Όταν η λέπρα μάστιζε τα νησιά μας...

Τον 19ο και στις αρχές του 20ου αιώνα. Η περιοδεία στις Σποράδες του γιατρού Ιωαννίδη από την Λέρο. Πώς είδε τους αρρώστους και κατέγραψε τις διαπιστώσεις του.

Γυρίζοντας τους δείκτες του χρόνου, μισό αιώνα και πλέον πίσω, σε εκείνα τα αθώα χρόνια της μάθησης και της δημιουργίας, όταν νεαροί, ακόμα μαθητούδια, προσπαθούσαμε μέσα σε πολύ λίγο χρονικό διάστημα να γίνουμε παντογνώστες και να γευόμαστε με τόση απληστία τους νέους καρπούς της νιότης, στα χέρια μας έπεσε και το διαβάσαμε το βιβλίο του Ραούλ Φολερώ «ταξίδια στις χώρες των Χανσενικών». Βιβλίο εντυπωσιακό, ξέχωρο, άνοιγε άλλους ορίζοντες. Οι προκαταλήψεις κυριαρχούσαν εκείνα τα χρόνια… υπήρχε διάχυτη η εντύπωση και η πληροφορία ότι σε κάποιο νησί των Δωδεκανήσων ζούσαν χανσενικοί και ότι κάποιο χωριό εκεί πέρα, εγκαταλείφθηκε… τίποτε άλλο. Έπρεπε να περάσουν πολλά χρόνια για να μάθουμε ότι ο Ραούλ Φολερώ ήταν δημοσιογράφος και όχι ιεραπόστολος και ότι οι Νότιες Σποράδες ήταν επίσης γνωστές στις διεθνείς στατιστικές και τη βιβλιογραφία για την αρρώστια των χανσενικών. Ειδικά στις αρχές και τα μέσα του 19ου αιώνα στα νησιά αυτά βασίλευε η λέπρα. Και το διαβεβαιώνουν αυτό οι γιατροί που ερεύνησαν επιτόπου και το γράφουν. Στο σημερινό κείμενο παρουσιάζουμε αυτές τις λεπτομέρειες από τρία βιβλία ενός διάσημου ερευνητή γιατρού, του Δημητρίου Αλεξάνδρου Ζαμπακού πασά, Έλληνα στην καταγωγή. Οι έρευνες έγιναν από γιατρούς οι οποίοι ζούσαν στα νησιά μάλιστα ένας απ’ αυτούς, περιόδευσε στα νησιά και τις διαπιστώσεις του τις μετέφερε στο Ζαμπακό που τις περιέλαβε και τις σχολίασε στα βιβλία του. Α’ Είναι ντοκουμέντο. Μια βαθιά φιλία που άρχισε από τα φοιτητικά και μετεκπαιδευτικά χρόνια στο Παρίσι, στα μέσα του 19ου αιώνα, μας άφησε ντοκουμέντα για τη λέπρα που κυριολεκτικά μάστιζε τις μικρές κοινωνίες, όπως αυτές των Νοτίων Σποράδων, και κυρίως στα νησιά Τήλος, Κάλυμνος, Ρόδος, Σύμη, Νίσυρος, Λέρος και Κως. Η συνάντηση έγινε στην Κωνσταντινούπολη, στα τέλη της δεκαετίας του 1880, όπου ο διάσημος πια γιατρός, ειδικός στην αφροδισιολογία Δημήτριος Αλεξάνδρου Ζαμπακός -πάντοτε υπογράφοντας, προέτασσε το όνομα του πατέρα του- συναντάται με το συνάδελφό του γιατρό Ιωαννίδη που κατάγεται από τη Λέρο, τον οποίο παρακαλεί να περιοδεύσει τις Νότιες Σποράδες και να καταγράψει την ασθένεια των Χανσενικών. Τότε, τους ασθενείς, τους λεπρούς, δεν τους ονόμαζαν χανσενικούς, παρότι ο Νορβηγός γιατρός Γκέρχαρντ Αρμάουερ Χάνσεν, ανακάλυψε το μυκοβακτήριο της λέπρας το 1873. Ο Ζαμπακός είναι ήδη διάσημος από τις μελέτες του και ο ίδιος ο σουλτάνος, τον παρακαλεί να επιστρέψει στην Κωνσταντινούπολη και να αναλάβει την οργάνωση της ιατρικής σχολής της Αυτοκρατορίας και νοσοκομείων, μάλιστα δε του έδωσε και τον τιμητικό τίτλο του πασά. Από τότε υπογράφοντας, συμπληρώνει το όνομά του με τη λέξη πασάς. Για τον λεριό γιατρό Ιωαννίδη δεν γνωρίζουμε πολλά πράγματα, μόνον ότι ο Ζαμπακός τον αποκαλεί honorable -αξιοσέβαστο, ευυπόληπτο, αξιέπαινο, εντιμότατο, σεβαστό, έντιμο- αξιότιμο συνάδελφο. Ο Ιωαννίδης αποδέχεται την πρόσκληση-πρόκληση και αναχωρεί για τα νησιά με πρώτο σταθμό την Κάλυμνο. Όπως αναφέρει ο ίδιος και το λέγει στον Ζαμπακό, ήθελε προσωπικά να μεταβεί εκεί όπου υπήρχαν λεπροί, να συζητήσει με αυτούς, ερευνώντας όλα τα δεδομένα, υποβάλλοντας ερωτήσεις και εξετάζοντάς τους. Ήθελε ακριβώς να κάμει έρευνα σε βάθος την ίδια εποχή ένας άλλος επιστήμων, με πολύχρονες μελέτες γύρω από την αρρώστια της λέπρας, δημιουργεί τον παγκόσμιο χάρτη, με τα σημεία όπου υπάρχουν λεπροί. Είναι ο δρ τ. Castillσn, όπου στο έργο του «De la lepre en Colombie(1)», αναφέρεται σε όλες τις περιοχές και ειδικά για την Ευρώπη, γράφει ότι παρατηρούνται πολλές εστίες λέπρας στη Νορβηγία, Σουηδία, Ισλανδία, Ρωσία, στην άκρη της Μεσογείου, στα νησιά του Αρχιπελάγους: Χίο, Σάμο, Κάλυμνο, Κω, Νίσυρο, Τήλο, Σύμη, Λέρο, Πάτμο, Θάσο κ.λπ, στην Κύπρο, τη Ρόδο και Μάλτα. Επίσης στην Κρήτη και γενικά σε όλες τις ηπειρωτικές ακτές που βρέχονται από τη θάλασσα της Κασπίας, τη Μαύρη θάλασσα, τη Μεσόγειο και τον Ατλαντικό: Πορτογαλία, Ισπανία, Γαλλία, Ιταλία Ελλάδα, Τουρκία και Ρωσία(2). Πρώτος σταθμός η Κάλυμνος Πρώτος σταθμός του Ιωαννίδη είναι η Κάλυμνος. Το νησί της Καλύμνου έχει δώδεκα χιλιάδες κατοίκους που ασχολούνται με τη σπογγαλιεία. Για το λόγο αυτό ο τόπος ευημερεί σε όλους σχεδόν τους τομείς. Το εμπόριο του νησιού βρίσκεται σε πολύ ψηλά επίπεδα, όπως και τα Γράμματα. Στη Χώρα, την περίοδο αυτή υπάρχουν 1.950 οικίες, 45 καταστήματα, 15 καφενεία, 1 ξενοδοχείο, το Διοικητήριο, 2 φαρμακεία,15 εκκλησίες, 2 βυρσοδεψεία, σχολεία 4 αρρεναγωγεία και 2 παρθεναγωγεία, 116 πλοιάρια δυτών, 19 άλλα πλοιάρια του κοινώς καλουμένου ζηπκήν και λίγο πιο έξω από την πόλη ένα λωβοκομείο με 10 δωμάτια, έξι για τους άντρες και τέσσερα για τις γυναίκες. Δεν τους λείπει απολύτως τίποτε. Στη διάθεσή τους έχουν ένα πλοιάριο που το χρησιμοποιούν για μεταφορές και να ψαρεύουν. Σ’ αυτό έμεναν οι έχοντες ελεφαντίαση - κακός όρος της εποχής για όσους είχαν λέπρα. Παλαιότερα στο νησί η λέπρα ήταν ανεξέλεγκτη. Επίσης δεν είναι ακριβής ο χρόνος που εμφανίστηκε για πρώτη φορά. Στα μέσα του19ου αιώνα υπήρχαν περίπου πενήντα άτομα που είχαν προσβληθεί από την ασθένεια αυτή, αλλά τα τελευταία χρόνια άρχισε να υποχωρεί και τον Αύγουστο του 1889 να υπάρχουν μόνον οκτώ λεπροί, εκ των οποίων οι τρεις ζουν με τις οικογένειές τους, χωρίς αντιδράσεις από τους περίοικους. Σύμφωνα με μαρτυρία του γιατρού Καραβοκυρού, Καλύμνιου που περιθάλπει τους ασθενείς αυτούς, εδώ και πολλά χρόνια, τους τελευταίους πέντε μήνες υπήρχαν δεκαοχτώ λεπροί, από τους οποίους οι δέκα πέθαναν αρκετά γρήγορα. Ο συνάδελφος του Ιωαννίδη, αποδίδει τη μείωση και τον έλεγχο της εξάπλωσης της λέπρας, στη βελτίωση της φυσικής κατάστασης των κατοίκων. Συμπεραίνει επίσης ότι τα λίγα αυτά ατυχή περιστατικά πρέπει να αποδοθούν στην κακή διατροφή και ειδικά στο άθλιας ποιότητας κριθαρένιο ψωμί που καταναλωνόταν με ταγκισμένο δύσοσμο λάδι, στα παστά ψάρια και κόκκινο χαβιάρι (poissons sales, en caviar rouge), κακής ποιότητας, όπως και στα χόρτα πού τρώγονταν κι αυτά με ταγκισμένο λάδι. Τα σπίτια τους βρίσκονταν σε πολύ άθλια κατάσταση. Κατά τον Καραβοκυρό όλα αυτά άλλαξαν. Η διατροφή των κατοίκων βελτιώθηκε στο άριστο και στο μενού περιλαμβάνονται κρέας, γάλα, βούτυρο, αυγά, καλό λάδι. Οι κατοικίες στο σύνολό τους είναι άκρως υγιεινές. Παλαιότερα όταν η λέπρα ήταν συχνή στην Κάλυμνο, οι κάτοικοι πρόσθεταν στο φαγητό τους εκτός από το λάδι το ταγκισμένο και άφθονο αποξηραμένο θυμάρι. Κατά τον Καραβοκυρό πρόσφατα πειράματα έδειξαν ότι το θυμάρι και ειδικά η δραστική ουσία θυμόλη είναι από τα πιο γνωστά αντισηπτικά, που χρησιμοποιούνται μέχρι τώρα. Ο Ιωαννίδης είδε και εξέτασε όλους τους ασθενείς και τις οικογένειές τους Ο συνάδελφός του Καραβοκυρός από την εμπειρία που είχε, του ανέφερε ότι η λέπρα εκτός της κακής διατροφής και υγιεινής, οφείλεται σε κληρονομικούς λόγους. Πολλοί ασθενείς αποκρύπτουν την πάθησή τους οποία δεν εμφανίζεται στην πρώτη γενεά - η κληρονομικότητα, όμως, δεν τους εγκαταλείπει και επανεμφανίζεται. Μια λεπρή που εξέτασε απέδωσε τη νόσο σε ένα πρόγονό της εβδόμου βαθμού, παρατήρησε δε ότι πολλά αγόρια και μόνον αυτά, στην οικογένεια, δεν είχαν προσβληθεί, αλλά εάν η μητέρα πάσχει από ελεφαντίαση, σε άλλη περίπτωση τα παιδιά είναι δυνατόν να γίνουν λεπρά. Επίσης οι κάτοικοι πιστεύουν - όπως και σε όλα τα νησιά του Αρχιπελάγους, στη μεταδοτικότητα της νόσου, μόλις δε εμφανιστεί σε κάποιον είναι σκληροί στον άρρωστο και με κάθε τρόπο τον προτρέπουν -πολλές φορές είναι τραχείς, άτεγκτοι- να μεταβεί στους ειδικούς χώρους για τους λεπρούς ή να εγκαταλείψει το νησί. ʼλλες φορές, όμως, οι ασθενείς επειδή η αρρώστια τους παρουσιάζεται στα πόδια, μπορούν έστω και με αργές κινήσεις να εξυπηρετούνται και να ζουν μέσα στις κοινωνίες για πολλά χρόνια μέχρι το θάνατό τους. Σημειώσεις 1.