερα γιαγιάδες 60 και 70 ετών να μας λένε: «Εγώ ήρθα πρώτη φορά επτά ή δέκα χρονών μαζί με τη μητέρα μου». Τώρα εκείνες φέρνουν τα εγγόνια τους. Έτσι η παράδοση συνεχίζεται από γενιά σε γενιά.

- Πώς ζουν το Νιάμερο όσες δεν μένουν μέσα στο μοναστήρι;

Υπάρχουν γυναίκες που μένουν στο μοναστήρι και άλλες που διαμένουν στα σπίτια τους ή σε άλλα καταλύματα του νησιού.

Έρχονται κάθε απόγευμα στην Παράκληση, συμμετέχουν στην ακολουθία και στη συνέχεια κάνουν τις τριακόσιες μετάνοιες, όπως ορίζει το έθιμο. Διαβάζουν το Απόδειπνο, προσεύχονται και πολλές φορές φεύγουν ακόμη και μετά τα μεσάνυχτα.

Το πρωί συμμετέχουν στη Θεία Λειτουργία, νηστεύουν, έχουν εξομολογηθεί και κοινωνούν. Όλα γίνονται με πνευματική προετοιμασία.

- Συμμετέχουν και τα παιδιά;

Φυσικά. Τα παιδιά που συνοδεύουν τις μητέρες και τις γιαγιάδες τους μαθαίνουν από μικρά τον τρόπο ζωής του Νιαμέρου.

Είμαι εδώ τριάντα δύο χρόνια. Έχω γνωρίσει παιδιά που έρχονταν μικρά, τα είδα να μεγαλώνουν, να παντρεύονται και σήμερα επιστρέφουν με τα δικά τους παιδιά. Είναι ένας ολόκληρος κύκλος ζωής που εξελίσσεται μέσα στο μοναστήρι, με επίκεντρο την Παναγία.

- Από πού έρχονται οι νιαμερίτισσες;

Σχεδόν από όλη την Ελλάδα. Έρχονται από την Κέφαλο και την Καρδάμαινα της Κω, τη Ρόδο, τη Θεσσαλονίκη, την Αθήνα και από πολλά ακόμη μέρη.

Έρχονται επίσης Νισύριοι της διασποράς από τον Καναδά, την Αμερική και την Αυστραλία. Οι περισσότεροι έχουν τα σπίτια τους εδώ και συμμετέχουν κάθε χρόνο στο Νιάμερο.

- Όλες αυτές οι προετοιμασίες γίνονται από τις νιαμερίτισσες ή υπάρχει και προσωπικό;

Σε όλες αυτές τις εργασίες, το καθάρισμα, το στρώσιμο των τραπεζιών, την προετοιμασία του πανηγυριού, συμμετέχουν οι ίδιες οι νιαμερίτισσες. Δεν προσλαμβάνουμε προσωπικό.

Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να δώσουμε ένα μικρό οικονομικό δώρο στον μάγειρα, γιατί πραγματικά ξενυχτά δύο και τρία μερόνυχτα. Πρέπει να κοπούν τα κρέατα, να βράσουν, να γίνει όλη η προετοιμασία, να μπουν και να βγουν από τα ψυγεία. Δεν είναι εύκολη δουλειά.

- Εσείς υπηρετείτε πολλά χρόνια στη Νίσυρο. Πώς αισθάνεστε κάθε φορά που φτάνει αυτή η μεγάλη γιορτή;

Τον πρώτο καιρό έβλεπα όλα αυτά με μεγάλη συγκίνηση. Δεν είχα συναντήσει κάτι αντίστοιχο στη Ρόδο, από όπου κατάγομαι. Όταν έβλεπα την Παναγία να κατεβαίνει και τον κόσμο να τρέχει πίσω από την εικόνα, έκλαιγα.

Ακόμη και τώρα, που το λέω, συγκινούμαι. Υπάρχει κάτι διαφορετικό σε αυτό το πανηγύρι!

Το ίδιο συμβαίνει και την Παρασκευή της Διακαινησίμου, όταν η Παναγία γυρίζει όλα τα χωριά. Βλέπεις τον πόθο των ανθρώπων. Ακούς να φωνάζουν: «Παναγιά μου, Παναγιά μου…». Θέλουν να αγγίξουν την εικόνα, να τη σηκώσουν στους ώμους τους, να πάρουν την ευλογία της.

- Και όταν ολοκληρώνεται το πανηγύρι;

Αφού τελειώσει το φαγητό, το γλέντι και δοθεί η ευλογία σε όλους, η Παναγία επιστρέφει στο μοναστήρι, συνήθως γύρω στις τέσσερις το απόγευμα.

Ο κόσμος το γνωρίζει και από τις τρεισήμισι αρχίζει να συγκεντρώνεται. Με ρωτούν συνεχώς: «Πάτερ, τι ώρα φεύγουμε;». Και τους απαντώ: «Να φάει και ο τελευταίος άνθρωπος και μετά θα φύγουμε».

Τότε ξεκινά η επιστροφή της εικόνας. Όταν πρωτοήρθα, την ανεβάζαμε ελάχιστοι. Σήμερα τη συνοδεύουν εκατοντάδες άνθρωποι.

Πίσω από την εικόνα ακολουθεί πλήθος πιστών. Διαβάζεται η δέηση με τα ονόματα που έχουν δοθεί για μνημόνευση και όλοι περνούν μπροστά από την Παναγία, την ασπάζονται και κάνουν την ίδια προσευχή:

«Να είμαι καλά. Να με έχει καλά η Παναγιά. Και να ξανάρθω του χρόνου».