«Η λέπρα στην Κολομβία», Παρίσι, 1898, εκδόσεις Societe d’ Editions Sciantifiques,σελ. 1542.Το ίδιο με το προηγούμενο, σελίδες 17 και 18. Στη συνέχεια αναφέρεται στην Αυστροουγγαρία, Δαλματία, Μολδαβία, Βλαχία, Βοσνία, Ρουμανία τέσσερις περιπτώσεις στο Μαυροβούνιο και δύο μόνο στο Τυρόλο. B’ Οι περιπτώσεις κληρονομικότητας στα νησιά που επισκέπτεται ο Ιωαννίδης, είναι πολυάριθμες, μπορεί να πει κανείς πάμπολλες και μια μόνο από μετάδοση. Μόλις ένας κάτοικος διαπιστώσει ότι έχει την ασθένεια απευθύνεται στην Κοινότητα, στους τοπικούς άρχοντες, οι οποίοι τον στέλνουν στον ειδικό γιατρό που τον εξετάζει και εάν είναι θετική η διάγνωση, του δίδει ένα πιστοποιητικό (certificat). Μετά τη διάγνωση ο ασθενής είναι υποχρεωμένος να εγκαταλείψει την οικογένειά του και να εγκατασταθεί στο λεπροκομείο ή να εγκαταλείψει το νησί. Υπάρχουν, όμως, αρκετοί ασθενείς που κρύβονται στα σπίτια τους, τους φροντίζει η οικογένειά τους, μέχρις ότου η ασθένεια γίνεται ευδιάκριτη σε διάφορα μέρη του σώματός τους και ειδικά στα άκρα, και αρχίζει η παραμόρφωση. Έτσι προδίδουν την παρουσία τους. Αυτό συμβαίνει όταν ο ασθενής ανήκει στην τάξη των προκρίτων. Ο Καλύμνιος γιατρός Καραβοκυρός είπε στον Ιωαννίδη ότι γνωρίζει μια γυναίκα που συνόδευσε το λεπρό σύζυγό της στο Λωβοκομείο, έζησε μαζί του επί σαράντα χρόνια, αλλά δεν προσβλήθηκε από την ασθένεια. Ένα μικρό κορίτσι έξι χρόνων, όπου στην οικογένειά της υπήρχε η λέπρα, υπήρξε θύμα λανθασμένης διάγνωσης. Απλώς είχε μια κοινή δερματική πάθηση. Αυτό το κορίτσι διέμενε επί εξήντα τέσσερα χρόνια με τους λεπρούς, τους φρόντιζε και τους περιποιόταν, χωρίς να πάθει τίποτε. Αυτό το γεγονός το ομολογούν οι γιατροί του νησιού και οι κάτοικοι της Καλύμνου. Ένα νεαρό άτομο, του οποίου οι γονείς είχαν τη λέπρα, παντρεύτηκε και ύστερα από έξι χρόνια παρουσίασε τα συμπτώματα της φοβερής αυτής αρρώστιας. Από τα τέσσερα παιδιά που απέκτησε, τα δύο μεγαλύτερα, ηλικίας δώδεκα και δέκα χρόνων είναι υγιή, ενώ τα δύο άλλα μικρότερα πέθαναν στην ηλικία των δύο χρόνων, αφού ταλαιπωρήθηκαν από τη λέπρα. Η μητέρα που επί μια οκταετία-τόσα χρόνια είχε την αρρώστια-ζούσε με το λεπρό σύζυγό της, ήταν καθαρή. Ένας ναυτικός από το Μποντρούμι παντρεύτηκε στην Κάλυμνο με μια εικοσιδυάχρονη νέα η οποία έπασχε από μια παραπλήσια της λέπρας ασθένεια, που πήρε το όνομα αυτού που την ανακάλυψε, «ασθένεια Ντάνιελσεν». Οι γονείς της νεαράς ήταν υγιείς, αλλά η λέπρα προϋπήρχε στους παππούδες και γιαγιάδες και των δύο πλευρών. Μια από τις αδελφές της υπέκυψε ήδη συνεπεία της λέπρας και ένας από τους αδελφούς της, 18 χρόνων είναι λεπρός και βρίσκεται στο άσυλο. Αυτή η γυναίκα είναι νεκρή-δεν τη γνώρισε ο Ιωαννίδης γιατί είχε πεθάνει πριν έξι μήνες, κατά τη διάρκεια της γέννας διδύμων, ενώ ο σύζυγος παρέμενε υγιής παρά τη μακρά συνοίκηση με μια λεπρή γυναίκα. Μια γυναίκα ονόματι Α………, τριάντα πέντε χρόνων, παντρεμένη εδώ και εννιά χρόνια. Αν και λεπρή και φυματική, δεν είναι απομονωμένη, μόνη και ούτε ταλαιπωρημένη. Ο πατέρας και η μητέρα της ήταν αλώβητοι προς την ασθένεια και η υγεία τους σημειώνεται ως θαυμάσια, αλλά πρέπει να υπολογιστούν λεπροί σε παραπλήσιους συγγενείς της μητέρας. Ο νεαρός αδελφός της είναι επίσης λεπρός. Αυτή η γυναίκα έχει τα δυο παιδιά της χωρίς καμιά υποψία αρρώστιας, και έτσι συνεχίζει με το άντρα της να ζουν συζυγικά, χωρίς κανένα πρόβλημα. Τα παραπάνω περιστατικά ο γιατρός Ιωαννίδης τα πήρε από τις εμπειρίες και τις σημειώσεις του συναδέλφου του Καραβοκυρού, ο οποίος έγραφε τις παρατηρήσεις του για τον καθένα ασθενή ξεχωριστά, για την κληρονομικότητα της αρρώστιας ή αν είναι μεταδοτική. Όλα συνηγορούν μέχρι τώρα ότι η νόσος δεν μεταδίδεται και όπως είπε όλες οι έρευνές του και τα περιστατικά που εξέτασε, οδηγούν στην κληρονομικότητα. Το Λεπροκομείο Καλύμνου Το Λεπροκομείο ή Λωβοτροφείο ή Λωβοκομείο της Καλύμνου, καλά διατηρημένο, βρισκόταν σε απόσταση μισής ώρας από το λιμάνι, σε ένα γραφικό ύψωμα. Αποτελούνταν από δύο κτίρια, ένα για τις γυναίκες και το άλλο για τους άντρες. Μια μικρή εκκλησούλα, η Παναγιά των Λωβών, είχε ανεγερθεί για τις ανάγκες των ασθενών και λίγο πιο δίπλα υπήρχε το νεκροταφείο όπου ενταφιάζονταν οι ατυχείς συμπατριώτες μας. Για τις ανάγκες των δυστυχισμένων αυτών εξορίστων, ένα μικρό σκάφος βρισκόταν στη διάθεσή τους, για να μεταφέρει από το λιμάνι, την καθορισμένη ημέρα, ό,τι ήταν αναγκαίο, από τρόφιμα και φάρμακα που χρειάζονταν. Το πλεούμενο για να διακρίνεται και να ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα ήταν βαμμένο κόκκινο. Έφερνε επίσης, προφανώς για να διαφέρει από τα άλλα σκάφη, κόκκινη σημαία. Όταν ο γιατρός Ιωαννίδης επισκέφτηκε το Λωβοκομείο, όπως ήδη αναφέρθηκε, υπήρχαν οκτώ ασθενείς, οι επτά από την Κάλυμνο και ένας από την Κω. Σε παλαιότερες εποχές υπήρχαν τριάντα έως πενήντα ασθενείς. Η θεαματική αυτή μείωση των ασθενών οφειλόταν στη βελτίωση της διαβίωσης των πτωχότερων τάξεων του νησιού. Ο Π…, εξήντα χρόνων, δύτης, διέμενε στο άσυλο δεκαοκτώ χρόνια, αλλά έφερνε την ασθένεια είκοσι δύο. Τα πρώτα τέσσερα χρόνια της αρρώστιας του τα πέρασε με την οικογένειά του, η οποία δεν αριθμεί κανένα λεπρό. Η σύζυγός του, έχει την καταγωγή από τον Τσεσμέ, κυκλοφορεί ελεύθερα, χωρίς κανένα περιορισμό, όπως ο γιός και οι δύο κόρες του. Το μεγαλύτερο, είναι παντρεμένο και έχει δύο παιδιά απολύτως υγιή. Ο Π…… πάσχει, από αυτή που ονομάζουν και είναι παραπλήσια της Ντάνιελσεν· παράλυτος από την αριστερή πλευρά, στο πρόσωπο, μούδιασμα του αγκώνα, και ατροφία στο γόνατο μέχρι τα δάκτυλα… κ.λπ. Ο Γ. Π……, προερχόμενος από το χωριό Αντιμάχεια της Κω, γεωργός, τριάντα ετών. Λεπρός εδώ και εννιά χρόνια. Έχει απομονωθεί στο Λεπροκομείο πριν πέντε χρόνια. Είναι παντρεμένος με μια γυναίκα από τη Λέρο που είναι υγιής, όπως και οι δύο κόρες τους, οκτώ και έξι χρόνων. Ο Π……, είναι λεπρός με ευδιάκριτα τα συμπτώματα…(Αφαιρούνται πενήντα δύο λέξεις από το πρωτότυπο κείμενο, όπου ο γιατρός αναγράφει τι παρουσιάζει ο ασθενής και τον εσωτερικό του κόσμο).Ο ίδιος ο ασθενής θεωρεί ως αιτία της αρρώστιας του, ένα νυκτερινό τρόμο…Il accuse comme cause de sa maladie une terreur nocturne. Ο Κ……, δεκαοκτώ χρόνων, βρίσκεται στο άσυλο εδώ και μερικούς μήνες-η ασθένειά του παρουσιάστηκε πριν δύο χρόνια . Οι γονείς του είναι υγιείς, η μεγαλύτερη απ’ αυτόν αδελφή του είναι λεπρή, όπως και ένας θείος της μητέρας του, δύο αδελφές της και μια εξαδέλφη. Δεν υπάρχουν λεπροί από την πλευρά της οικογένειας του πατέρα του… (Αφαιρούνται σαράντα τρεις λέξεις από το πρωτότυπο). Ο εν λόγω ασθενής έχει σκούρες κηλίδες στο μέτωπο, στα χέρια και τα πόδια… Πρέπει να σημειώσουμε ότι ο Δημήτριος Αλεξάνδρου Ζαμπακός, στις διάφορες μελέτες του, επικαλείται τις ιατρικές έρευνες και μεθόδους που χρησιμοποιεί ένα άλλος Καλύμνιος, ο Σκεύος Ζερβός, τον οποίο η ιατρική επιστήμη, ύστερα από λίγα χρόνια, θα χάσει, όχι, όμως, ολοκληρωτικά, αφού θα αφοσιωθεί στον αγώνα για την απελευθέρωση των Δωδεκανήσων. Είναι γνωστές διεθνώς οι έρευνές του για την αρρώστια των δυτών, την παράλυση γενικά, την τύφλωση και τα πειράματά του στη μεταμόσχευση όρχεων στα ζώα(1). ʼλλες περιπτώσεις Ο Μ… δύτης εξήντα πέντε χρόνων, ζει απομονωμένος εδώ και είκοσι εννέα χρόνια. Παντρεύτηκε όταν είχε ήδη προσβληθεί από τη λέπρα. Η σύζυγός του δεν προσεβλήθη ποτέ και πέθανε από μια τυχαία αρρώστια. Η μοναχοκόρη του και τα παιδιά της παραμένουν υγιείς. Ο μεγαλύτερος αδελφός του Μ… ήταν λεπρός, αλλά τα παιδιά του ήταν υγιή. Ο Μ… όπως τον είδε ο γιατρός Ιωαννίδης, σημείωσε ότι είναι λεπρός exsudatif-το πρόσωπό του ήταν συνεχώς υπό εξίδρωση-εφιδρωμένο. Παράλυτος στο πρόσωπο και σε μέλη του σώματός του. Δάκτυλα ακρωτηριασμένα, μάτια κατεστραμμένα, κωφός, μύτη παραμορφωμένη, εμφανή σημάδια στους αγκώνες σαν από ψώρα. Η Ε… ηλικίας εξήντα τριών χρόνων , άγαμη, από έξη χρόνων προσβλήθηκε από τη λέπρα και στα εννιά της μπήκε στο λεπροκομείο, όπου παραμένει εκεί συνεχώς πενήντα τέσσερα χρόνια. Οι γονείς της είναι υγιείς αλλά στην οικογένειά της –πλάγιοι συγγενείς-υπάρχουν ασθενείς. Το σχήμα της αρρώστιας της είναι Ντάνιελσεν. Ο γιατρός που την εξήτασε σημειώνει ότι η ατυχής γυναίκα δεν είχε έμμηνο κύκλο παρά μόνο μια φορά στα είκοσί της χρόνια. Ο ίδιος σημειώνει ότι αρχικά είχε σημάδια-κηλίδες στο πρόσωπο, αλλά προς παρόν τα δάκτυλά της είναι παραμορφωμένα, οι μυς των χεριών ατροφικοί, και σε ορισμένα σημεία του σώματός της παρατηρείται αναισθησία. Η Ν…, είναι ηλικίας τριάντα οκτώ χρόνων. Ο πατέρας της που κατάγεται από την Αστυπάλαια και η Καλυμνιά μητέρα της είναι υγιείς. Όμως, η αδελφή της μητέρας ήταν λεπρή. Ο σύζυγος της Ν…, ήταν λεπρός όταν παντρεύτηκαν. Ένα χρόνο μετά την ένωσή τους η γυναίκα ζήτησε διαζύγιο το οποίο πήρε και ήλθε σε σύντομο χρονικό διάστημα σε δευτερο γάμο. Από τον πρώτο γάμο απέκτησε ένα γιο, σήμερα είκοσι χρόνων και από το δεύτερο επίσης γιο, εννιά χρονών. Και τα δυο παιδιά είναι υγιή. Η Ν…, είναι απομονωμένη εδώ και ένα χρόνο. Αρχικά προσβλήθηκε από λέπρα exsudatif, εμφανίστηκαν μικρά ογκίδια (όζοι) στα φρύδια, στο πρόσωπο κόκκινες κηλίδες σαν αίμα και διάφορες αναισθησίες (απονέκρωση των νεύρων) σε μέρη του σώματός της. Η συγκεκριμένη περίπτωση, σημειώνει ο Λέριος γιατρός Ιωαννίδης, είναι η κλασική ασθενούς που η διάγνωση και για ένα γιατρό που δεν έχει μελετήσει τη λέπρα δεν φέρνει καμιά δυσκολία. Είναι λεπρωματώδης λέπρα που αναπτύσσεται στο πρόσωπο και στα άκρα. Η Μ… Σ…… άγαμη, είκοσι έξη χρόνων, λεπρή εδώ και πέντε χρόνια. Βρίσκεται απομονωμένη στο λεπροκομείο δύο χρόνια. Οι γονείς της είναι υγιείς, αλλά ένας θείος της από την οικογένεια του πατέρα της είχε λέπρα. Ο κύκλος της για πρώτη φορά παρουσιάστηκε στα είκοσι τέσσερα χρόνια της και από τότε παρουσιάζονται συχνές επιστάξεις. Τα φρύδια της είναι κατεστραμμένα όπως και τα βλέφαρα. Φέρνει επίσης στο πρόσωπο, έλκη στα ρουθούνια και πληγιάσματα στον ουρανίσκο με θαμπώματα. Στην πενηντάχρονη Μ… Κ… παρατηρούνται, σύμφωνα πάντοτε με τις σημειώσεις του Ιωαννίδη, διπλή κληρονομικότητα λέπρας. Η Μ… βρίσκεται απομονωμένη επί τριάντα χρόνια. Παντρεύτηκε είκοσι χρονών, και μερικές μέρες μετά το γάμο είχε τα πρώτα συμπτώματα της λέπρας. Εντούτοις παρέμεινε στο σπίτι της πέντε χρόνια, απέκτησε δύο παιδιά που πέθαναν τυχαία σε νηπιακή ηλικία. Με λίγα λόγια παντρεύτηκε 15 χρονών. Ο σύζυγός της ήταν υγιής, όπως και οι γονείς της. Αλλά ένας αδελφός της μητέρας της και δύο αδέλφια του πατέρα τους ήταν λεπροί. Στο πρόσωπό της παρατηρούσε κανείς το φαινόμενο του «λεόντειου προσωπείου», προσωπείο λιονταριού. Στην περίπτωσή της υπήρξαν αυθόρμητες βελτιώσεις. Τα εξιδρώματα των μελών του σώματός της και ειδικά του προσώπου είναι ελκώδη και επουλώσιμα. Της έμειναν μερικά φρύδια. Το πρόσωπό είναι εντελώς απαθές, όπως από την απονέκρωση των νεύρων, το δέρμα μελών του σώματος έχει σκληρυνθεί στην εξωτερική πλευρά. Αυτή η αναισθησία μπορεί να προκαλέσει διάφορους τραυματισμούς που ο ασθενής δεν μπορεί να αντιληφθεί κι έτσι δημιουργούνται μολύνσεις που φτάνουν σε ακρωτηριασμούς μελών. Σημειώσεις 1. Les Eunuques d’ aujourd’ hui et ceux de jadis par le dr D.A. Zambaco Pacha, εκδόσεις Masson et Cie, Éditeurs Libraires de l’ Académie de Médecine, 1911, σελ.193 για Ζερβό. Cours de dermatologie exotique par E. Jeanselme, εκδόσεις Masson et Cie, Éditeurs Libraires de l’ Académie de Médecine, 1904, σελ 317 για Ζερβό. {--page-break--} Γ' Η νήσος Κως της οποίας η ομορφιά των ευχάριστων και ρομαντικών τοπίων, άξιων του χρωστήρα του Πουσέν (Pussin) και του Κλωντ Λωραίν (Claude Lorrain), που εναρμονίζονται χαριτωμένα με τους ψιθύρους των διαυγών πηγών της, που αναβλύζουν σε κάθε βήμα, με τη γλυκύτητα του κλίματός της και την εξαιρετική ευφορία του εδάφους της, θαυμαστά καλλιεργημένου, διακρίνεται μέσα σε όλες τις γειτονικές αδελφές της - είναι σαν βασίλισσα. Αυτή η νήσος, περίφημη, διάσημη γιατί είδε να γεννιούνται και να δημιουργούν ο Ιπποκράτης και ο Απελλής, έχει σήμερα 12.000 κατοίκους, εκ των οποίων οι 9.300 είναι Χριστιανοί, 2.500 Μουσουλμάνοι και 200 Ισραηλίτες. Το μεγαλύτερο θέαμα της Κω είναι ένας πλάτανος κολοσσιαίος του οποίου η περιφέρεια είναι μεγαλύτερη των ένδεκα μέτρων και η κορυφή, με λίγα φυλλώματα, εγγίζει τα σύννεφα. Αυτό το σεβάσμιο δέντρο είχε την τιμή και τη δόξα να στεγάσει και προφυλάσσει τον Ιπποκράτη. Πολλά από του σκουληκοφαγωμένα κλαδιά του απλώνονται οριζόντια σαν χέρια γίγαντα και στηρίζονται στους πολλούς στύλους που βοηθούν το δέντρο και όλο τον κορμό του και το ανακουφίζουν από το βάρος των είκοσι πέντε αιώνων, που το βαραίνει Κατά το δόκτορα Πλατανίστα που εξασκεί το επάγγελμα εδώ και είκοσι πέντε χρόνια, η λέπρα γίνεται όλο και πιο σπάνια στην Κω. Αυτή τη στιγμή δεν υπάρχουν παρά μόνο δύο λεπροί, ο ένας κατοικεί στην πόλη και ο άλλος σε γειτονικό χωριό. Ποτέ μα ποτέ δεν είδαν περισσότερους από τρεις ή τέσσερις λεπρούς σε όλο το νησί. Ο Ζαμπακός σημειώνει ότι είναι άξιο να επισημανθεί αυτό που διεπίστωσε στις διάφορες παρατηρήσεις του σε πολλές περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ότι η λέπρα είναι διαδεδομένη μόνο μεταξύ των χριστιανών και μόνο αυτοί είναι τα θύματά της. Ο γιατρός Πλατανίστας ποτέ δεν παρατήρησε λέπρα στους Μουσουλμάνους και τους Εβραίους. Σύμφωνα με τον Δημήτριο Αλεξάνδρου Ζαμπακό πασά μια από τις κύριες αιτίες που απαλλάσσουν τις δύο εθνότητες που ζουν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, είναι ότι ακολουθούν με αυστηρό τρόπο τους κανόνες υγιεινής, πολύ συχνά παραμελημένους από τους Χριστιανούς. Επίσης γράφει ότι είναι άχρηστο να επαναλάβει, αυτό που ήδη έχει αναφέρει για τους λεπρούς της Ιερουσαλήμ, της Χίου και της Μυτιλήνης. Δεν είναι δυνατόν η αρρώστια αυτή να είναι αποκλειστικά επιλεκτική σε μια εθνότητα, εφόσον με τις άλλες δύο, ζουν μαζί, και καθημερινά αναμειγνύονται μεταξύ τους σε όλες τις φάσεις της ζωής. Αυτό και μόνον αποδεικνύει ότι δεν υπάρχει μεταδοτικότητα της λέπρας. Και οι δυό γιατροί Ιωαννίδης και Πλατανίστας, μας πληροφορούν ότι η λέπρα στα περασμένα, έκανε μεγάλη θραύση στην Κω. Σε μικρή απόσταση από την πόλη βρίσκονται τα ερείπια ενός αρχαίου λεπροκομείου, παντελώς έρημου σήμερα. Όπως, ήδη, αναφέρθηκε, στην πόλη της Κω υπάρχει ένας λεπρός εξιδρωματικός, που ζει με την οικογένειά του, κυκλοφορεί ελεύθερα και γίνεται δεκτός παντού. Ο πατέρας του ήταν λεπρός αλλά η γυναίκα του και το παιδί τους δεν είχαν κανένα σύμπτωμα. Οι κάτοικοι της νήσου, επί του παρόντος δεν πιστεύουν στη μεταδοτικότητα της λέπρας, τα θύματα της νόσου δεν είναι απομονωμένα, αλλά δεν τους επιτρέπεται να έλθουν εις γάμου κοινωνίαν. Έχουν ανοίξει την αγκαλιά τους και σε καμιά περίπτωση δεν επιδίδονται σε βαναυσότητες ή άλλες πράξεις εναντίον αυτών των δύστυχων ανθρώπων. Η ασθένεια δεν μεταδίδεται Ο γιατρός Πλατανίστας είναι πεπεισμένος, από τις παρατηρήσεις και την πολύχρονη εμπειρία του ότι η ασθένεια αυτή δεν μεταδίδεται. Δεν μπόρεσε να διαπιστώσει έστω και μια περίπτωση μεταδόσεως από μολυσμένο, ενώ οι αποδείξεις είναι υπέρ της κληρονομικότητας της λέπρας. Μεταξύ των αιτίων για να προκληθεί η νόσος ο ίδιος τοποθετεί στην πρώτη γραμμή την κατανάλωση λαδιού ελιάς, τα παστά ψάρια, και την κατάχρηση χοιρινού κρέατος. Αυτοί που συνήθως προσβάλλονται είναι κυρίως, οι φτωχοί, που ζουν στη μιζέρια, υποταγμένοι στη μοίρα τους. Κυρίως προσβάλλονται οι άντρες που η λέπρα ίσως τους κτυπά γιατί είναι εκτεθειμένοι στην κούραση της καθημερινότητας για το προς το ζην και έχουν εξασθενημένους οργανισμούς. Η λέπρα αναπτύσσεται συνήθως στην ηλικία των 18 με 20 χρόνων, μάλιστα δε οι προσβαλλόμενοι ζουν μέχρι τα βαθιά γεράματα. Η πιο συνηθισμένη μορφή λέπρας στην Κω είναι η εξιδρωματική-exsudative αλλά όπως παρατήρησαν οι Ιωαννίδης, Καραβοκυρός και Πλατανίστας υπάρχουν και άρρωστοι της απαθούς μορφής της λέπρας του Ντάνιελσεν. Στην Ανθολογία του «Η λέπρα διά μέσου των αιώνων σε όλο τον κόσμο», ο Ζαμπακός σημειώνει ότι ο δεύτερος ασθενής που υπήρχε στο νησί, εθελοντικά εγκατέλειψε την πόλη και ζει στο εσωτερικό, σε χωριό, με τη γυναίκα του. Επίσης η εξαφάνιση της αρρώστιας από την Κω οφείλεται στη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου των κατοίκων. Η ευημερία είναι εμφανής και οφείλεται σε σημαντικούς και αξιόλογους Κώους, που με τα ταξίδια τους στην Ελλάδα και την Ευρώπη μεταλαμπάδευσαν το πνεύμα της εποχής και περισσότερον άρχισε εδώ και λίγα χρόνια-αρχές του 20ού αιώνα- η καλλιέργεια αμπελώνων και η δημιουργία ελαιώνων. Η καλλιέργεια, η Παιδεία, η μόρφωση διαμόρφωσαν το επίπεδο των κατοίκων. Τα μεταλλικά ύδατα, πλούσια σε άνθρακα και θείο και η θερμοκρασία των 27 βαθμών που επικρατεί, προσελκύουν τους κατοίκους των γύρω νησιών. Νίσυρος Η Νίσυρος είναι νησί βραχώδες, ευδοκιμούν ωστόσο αμυγδαλιές, ελιές και συκιές. Θα έχει τέσσερις χιλιάδες κατοίκους, όλοι Έλληνες Ορθόδοξοι χριστιανοί. Στα τέλη του 19ου αιώνα το νησί πρωτεύουσά του είχε το Μαντράκι που είναι χτισμένο στη βόρεια πλευρά, αμφιθεατρικά, αλίμενο και εκτεθειμένο στα μελτέμια, γι’ αυτό έχει κλίμα ξηρό και υγιεινό. Στη θέση Πάλοι υπάρχουν θερμοπηγές με νερά μεταλλικά θειούχα. Η λέπρα είναι σπάνια στο νησί και σύμφωνα με το γιατρό Ξένο, που για εννιά χρόνια εξασκεί εκεί την ιατρική επιστήμη, μόνο τρεις έχει συναντήσει. Ένα από την Κωνσταντινούπολη και δύο ντόπιους. Λίγα χρόνια πριν, ένας ιερωμένος, παπάς ήταν λεπρός και πέθανε, αλλά η σύζυγός και τα δύο παιδιά τους ήταν και είναι «καθαροί». Ο ένας από τους τρεις ασθενείς, είχε το προσωπείο λιονταριού, βολβώδες και τυχαία θεραπεύτηκε, ύστερα από εμπύηση και επούλωση των ογκιδίων που είχε. Το πρόσωπό του ήταν παραμορφωμένο αλλά δεν παρουσιάστηκε τίποτε, καμιά επιπλοκή, εδώ και έξι χρόνια. Είναι ευστραφής και μπορεί να πει κανείς χονδρός. Κατά τη συνάντησή τους, ο Ξένος συζήτησε με τον Ιωαννίδη τα της ασθένειας, και του ανέφερε τις παρατηρήσεις του, αρνούμενος τέλος ότι υπάρχει ασθενής αυτή την περίοδο. Αλλά, όταν μια μέρα έκανε τον περίπατό του στους δρόμους της πρωτεύουσας, ο Ιωαννίδης συνάντησε ένα νεαρό λεπρό, ηλικίας 20 χρόνων, λεριακής καταγωγής, ψαρά το επάγγελμα. Ο εν λόγω νέος ήταν παντρεμένος, εδώ και δύο χρόνια, με Συμιακιά, είχαν παιδιά και ήταν όλοι υγιείς. Ο Ιωαννίδης, όταν επέστρεψε στη Λέρο, αναζήτησε την οικογένειά του και διαπίστωσε ότι η λέπρα προϋπήρχε στο γενεαλογικό δέντρο, από την πλευρά της μητέρας του. Ο νεαρός ψαράς κυκλοφορούσε ελεύθερα μεταξύ των κατοίκων του νησιού, χωρίς πρόβλημα. Ο Δημήτριος Αλεξάνδρου Ζαμπακός γράφει στη συνέχεια ότι στην Κωνσταντινούπολη και στο Κάιρο κατά καιρούς, εξέτασε και περιέθαλψε πολλούς λεπρούς που προέρχονταν από τα νησιά του αρχιπελάγους. Επίσης είχε την ευκαιρία, το γράφει ο ίδιος, να γνωρίσει τον δρα Πανταλέων Παντελίδη που ήταν εδώ και πολλά χρόνια διευθυντής - ιδιοκτήτης των Θερμοπηγών του Ιπποκράτη και τον παρακάλεσε να κάμει επισταμένη έρευνα για τη λέπρα στη Νίσυρο και να του ανακοινώσει το αποτέλεσμα. Η ασθένεια αυτή είχε ήδη εδώ και πολλά τραβήξει την προσοχή του. Οι νέες έρευνες του διαπρεπούς Νισύριου συναδέλφου του, κράτησαν πάνω από ένα χρόνο-συνοψίζει με λίγα λόγια τα συμπεράσματά του, στην επιστημονική έρευνα που διενήργησε και την πολυετή πείρα του ότι «εδώ στη Νίσυρο η λέπρα δεν είναι καθόλου μεταδοτική. Αυτοί που πιστεύουν το αντίθετο, δεν επιδόθηκαν σε λεπτομερείς μελέτες, μόνο στηρίχτηκαν σε ό,τι λένε». Συμπερασματικά υπάρχει μικρός αριθμός λεπρών που κατοικούν στη Νίσυρο. Πολλοί απ’ αυτούς εγκατέλειψαν το νησί για την Κωνσταντινούπολη και την Ελλάδα για να νοσηλευτούν ή καλύτερα για να κρύψουν την ασθένεια και τη δυστυχία τους. Δ’ Ο επόμενος σταθμός του γιατρού Ιωαννίδη είναι η Τήλος που κατοικείται από 1.000 κατοίκους. Όλοι είναι χριστιανοί. και ασχολούνται με τη γεωργία και την εκτροφή χοίρων. Η ζωή τους μπορεί να πει κανείς, δεν είναι ευχάριστη. Οι κατοικίες είναι καλύβες ή χαμόσπιτα -χωρίς προαύλιο- χαμηλοτάβανα αποτελούμενα από ένα ισόγειο μοναδικό δωμάτιο, με χωμάτινο δάπεδο, χωρίς χωρίσματα, κακώς αεριζόμενο, υγρό, και όχι καλά φωτισμένο, φτωχικό. Εκεί στεγάζεται φύρδην-μίγδην η πολυμελής οικογένεια συντροφιά πάντα με πολλούς χοίρους. Οι δρόμοι είναι στενοί, όχι καθαροί, μπορεί να πει κανείς δυσώδεις, όπου κυκλοφορούν αγέλες γουρουνιών και όλων των ειδών κατοικίδια ζώα. Πρέπει να σημειώσουμε ότι το κείμενο είναι σκληρό και έτσι κρίναμε σκόπιμο να παραλειφθουν και ειδικά τα σημεία που αναφέρονται στα ήθη και έθιμα, τη διατροφή και την όλη κατάσταση που επικρατούσε στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού αιώνα. Όπως σημειώνει ο διάσημος επιστήμονας Δημήτριος Αλεξάνδρου Ζαμπακός, «ο διακεκριμένος συνάδελφος δρ Ιωαννίδης, έφτασε στην Τήλο, προσωπικώς, με δική μας παράκληση για να αντλήσει πληροφορίες θετικές και ακριβείς επιτόπου. Στο νησί δεν υπήρχε γιατρός. Είναι άξιο προσοχής ότι ενώ σε όλα τα γύρω νησιά η λέπρα ελαττώνεται, επειδή οι συνθήκες υγιεινής και η κοινωνική κατάσταση των κατοίκων τους είναι πολύ βελτιωμένες αυτούς τους τελευταίους καιρούς, στην Τήλο δεν συμβαίνει το ίδιο». Δεν υπάρχει οικογένεια που να μην αριθμεί λεπρούς, που ζουν στην πόλη, στο σπίτι τους και παντρεύονται με πρόσωπα υγιή. Μόλις η ασθένεια βρίσκεται στο φόρτε της και αρχίζουν οι ακρωτηριασμοί μελών, οι ασθενείς μεταφέρονταν σε γειτονικά νησιά, στη Ρόδο και τη Σύμη όπου υπάρχουν λεπροκομεία. Η Δημογεροντία, παρά τις διαταγές του κυβερνήτη των Νοτίων Σποράδων, παρουσίασε μόνο δύο λεπρούς στον αξιότιμο συνάδελφο. Του ήταν εύκολο να διαπιστώσει με μια ματιά ότι όλο το νησί είναι κατοικημένο από αρρώστους με ελεφαντίαση, που δυσπιστούσαν στην παρουσία γιατρού που έκανε έρευνα, ειδικά για τη λέπρα. Οι κάτοικοι νόμιζαν ότι η παρουσία του γιατρού Ιωαννίδη, ήταν μέρος σχεδίου ώστε να απομονωθούν οι ασθενείς σε άσυλο. Επίσης κρύβονταν και απέφευγαν να παρουσιαστούν όπου εμφανιζόταν ο γιατρός. Κατά τον Ιωαννίδη οι λεπροί κυκλοφορούν ελεύθερα στο νησί, ζουν με την οικογένειά τους, εκκλησιάζονται και παντρεύονται χωρίς κανένα ενδοιασμό… (Στο γαλλικό κείμενο υπάρχουν τριάντα εννέα λέξεις). ...Ένας γιατρός εδώ στην Τήλο θα είχε ευρύ πεδίο για τη μελέτη της λέπρας. Αλλά πρέπει να εξαναγκάσει έστω διά της βίας τους κατοίκους να συναινέσουν και να δεχτούν να εξετάζονται. …Όλοι φοβούνται και κρύβονται. Στις συζητήσεις που είχε ο γιατρός και διευθυντής των Θερμοπηγών Π. Παντελίδης με τον Ιωαννίδη του ανέφερε ότι στην Τήλο, που βρίσκεται σε μεγάλη απόσταση από τη Νίσυρο, όπου είχε πάει για να διευρύνει το πεδίον των παρατηρήσεών του, συνάντησε μεγάλο αριθμό ασθενών. Το χωριό ονομάζεται Μεγαλοχώρι και έχει ερημωθεί… …Ο κόσμος θεωρεί την ασθένεια κληρονομική όχι μεταδοτική. Εδώ υπάρχει μια αποστροφή, όπου ο γιατρός επικαλείται το Θεό Δία-μα το Δία!..-και λέγει ότι ευτυχώς που η ασθένεια είναι κληρονομική και όχι μεταδοτική… Ο γιατρός Παντελίδης Ο γιατρός Πανταλέων Παντελίδης έχει στο νου του πολλές παρατηρήσεις: Ο Β…… Σ…, όντας λεπρός, παντρεύτηκε. Η γυναίκα του πέθανε ύστερα από δύο χρόνια στη διάρκεια του τοκετού. Ο Β…… εξακολούθησε να ζει με την αδελφή του και τα παιδιά της. Μετά, εδώ και δώδεκα χρόνια, συνοίκησε με την άλλη αδελφή του, παντρεμένη με ένα Γερμανό, το νήπιο και τρεις ανιψιές του ασθενούς. Κανένας δεν μολύνθηκε (Ο συγγραφέας σημειώνει εδώ, υπογράφοντας την πρόταση με το αρχικό του Ζ, ότι το διεπίστωσε ο ίδιος. Στα βιβλία του δεν αναγράφει πουθενά ότι επισκέφτηκε την Τήλο, εκτός εάν ο ασθενής ή όλη η οικογένεια τον επισκέφτηκε στην Κωνσταντινούπολη. Η φήμη του ξεπερνούσε τα όρια της Ανατολής). Η Μ…. Ν……., λεπρή έζησε πολλά χρόνια με το σύζυγό της και το παιδί τους. Η ασθένεια με την πάροδο του χρόνου την παραμόρφωσε και έτσι απομονώθηκε. Η λέπρα δεν μεταδόθηκε ούτε στον ένα αλλά ούτω και στον άλλο. Από τα πέντε παιδιά της οικογένειας Μ…., ένας γιός έγινε λεπρός. Εν τούτοις έζησε μέσα στην οικογένεια-στην αγκαλιά της οικογένειας επί πολλά χρόνια και πέθανε, χωρίς να προσβληθεί κανένας άλλος. Η σύζυγος του Π…… Λ……… και ο γιός τους προσβλήθηκαν σχεδόν συγχρόνως. Συνέχισαν εδώ και δέκα χρόνια να ζουν όλοι μαζί, χωρίς να συμβεί τίποτε άλλο. Οικογένεια Ι. Μ……Η σύζυγος και ένα παιδί προσβλήθηκαν από τη λέπρα. Παρ’ όλα αυτά συνέχισαν να μένουν με την οικογένεια, χωρίς κανένα άλλο μέλος να πάθει τίποτε. Η οικογένεια Μ… Η σύζυγος έγινε λεπρή, γέννησε και το παιδί της το θήλαζε. Η κοινή ζωή συνεχίζεται εδώ και δεκαπέντε χρόνια χωρίς κανένα απρόοπτο. Κανένας άλλος στην οικογένεια δεν προσβλήθηκε από την αρρώστια. Ο Μ……… λεπρός, έζησε επί δώδεκα χρόνια με την αδελφή του· μετά την παρέλευση αυτού του χρονικού διαστήματος αυτοκτόνησε. Ήδη από το τραγικό αυτό γεγονός πέρασαν δέκα χρόνια. Σε κανένα στην οικογένεια, μεταδόθηκε η νόσος. Η Ε… Π……… λεπρή έζησε επτά χρόνια στην οικογένεια Ν….. που αποτελούνταν από πέντε μέλη. Κανένα μέλος της οικογένειας έπαθε τίποτε. Ο Μ. Ψ……, λεπρός, παντρεύτηκε τη Σ… Μ…… Η συζυγική ζωή διήρκεσε ενάμιση χρόνο και μετά χώρισαν. Από τότε πέρασαν είκοσι πέντε χρόνια. Η Σ… είναι πάντα υγιής. Ο παπά-Α…… είναι λεπρός εδώ και πέντε χρόνια. Συνεχίζει να ζει με τη γυναίκα του και τα έξι παιδιά τους. Εκτός από εκείνον, οι υπόλοιποι, είναι υγιείς. Ο Ρ. Σ………, λεπρός έζησε με τη γυναίκα του και τα δύο παιδιά τους περί τα δέκα χρόνια, μετά εγκατέλειψε την εστία και απομονώθηκε. Ζει σ’ αυτή την κατάσταση είκοσι πέντε χρόνια. Κανένας άλλος δεν προσβλήθηκε. Η γυναίκα του ξαναπαντρεύτηκε και απέκτησε και άλλα παιδιά. Όλοι είναι υγιείς. Ο Κ… έζησε με τη σύζυγό του επτά χρόνια. Απέκτησαν τρία παιδιά. Εδώ και δεκατέσσερα χρόνια ζει απομονωμένος. Τα άλλα μέλη της οικογένειας είναι υγιή. Ο Α……… είχε τους γονείς του λεπρούς. Αυτός ήταν υγιής, όπως και η γυναίκα του. Ένα από τα τρία αγόρια τους και η μοναχοκόρη προσβλήθηκαν από τη λέπρα, αλλά ζουν όλοι μαζί. Πέρασαν οκτώ χρόνια χωρίς κανένα απρόοπτο. Ο Ζαμπακός σημειώνει ότι ο συνάδελφός του Ιωαννίδης του υποσχέθηκε ότι θα παρακολουθήσει όλες αυτές τις οικογένειες και θα του ανακοινώσει των αποτέλεσμα των προσεχών ερευνών του. Όπως του ανακοίνωσε ύστερα από αρκετό καιρό και μετά από παρατηρήσεις και παρακολούθηση των οικογενειών αυτών, κανένας από τους λεπρούς που εξέταζε και παρακολουθούσε δεν μετέδωσε την ασθένεια στον περίγυρό του και μένει βαθιά πεπεισμένος ότι η λέπρα δεν είναι μεταδοτική σ’ αυτούς τους τόπους. Πρέπει να σημειώσουμε ότι τα κείμενα για την Τήλο στα δύο βιβλία του Ζαμπακού με τις διαπιστώσεις του γιατρού Ιωαννίδη αποτελούνται από οκτώ σελίδες-1.808 λέξεις. Ρόδος Η Ρόδος είναι φημισμένη για τον κολοσσό της και τους ιππότες. Τα ρόδα δάνεισαν το όνομά τους στο νησί, όπου το άνθος τους εκεί αυξάνεται στη φύση και ανθεί διαρκώς, μόνιμα(1). Είναι ένα νησί όλο ομορφιά. Το ήπιο κλίμα, η καθαρή ατμόσφαιρα πάντα ευωδιάζουμε, η σταθερότητα του ήλιου που τη ζεσταίνει και τη φωτίζει με όλη του τη λάμψη, σχεδόν χωρίς εποχική διακοπή, η ευφορία του εδάφους, τα περασμένα και αξιομνημόνευτα μεγαλεία, όλα αυτά δεν ταιριάζουν και διαφέρουν από την τωρινή αξιολύπητη κατάστασή της. Ο πληθυσμός της, αυτή τη στιγμή, των 28.000 ψυχών περίπου, διαιρείται σε 20.000 χριστιανούς, 6.000 μουσουλμάνους και 2.000 Εβραίους. Δεν υπήρξαν ποτέ στη Ρόδο, πολλοί λεπροί. Εν τούτοις πάντα κάτι υπήρχε. Αυτοί οι οποίοι νομίζουν ότι παίζουν κάποιο ρόλο στην εξέλιξη της αρρώστιας αυτής, ισχυρίζονται ότι ο τρόπος που ετοιμάζεται-παράγεται το λάδι εδώ, εμποδίζει το να είναι βλαβερό. Φαίνεται ότι προτού συνθλίψουν τις ελιές, τις βάζουν σε θερμοκρασία 60 βαθμών. Πάντως νομίζω ότι αυτό που εμποδίζει την ασθένεια να αναπτυχθεί στη Ρόδο είναι ότι δεν βρίσκει κατάλληλο έδαφος για την εξέλιξή της. Η Ρόδος είναι πάντα μεγάλο λιμάνι, πολύ ζωντανό, εμπορικό, όπου καταπλέουν συνεχώς πλοία όλων των εθνικοτήτων, προς μεγάλο όφελος των κατοίκων που βρίσκονται μακράν των σκληρών στερήσεων, όπως συμβαίνει στα άλλα νησιά. Επίσης με τη διαρκεί επαφή που έχουν με τους ξένους που φτάνουν στο νησί, κερδίζουν πολλά και περισσότερον ακολουθούν πιστά τις υγιεινές συνήθειες και δεν τις παραμελούν… {--page-break--} Ε΄ Στο Λεπροκομείο της Ρόδου, που βρισκόταν στην περιοχή της Μίξης και συγκεκριμένα στο Μοναστήρι της Παναγιάς της Λουβιαρίτσας, υπάρχουν οκτώ λεπροί εκ των οποίων οι τέσσερις προέρχονται από την Τήλο, ένας από τη Σύμη και τρεις είναι ντόπιοι. Ένας απ’ αυτούς είναι μουσουλμάνος. Όπως μας πληροφορεί ο μεγάλος μας λαογράφος Αναστάσιος Βρόντης(1), η Παναγιά πήρε αυτό το όνομα επειδή στα κελιά του μοναστηριού έμεναν οι λουβιάρηδες ή λωβοί της Ρόδου. Το μοναστήρι βρισκόταν στη μέση του δρόμου Μαλπάσσο, αλλά καταστράφηκε στους σεισμούς του 1926 και ανακαινίστηκε λίγα χρόνια μετά στα τέλη της δεκαετία του 1920. Ο Βρόντης γράφει ότι οι Ροδίτες «έχουν μεγάλη ευλάβεια στην Παναγιά τη Λουβιαρίτσα-σήμερα καθιερώθηκε Παναγιά η Φανερωμένη-και πολλοί αρρωστημένοι βρίσκουν την υγειά τους, αφού ζώσουν με κερωμένη κλωστή την εκκλησιά και καθίσουν πάνω σ’ ένα μάρμαρο»... Στην πανήγυρη της Παναγιάς που γίνεται τη Λαμπρή Παρασκευή, ο τραγουδιστής του τότε, τραγουδούσε και το τσάκισμα «Παναγιά Φανερωμένη κείνο που’ παμε να γένη»… Στη συνέχεια ο Δημήτριος Αλεξάνδρου Ζαμπακός καταγράφει με λίγες λέξεις αυτά που οι ασθενείς της Ρόδου παρουσιάζουν όπως τα κατέγραψε ο γιατρός Ιωαννίδης, μάλιστα δε είναι άκρως ενδιαφέροντα. Ο Ισμαήλ, γεωργός, ηλικίας είκοσι τριών χρόνων, γεννήθηκε στη Ρόδο και προσβλήθηκε από τη λέπρα πριν έξη χρόνια.. Παντρεύεται και παραμένει με τη σύζυγό του μόνο ένα χρόνο. Η γυναίκα του είναι υγιής. Μια θεία από τη μητέρα του μπορεί να του έδωσε το στίγμα, θηλάζοντάς τον. Δυστυχώς αυτή η παρατήρηση δεν μπορεί να εξακριβωθεί αν και είναι η πιο σημαντική στο ιστορικό του νεαρού Ισμαήλ. Πάντως η θεία του ήταν λεπρή την εποχή που τον θήλασε. Τι απέγινε μετά; Έχουμε αναφέρει ότι οι μουσουλμάνοι των νησιών, ζώντας σε συνθήκες τελείως διαφορετικές από τους χριστιανούς, ήταν μακριά από τη σκιά και τη δικαιοδοσία της λέπρας. Η ζωή, όμως, αυτού του μουσουλμάνου ήταν σύμφωνη με τα παραγγέλματα του Κορανίου ή παρέβαινε τις εντολές του Προφήτη, όπως συνήθως συνέβαινε με τους ομοθρήσκους του στην Κρήτη; Τέλος οι μουσουλμάνοι των νήσων του Αρχιπελάγους, έλκουν τα στελέχη τους από τους αρνησίθρησκους χριστιανούς. Όσο κι αν είναι μουσουλμάνοι, συχνά παντρεύονται γυναίκα χριστιανή. Ο Ιωαννίδης έπρεπε να διευκρινίσει όλα αυτά τα ερωτήματα για να ξεκαθαρίσει την καταγωγή του Ισμαήλ. Έχουμε δει, και αυτό μας αφορά, μητέρες λεπρές να θηλάζουν τα δικά τους παιδιά χωρίς αυτά να νοσήσουν, παρά τη μητρική κληρονομικότητα. Θα ήταν εξαιρετικά σημαντικό να υποστηρίξουμε αν μια τροφός λεπρή μπορεί να μεταδώσει την ασθένεια σε ένα θηλάζον τέκνο και αν αυτή μπορεί να εκδηλωθεί δεκαεπτά χρόνια μετά το βύζαγμα. Χρειάζονται αποδεικτικά στοιχεία πριν χαρακτηριστεί η παθογένεια στο γάλα μιας λεπρής. Ο Ζαμπακός σημειώνει ότι ο Ιωαννίδης-τον αποκαλεί και το γράφει αξιότιμο-δεν είχε τον απαιτούμενο χρόνο για να ερευνήσει την περίπτωση Ισμαήλ, ούτε να τη φωτίσει και να προσπαθήσει να διευκρινίσει όλα τα ερωτήματα που η μια ή άλλη πλευρά ανέφερε για να υποστηρίξει τη γνώμη της. Εν πάση περιπτώσει ο Ισμαήλ είναι ένας λεπρός εξιδρωματικός, Φέρνει ογκίδια στο πρόσωπο, εξελκώσεις στη μύτη και τον ουρανίσκο, πλάκες αναισθητικές διάσπαρτες στο σώμα, πρόσωπο άτριχο κ.ά. Περιπτώσεις λεπρών Ο Γ… (2), γεννημένος στη Ρόδο, είκοσι ετών, άγαμος, δεν είχε λεπρούς στην οικογένειά του. Δεν υπήρχαν λεπροί ούτε στο χωριό του, μόνο μια γυναίκα που εγκατέλειψε την περιοχή και ζει στη Μικρά Ασία. Ο νεαρός παρουσιάζει την ασθένεια Danielsen- σχήμα απάθειας-και τα φρύδια του, τα βλέφαρα, το μουστάκι και τα γένια διατηρούνται. Έχει, όμως, αυτή την απάθεια στο πρόσωπο και σε μέλη, όπως απονεύρωση της παλάμης-συστελλόμενη. Είναι ευδιάκριτη η καταστροφή της πρώτης φάλαγγας των δακτύλων, φέρνει έλκη-πληγές-στις γάμπες, διάτρητο και πονεμένο το πέλμα του δεξιού ποδιού, ενώ το δέρμα στις γάμπες είναι σαν αποξηραμένο-σταφιδιασμένο, καλυμμένο με λέπια. Ο Δ…… Γ. παπουτσής, υποδηματοποιός, είκοσι χρόνων, γεννημένος στο χωριό Μ…… Ο πατέρας και η μητέρα του δεν είναι λεπροί. Προσβλήθηκε από τη λέπρα πριν πέντε χρόνια και βρίσκεται στο λεπροκομείο εδώ και πέντε μήνες. Ο νεαρός υπέφερε πολύ από μιζέρια-αθλιότητα, φτώχια. Η μητέρα του είναι ηλικίας πενήντα ετών και μένει μαζί του. Ισχυρίζεται ότι κανένας στην οικογένεια δεν ήταν λεπρός, ούτε ποτέ στο χωριό της είδε κανένα ασθενή. Το σχήμα της ασθένειας του εικοσάχρονου είναι εξιδρωματικό, με εμφανές πρόσωπο συμφορητικό-κόκκινο-κατεστραμμένα φρύδια, όπου υπήρχαν και ογκίδια, χωρίς βλέφαρα. Η λέπρα εμφανίστηκε με ισχυρούς πόνους στα κάτω άκρα. Η Κ…Δ……, από την Τήλο, 28 χρόνων, άγαμη. Είναι άρρωστη εδώ και πέντε χρόνια και απομονωμένη τρία. Ο μηνιαίος κύκλος άρχισε στα 17 της χρόνια… Ο πατέρας και η μητέρα της πέθαναν λεπροί, ενώ η αδελφή της είναι υγιής. Η αρρώστια παρουσιάστηκε με κνησμό στο πρόσωπο, κεφαλαλγίες, πόνους και μουδιάσματα σε άλλα μέλη. Η μορφή της λέπρας είναι εξιδρωματική. Έχει ογκίδια στο πρόσωπο που είναι αιματόχροο, αυτιά πρησμένα και στιλπνά, με κατεστραμμένα φρύδια και βλέφαρα, εξελκώσεις στη μύτη με συνεχείς ρινορραγίες. Το πρόσωπό της είναι ανέκφραστο… …Το δέρμα των μελών είναι σκληρό και στιλπνό, στον αριστερό αγκώνα υπάρχουν ογκίδια με πληγές και τα μισά νύχια χαλασμένα, στο δεξιό χέρι και στα δάκτυλα του αριστερού ποδιού. Η ασθενής δεν ιδρώνει αλλά μόνο στο στήθος και τα μαλλιά της πέφτουν. Ο Παντελής, σαράντα χρόνων, γεωργός από την Τήλο, νυμφευμένος. Η γυναίκα του είναι υγιής. Είχαν δύο παιδιά, μια κόρη παντρεμένη και ένα γιο. Και οι δυό τους είναι υγιείς. Ο Παντελής είχε μια αδελφή λεπρή. Η λέπρα υπάρχει σε στενούς του συγγενείς σε μορφή Danielsen, με ακρωτηριασμό ειδικά στις φάλαγγες-ακραία δάκτυλα. Παλαμική απονεύρωση σε συστολή. Μέλη σε αναισθησία, πρόσωπο απαθές, ανέκφραστο, βλέφαρα σε παράλυση, Το τριχωτό έχει διατηρηθεί στο πρόσωπο. Π. Β…, τριάντα οκτώ ετών από την Τήλο. Έχει ένα αδελφό λεπρό και τρεις αδελφές υγιείς. Η λέπρα υπάρχει στην οικογένεια, υπό μορφή Danielsen, με τα ίδια συμπτώματα. Ο Γιώργος, γεωργός, σαράντα χρόνων από την Τήλο, παντρεμένος με παιδιά όλοι τους υγιείς. Αυτός ο ασθενής που έχει τα ίδια συμπτώματα με τους προηγούμενους, πήγε στην Αθήνα χωρίς να κερδίσει τίποτε, χωρίς κανένα όφελος, από τις φροντίδες που του παρασχέθηκαν. Ο Ι…… Ν……, σαράντα ετών, άγαμος, προσβλήθηκε από τη νόσο πριν είκοσι δύο χρόνια. Ο ασθενής γεννήθηκε στη Σύμη, ο πατέρας του ήταν από το νησί και η μητέρα του από τη Ρόδο-και οι δύο υγιείς, αλλά η οικογένεια του πατέρα μετράει αρκετούς λεπρούς. Είναι ακρωτηριασμένος. Το αριστερό του χέρι δεν έχει δάκτυλα, το ίδιο και στο αριστερό πόδι. Ανάμεσα στους λεπρούς μια γυναίκα υγιής Στο Λεπροκομείο της Ρόδου, στην Παναγιά τη Λουβιαρίτσα, όπως αναφέρθηκε ήδη, ζει με τους λεπρούς μια υγιής γυναίκα για να περιποιείται τον άρρωστο μοναχογιό της. Αυτή και μόνον έχει επικοινωνία με τους άλλους ασθενείς. Ούτε η Δημαρχία αλλά ούτε και η Κοινότητα έρχονται σε βοήθεια των πτωχών λεπρών οι οποίοι ζουν από την επαιτεία. Αυτοί οι δυστυχείς, σύρονται κούτσα-κούτσα, ορισμένες μέρες στα χωριά του νησιού για να παρακαλέσουν την ελεημοσύνη των κατοίκων. Όσο για το Λεπροκομείο, αν μπορεί κανείς να του δώσει ως δώρο αυτό το όνομα, είναι ένα άθλιο, φρικιαστικό παράπηγμα που τους στεγάζει έστω κακώς τις κακοκαιρίες, ευτυχώς πολύ υποφερτές κάτω από το γλυκό ουρανό της Ρόδου. Χωρίς υπερβολή είναι ένας σταύλος με μικρά χωρίσματα που μπορεί να δεχτεί ένα ή δύο ασθενείς, αυτούς τους απόκληρους της φύσης. Πρέπει να σημειώσουμε ότι στα τέλη της δεκαετίας του 19ου αιώνα εξασκούσαν στη Ρόδο την ιατρική οι Καραβοκυρός Σ, επικεφαλής του δημοτικού ιατρείου, Ναΐλ Μπέης, Χάμπουργκ των υγειονομικών υπηρεσιών, Κομνηνός Κ., Διγενής Φ., Γιαλλούσης, Μαλιάκας Δ., Πινιατώρος Ε., Σαριδάκης Σ., Μανωλάκης Γ., Παρασκευόπουλος και Βιτάλης Π. Σύμη, το Παρίσι των Σποράδων Αυτό που εντυπωσιάζει στο κείμενο του διάσημου γιατρού Δημητρίου Αλεξάνδρου Ζαμπακού είναι όσα γράφονται για τη νήσο Σύμη, το Παρίσι των Σποράδων, όπως την αποκαλεί. Προφανώς δεν περίμενε τι θα του γράψει ο συνάδελφός του γιατρός Ιωαννίδης, μετά την άφιξή του στο νησί. Η φήμη της Σύμης ήταν γνωστή στον ελλαδικό και διεθνή χώρο, τόσο για την εξέλιξή της στα Γράμματα, το Εμπόριο, τη Σπογγαλιεία και γενικά τη δραστηριότητά της ως Κοινωνίας, ζηλευτής όχι μόνο στις Σποράδες, αλλά παντού. Δεν είναι υπερβολή να γραφτεί ότι η Σύμη δεν είχε να ζηλέψει σε τίποτε από τις μεγαλουπόλεις της εποχής, του τέλους του 19ου και της πρώτης δεκαετίας του 20ού αιώνα. Αναδιφώντας τα Αρχεία και τις πρωτογενείς πηγές, βρίσκει ο ερευνητής του σήμερα εκθέσεις για τον τρόπο λειτουργίας και διάρθρωσης αυτής της Κοινωνίας η οποία ζούσε για τους πολίτες της, για την ευημερία όλων. Ο ένας για όλους και όλοι για τον ένα. Η οργάνωση του νησιού εξέπληττε τους πάντες και ειδικά πώς διοικούσε η Δημογεροντία η οποία είχε την κοινή αποδοχή. Η Σύμη αριθμεί 16.000 κατοίκους όλους χριστιανούς. Οι Συμιακοί δικαιούνται διθυράμβων, επαίνων, ύμνων γιατί δημιούργησαν στη βραχώδη και πετρώδη νήσο τους ένα μικρό κέντρο πολιτισμού που έρχεται σε αντίθεση με εκπληκτικό τρόπο με την καθυστερημένη και σχεδόν βάρβαρη κατάσταση που επικρατεί στα γύρω νησιά. Χάρις στον πατριωτισμό, τη δραστηριότητα, γενναιότητα και γενναιοδωρία τους, η Σύμη έχει μεταμορφωθεί ριζικά αυτά τα τελευταία χρόνια-τέλος 19ου και αρχές 20ού αιώνα. Μπορεί να φανταστεί κανείς ότι σ’ αυτό το τμήμα της χέρσας και άγονης γης, χαμένης στα τρικυμισμένα κύματα της θάλασσας του Αιγαίου, τα όλο βουητό και μουγκρητό, οι κάτοικοι ανταγωνιζόμενοι με πόλεις καλά προικισμένες, κατασκεύασαν ωραία προκυμαία-είναι μήκους διακοσίων πενήντα μέτρων-, που μαγεύει το βλέμμα, ιδανική για τους περιπατητές… Το λιμάνι, φυσικά ασφαλές, έχει τελειοποιηθεί με κάθε είδους τεχνικές εργασίες. Στο μέσον της δημόσιας πλατείας, υψώνεται ένας πύργος διακοσμημένος με δύο ρολόγια για να δείχνουν την ακριβή ώρα στον κόσμο. Μια Δημογεροντία είναι επιφορτισμένη να κυβερνά και να εκπληρώνει τα καθήκοντά της με ζήλο, αυστηρότητα και επίγνωση των υποχρεώσεων που πρέπει να φέρει σε πέρας. Και το πιο σπουδαίο, διαχειρίζεται με τιμιότητα και εξυπνάδα το δημόσιο χρήμα. Επίσης είναι ευχάριστη έκπληξη να βρίσκεις σ’ αυτό το μικρό νησί, ένα φαρμακείο, καλά εφοδιασμένο με φαρμακευτικό υλικό, και επανδρωμένο, ένα Αναγνωστήριο, αρκετά πλούσιο, και σχολεία που λειτουργούν ανελλιπώς με ακρίβεια και επιτυχία. Συνέδρια συχνά λαμβάνουν χώραν, στα οποία μετέχουν τα πιο μορφωμένα μέλη αυτής της κοινωνίας, και κρατούν ενήμερους τους συμπατριώτες τους για τις προόδους και τις εξελίξεις που συνεχώς πραγματοποιούνται στην Ευρώπη, σε όλους τους τομείς. Με μια λέξη ο επισκέπτης μένει ενεός-κατάπληκτος, άναυδος, άλαλος-πατώντας τη συμαϊκή γη, ότι βρίσκεται σε ένα πολιτισμένο κέντρο. Είναι ευτυχές και πειστικό συμπέρασμα αυτής της πολιτισμικής ανάπτυξης και της βελτίωσης της κοινωνικής κατάστασης του λαού της Σύμης, για τους ειδικούς επιστήμονες, η παντελής εξαφάνιση της λέπρας, τη συναντά πολύ σπάνια σήμερα-όταν λυμαινόταν τόσο άσπλαχνα το νησί ακόμη και πριν από τριάντα χρόνια. Και όπως ήδη αναφέρθηκε η ασθένεια αυτή συνεχίζει την καταστροφική της μανία σε όλα τα νησιά, που σαπίζουν και λιμνάζουν στην άγνοια και τη μιζέρια. Σημειώσεις 1. Βροντής Αναστάσιος. «Ροδιακή λαογραφία», σελ. 537-538. 2. Ίσως να είναι το όνομα του χωριού του ασθενούς. Πάντως υπάρχουν και τέτοια επίθετα, που συναντούμε στην Ηπειρωτική Ελλάδα. ΣΤ΄ Τα στατιστικά των τελευταίων χρόνων του 19ου αιώνα αναφέρουν ότι η Σύμη έχει μήκος τριών ωρών, πλάτος δύο ωρών, περιφέρεια δεκαοκτώ μίλια, 2.000 σπίτια, 150 εργαστήρια, 91 πλοιάρια δυτών, 74 καμακάδων, 65 καγκάδες και 20 εμπορικά μικρά και μεγάλα, ένα εργοστάσιο αλεύρου και τρεις μεγάλες δεξαμενές. Υπάρχουν τρεις χιλιάδες κατσίκια, χίλια διακόσια πρόβατα και 1500 χοίροι. Στη Σύμη υπάγονται δώδεκα νησίδια, από τα οποία μόνο σ’ αυτό του Καμαριάνη υπάρχουν πέντε σπίτια με δώδεκα κατοίκους. Ο γιατρός Πινιατώρος-αναφέρεται πότε παλιός πρακτικός και πότε οδοντίατρος- που εξασκεί εδώ και πολλά χρόνια το επάγγελμα του Ιπποκράτη στη Σύμη, βοήθησε με επιτυχία στην ελάττωση και εξαφάνιση της ασθένειας, την οποία αποδίδει στη βελτίωση των συνθηκών υγιεινής, και στη δυνατή κράση, θαλερότητα και φυσική κατάσταση που οι κάτοικοι απέκτησαν τα τελευταία χρόνια. Οι κατοικίες τους, άλλοτε όχι καλές, υγρές και δυσώδεις, αντικαταστάθηκαν από οικίσκους υγιεινούς και καθαρούς, το λάδι ελιάς, τα ψάρια παστά, το κόκκινο χαβιάρι που αποτελούσαν την αποκλειστική τροφή τους, έχουν τώρα αντικατασταθεί από το κρέας, το βούτυρο και το γάλα. Αυτή η σύμπτωση της βελτίωσης και η σχεδόν εξαφάνιση της λέπρας σε τόσο μικρό διάστημα, παρατηρεί στα γραφόμενα του Ιωαννίδη, ο Δημήτριος Αλεξάνδρου Ζαμπακός, πρέπει να παρατηρηθούν πολύ προσεκτικά… …Ο γιατρός Πινιατώρος διαβεβαίωσε ότι ποτέ δεν παρατήρησε παράδειγμα μεταδοτικότητας της λέπρας, ενώ γνώριζε μετά από μακροχρόνιες διαγνώσεις πολλά συμβάντα στα οποία η κληρονομικότητα είναι αναμφισβήτητη. Ως κύριες αιτίες που συνέτειναν τότε στην εξέλιξη της λέπρας, την κακή διατροφή που περιλάμβανε λάδι, ελιές και κυρίως παστά ψάρια-αυτή η δοξασία μπορούμε να πούμε επικρατούσε τότε. Λεπροί της Σύμης μεταφέρονταν σε μια μικρή νησίδα τη Νίμο, που βρίσκεται σε απόσταση μισής ώρας. Υπάρχει εκεί ένα μικρό ξωκλήσι και έξι σπιτάκια. Κατά την επίσκεψή του στη Νίμο ο γιατρός Ιωαννίδης βρήκε τέσσερις λεπρούς, ξένους προς τη Σύμη. Οι ασθενείς, μια γυναίκα και δύο άνδρες προέρχονταν από την Τήλο και ο τέταρτος καταγόταν από την Κύπρο. Αυτούς τους τέσσερις δυστυχείς που βρίσκονται εξόριστοι στον έρημο αυτό βράχο, τους φροντίζει απόλυτα και τους συντηρεί η Κοινότητα της Σύμης. Ο Ιωαννίδης σημειώνει ότι ο Σταμάτης, 24 χρόνων από την Τήλο, αγρότης, είχε μια θεία από την μητέρα του με την αρρώστια που πέθανε στο άσυλο της Ρόδου. Είναι ασθενής από τα οκτώ του χρόνια. Πήγε στην Αθήνα για να συμβουλευτεί τους γιατρούς αλλά η θεραπεία τους δεν είχε κανένα αποτέλεσμα. Επιστρέφοντας, έμεινε έξι μήνες στο Λεπροκομείο της Ρόδου. Βρίσκεται στη Νίμο εδώ και τέσσερα χρόνια. Η μορφή της ασθένειάς του είναι εξιδρωματική, είναι ευδιάκριτη η μερική πτώση των φρυδιών και των βλεφαρίδων, τα δε γένια σταμάτησαν να αναπτύσσονται. Το δέρμα του προσώπου του είναι κόκκινο και στιλπνό. Ογκίδια στην περιοχή των φρυδιών. Μύτη και αυτιά πολύ πρησμένα, εξογκωμένα. Πρόσωπο ανέκφραστο. Αναισθησία των κάτω άκρων, που ξεκινά από τα γόνατα. Ουλές από παλιά έλκη σε μέλη του σώματός του, πέλματα ποδιών ευαίσθητα. Η αναισθησία των θωρακικών μελών, αρχίζει από τους αγκώνες και εκτείνεται, κυρίως, στην εξωτερική πλευρά. Παλάμες των χεριών, ευαίσθητες. Μητέρα και γιος στη Νίμο Ο Μ... Ζ...., είκοσι ετών, γεωργός γεννημένος στην Τήλο, λεπρός εδώ και τέσσερα χρόνια, αλλά απομονωμένος πριν μερικούς μήνες. Η μητέρα του η Καλή, λεπρή, μένει κι αυτή στην Νίμο. Ο πατέρας και οι δύο αδελφές του είναι υγιείς. Δεν έχει τίποτε το ιδιαίτερο να παρατηρήσεις παρά το ότι είναι εμφανή ογκίδια και η αναισθησία η οποία παρουσιάζεται κατά ζώνες του σώματός του. Ο Ν. Χ………, 40 χρόνων από τη Λεμεσό, δύτης, παντρεύτηκε στη Σύμη, δεν απέκτησε παιδιά. Προσβλήθηκε πριν δέκα χρόνια και είναι απομονωμένος οκτώ. Δεν γνωρίζει αν οι γονείς του ήταν λεπροί, αλλά ο αδελφός του πατέρα του πέθανε από λέπρα όπως και δύο αδέλφια του, ενώ οι δύο αδελφές του είναι υγιείς. Η γυναίκα του καταγόμενη από τη Σύμη, με την οποία συμβίωσε για περισσότερο από δύο χρόνια, δεν μολύνθηκε. Παρουσιάζει πολλά ογκίδια στο πρόσωπο, χωρίς γένια, χείλη πρησμένα, μέρος της μύτης κατεστραμμένο, καθώς και το δεξί μάτι, δάκτυλα των χωριών και των ποδιών ακρωτηριασμένα. Αναισθησία σε ζώνες του σώματος. Η Κ…, από την Τήλο, 38 χρόνων, παντρεμένη πριν είκοσι χρόνια, αν και λεπρή συνέζησε με το σύζυγό της επί δεκατρία χρόνια. Ο σύζυγος δεν παρουσιάζει κανένα σύμπτωμα, όμως, η μητέρα και ένα από τα αδέλφια της, πέθαναν λεπροί. Η Κ… απέκτησε τρία παιδιά, το ένα, τον εικοσάχρονο γιο τον έχει μαζί της λεπρό στη Νίμο, τα δε κορίτσια παραμένουν στην Τήλο τελείως υγιή. Η λέπρα άρχισε σ’ αυτή την ασθενή με πονοκεφάλους και πόνους σε διάφορα μέλη του σώματος. Έχει μορφή εξιδρωματική, ογκίδια στο πρόσωπο, στον ουρανίσκο, βραχνάδα, κατεστραμμένο μέρος της μύτης, χωρίς φρύδια και βλεφαρίδες. Έχει χάσει το αριστερό μάτι, το δε δεξί κινδυνεύει. Το μικρό δάκτυλο του αριστερού χεριού έχει πέσει, υπάρχουν πλάκες από ψωρίαση σε διάφορα μέλη του σώματος, το δε δέρμα της είναι κηρό σαν περγαμηνή. Η αναισθησία υπάρχει κατά ζώνες. Η Κ… έχει πόνους και φαγούρες σε μέλη του σώματός της που παρουσιάζονται, κυρίως, τη νύχτα. Από τις παρατηρήσεις του ο γιατρός Ιωαννίδης, συμπεραίνει ότι στα περισσότερα νησιά των Σποράδων, οι κάτοικοι νομίζουν ότι η αρρώστια είναι κληρονομική αλλά και πολλοί άλλοι επιμένουν ότι είναι και μεταδοτική. Επίσης ο γιατρός Παντελίδης Πανταλέων ιδιοκτήτης των Θερμοπηγών της Νισύρου, έστειλε τις παρατηρήσεις του στον Ζαμπακό ο οποίος τις περιέλαβε στα βιβλία του, όπως επίσης και νεώτερες έρευνες πάλιν του Παντελίδη που έγιναν στην Τήλο και ειδικά στο Μεγαλοχώρι-είχε ήδη ερειμωθεί αλλά εξέτασε κατοίκους του-και διήρκεσαν πάνω από ένα χρόνο. Εκεί όλοι πιστεύουν ότι η λέπρα είναι μεταδοτική. Αυτοί που πιστεύουν το αντίθετο δεν θέλουν να μετάσχουν σε προσεκτική μελέτη και να εξεταστούν… Στη Λέρο Με την επιστροφή του στη Λέρο ο Ιωαννίδης επισυνάπτει και τις παρατηρήσεις του για τις έρευνες που πραγματοποίησε στο νησί. Ήδη βρίσκεται και υπηρετεί την επιστήμη εδώ και τρία χρόνια. Πάντως στη Λέρο η λέπρα επέφερε μεγάλες καταστροφές. Σχεδόν αφάνιζε τον πληθυσμό της. Μάλιστα υπήρχε Λεπροκομείο και εκεί απομονώνονταν οι άρρωστοι, χωρίς κανένα απρόοπτο. Αλλά στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα η ασθένεια άρχισε να υποχωρεί και από την εποχή που εγκαταστάθηκε ο γιατρός, η λέπρα άρχισε να σπανίζει και οι ασθενείς περιορίστηκαν σε δύο, μια γυναίκα και ένα άντρα. Η γυναίκα είναι απομονωμένη εδώ και δεκαοχτώ χρόνια και η μορφή της αρρώστιας της είναι εξιδρωματική. Η μητέρα της είναι λεπρή και ζει στην Αίγυπτο με το σύζυγό της ο οποίος είναι καθόλα υγιής. Ο άντρας, έμπορος το επάγγελμα, κι αυτός έχει εξιδρωματική μορφή εδώ και έξι χρόνια. Ένα χρόνο πριν παντρεύτηκε και ζει με τη σύζυγό του, υπό τις και οδηγίες του γιατρού. Η θεραπεία του είναι θεαματική και ο Ιωαννίδης του έδωσε σχετική άδεια, διακόπτοντας την αγωγή να πάει για διακοπές στην Αίγυπτο. Μετά τρεις μήνες, όταν τον εξέτασε παρατήρησε ότι ο ασθενής του ήταν καλύτερα. Η ηρεμία και το αναπτερωμένο ηθικό τον βελτίωσαν ενώ όταν κατατρύχεται από σκέψεις και συγκινήσεις τότε η κατάστασή του χειροτερεύει. Κατά τον Ιωαννίδη η ριζική αλλαγή της διατροφής των κατοίκων έφεραν τα θεαματικά αποτελέσματα. Τα τελευταία τριάντα χρόνια οι Λέριοι πρόσθεσαν στο πιάτο τους το κρέας, το βούτυρο, το γάλα και άλλα τυροκομικά προϊόντα. Εγκατέλειψαν τελείως το κρίθινο ψωμί που παρασκευαζόταν παρά πολύ άσχημα. Πάντως είναι αξιοπερίεργη η υπομονή των γιατρών της εποχής να επιθυμούν τις τοξίνες και το βούτυρο και όχι το λάδι ή τα θαλασσινά. Στις μελέτες του Δημητρίου Αλεξάνδρου Ζαμπακού δεν γίνεται μνεία φρέσκων ψαριών αλλά μόνον παστών. Για τη μεταδοτικότητα ο Ιωαννίδης συμπεραίνει, μετά από εξετάσεις όλων των μελών των οικογενειών που μέλος τους ήταν ασθενής, ότι του ήταν αδύνατον να διαπιστώσει έστω και μια περίπτωση τέτοια. Ο ίδιος γράφει ότι γνωρίζει συζύγους που συνέζησαν επί πολλά χρόνια με τις λεπρές γυναίκες τους χωρίς να προσβληθούν. Και τούμπαλιν, ασθενείς άντρες που έζησαν με τις υγιείς συζύγους τους χωρίς να πάθουν αυτές τίποτε. Και φέρνει ως παράδειγμα μια κυρία, πενήντα χρόνων που έζησε με το λεπρό σύζυγό της, δέκα χρόνια χωρίς να πάθει τίποτε. Ο σύζυγος ήταν τόσο παθιασμένος και ερωτευμένος με τη γυναίκα του που σχεδόν καθημερινά είχαμε σκηνές ζηλοτυπίας. Μάλιστα δε προσέφευγε σε απίθανα μέσα για να της μεταδώσει την ασθένεια, χωρίς, όμως, επιτυχία. Όσο για την κληρονομικότητα, ο Ιωαννίδης σημειώνει ότι μπορεί πάντα να βρει στις οικογένειες του νησιού ότι είχαν λεπρούς σε απευθείας γονείς ή μακρινούς συγγενείς και να αποδείξει ότι στη Λέρο η ασθένεια είναι κληρονομική και όχι μεταδοτική. Η νήσος Λέρος κατοικούνταν από 4.000 κατοίκους, όλοι χριστιανοί ορθόδοξοι. Στην Πάτμο Σύμφωνα με πληροφορίες που αντλήθηκαν από τον δρα Ελλαδικό που διαμένει στην Πάτμο και εξασκεί το ιατρικό επάγγελμα από πενταετίας, η λέπρα στο νησί της Αποκαλύψεως, βρίσκεται σε ύφεση, μάλιστα δε τείνει να εξαφανιστεί τελείως. ʼλλοτε υπήρχε πλήθος απομονωμένων λεπρών, ενώ σήμερα δεν συναντάς παρά τρεις γυναίκες. Οι δύο προσβεβλημένες με τη μορφή Danielsen, ζουν μαζί με τις οικογένειές τους, το σύζυγο και τα παιδιά τους, χωρίς κανένα πρόβλημα. Η τρίτη με τη μορφή βολβώδη, ανύπαντρη, κατοικεί απομονωμένη σε ένα εξοχικό σπίτι, πάντα, όμως, υπό τις φροντίδες των γονέων και των φίλων της. Ο γιατρός Ελλαδικός θεωρεί τη λέπρα ως ασθένεια κληρονομική. Ποτέ δεν παρατήρησε έστω μια περίπτωση μεταδοτικότητας. Οι απόψεις του δεν διαφέρουν σε τίποτε απ’ αυτές των υπολοίπων συναδέλφων του στα άλλα νησιά του Αρχιπελάγους. Η γνώμη όλων των γιατρών είναι ομόφωνη στην αιτιολογία της λέπρας. Θεωρούν σαν βασική αιτία της ασθένειας, τη δυστυχία (μιζέρια) και την κακή διατροφή. Η ανατολή του 20ού αιώνα βρίσκει τις Νότιες Σποράδες σε πολύ καλύτερη μοίρα από τα περασμένα. Αυτό συμπεραίνει κανείς από τα γραφόμενα του Δημητρίου Αλεξάνδρου Ζαμπακού, ο οποίος αναθεωρεί τις απόψεις του περί μεταδοτικότητας, ύστερα από την έρευνα που διενήργησε ο Λέριος γιατρός Ιωαννίδης. Γι’ αυτόν η κληρονομικότητα παίζει μεγάλο ρόλο στην αύξηση της λέπρας. Έτσι ο Ζαμπακός το 1889 αναθεωρεί τα πάντα, και ο ίδιος το ανακοινώνει στη Γαλλική Ακαδημία και δηλώνει ότι «η κληρονομικότητα είναι πλέον για μένα μια δυναμική αιτία του πολλαπλασιασμού των λεπρών». Δεν μπορεί να στηριχθεί για τη θεωρία του, περί μεταδοτικότητας, σε δύο περιπτώσεις-παραδείγματα που ο Ιωαννίδης αναφέρει, το ένα στη Σύμη, όπου ένας λεπρός ντόπιος μετέδωσε την ασθένεια στη γυναίκα του καταγόμενη από την Κάρπαθο. Καμιά έρευνα, όμως, δεν έγινε στην πλευρά της συζύγου για να διαπιστωθεί αν υπήρχε η λέπρα στην οικογένεια. Το άλλο σημειώνεται στην Κάλυμνο-ένας Καλύμνιος μετέδωσε τη λέπρα στο μικρότερο αδελφό του. Αλλά η λέπρα προϋπήρχε σε πολλούς προγόνους των δύο αυτών ασθενών. Σύμφωνα με τον Ιωαννίδη, οι κάτοικοι των Νοτίων Σποράδων, αν και φοβούνται τη μεταδοτικότητα, εν τούτοις η απομόνωση των λεπρών που χρονολογείται από πολλούς αιώνες, στα νησιά είναι υποθετική. Αλλού όταν οι άνθρωποί τους, εγκατέλειπαν τις εστίες τους, έφταναν σε σημείο να τους νεκρολογούν και να τους θεωρούν πια πεθαμένους. Στις Σποράδες ο κρίκος μεταξύ τους, δεν σπούσε ποτέ!.. Βιβλιογραφία 1.Les lépreux ambulants de Constantinople, par le Dr Zambaco Pacha, Paris 1897. 2. Voyages chez les lépreux, par le Dr Zambaco Pacha, Paris 1891. 3. Étude sur la Lèpre Tuberculeuse ou Elephantiasis des Grecs, par le Dr Paul Lamblin, Paris 1871. 4. L’ Heredite de la Lepre, par le Dr Zambaco Pacha, Paris 1908. 5. Traité pratique et théorique de la Lèpre, par Henri Leloir, Paris 1886 6. Anthologie –La Lèpre a travers les siècles et les contrées, par le Dr Zambaco Pacha, Paris 1914 * Γράφει ο Κώστας Τσαλαχούρης Δημοσιογράφος και ιστορικός ερευνητής