Η μακρά πορεία των Ελλήνων ως την εξέγερση του 1821 και ο μαγικός κρίκος που ενώνει τους πάντες: «Να φύγει ο Τούρκος»

«Το ελληνικό γένος αν σώθηκε ως τα σήμερα, αν επέζησε ύστερα από τόσους εχτρούς - εξωτερικούς κι εσωτερικούς, προπάντων εσωτερικούς - ύστερα από τόσους αιώνες κακομοιριά, σκλαβιά και πείνα, το χρωστάει όχι στη λογική - θυμηθείτε τους τρεις εμπορ

Του Κώστα Σκανδαλίδη Οι ραγδαίες αλλαγές στον ευρωπαϊκό χώρο Η Ευρώπη, ως χριστιανική ήπειρος, θα περάσει από το ρεύμα του Ουμανισμού και της Αναγέννησης τον 14ο αι., θα βιώσει το κίνημα της Μεταρρύθμισης τον 16ο, θα στείλει στο θάνατο χιλιάδες διαφωνούντων με τις νέες παντοδύναμες εξουσίες, φτάνοντας στην Ιερά Εξέταση τον ίδιο αιώνα. Αλλά και μετά θα συγκροτήσει τα ευρωπαϊκά κράτη, θα αναδείξει φωτισμένους ηγεμόνες που θα προωθήσουν τα γράμματα και τις τέχνες, τον Ορθό Λόγο του Διαφωτισμού από τα μέσα του 18ου, την ισονομία, την κατάργηση των βασανιστηρίων, τη θέσπιση της κοινωνικής πρόνοιας, την προστασία της ιδιοκτησίας, και θα στείλει τις ιδέες της να ταξιδέψουν για να απλωθούν και να καθορίσουν τις εξελίξεις σ’ ολόκληρο τον ευρωπαϊκό χώρο. Τα «παλαιά καθεστώτα» καταρρέουν και η Γαλλική Επανάσταση (1789), που θα καταργήσει το «ελέω θεού» και θα ορίσει το έθνος, δηλαδή τον λαό ως πηγή εξουσίας, θα υπερπηδήσει τα γαλλικά σύνορα για να υιοθετηθεί από τις προοδευτικές χώρες και να σπείρει ανησυχία στους συντηρητικούς της Ευρώπης, ενώ σε λίγο (το 1815) η Ιερά Συμμαχία θα αποτελέσει το σύστημα εγγύησης της ισορροπίας ανάμεσα στους χριστιανικούς λαούς της γηραιάς ηπείρου. Μέσα σ’ αυτό το περιβάλλον και με την έννοια πλέον της Ευρώπης διαμορφωμένη, αρχίζει να εμφανίζεται ο νέος Ελληνισμός.2 Η Ρωσία θα επηρεάσει τον προσανατολισμό των Ελλήνων Οι υπόδουλοι Έλληνες έχουν στρέψει τα βλέμματα και τις ελπίδες τους προς τη μεγάλη ρωσική αυτοκρατορία, μοναδικό προστάτη των χριστιανών της οθωμανικής αυτοκρατορίας μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης, τροφοδοτώντας ακόμη και τους θρύλους για το «ξανθόν γένος» και την «αναβλάστησιν του βασιλείου της Βυζαντίδος». Οι εξορμήσεις του Μεγάλου Πέτρου τον 18ο αιώνα προς νότον, αλλά και η προσωπικότητα της Μεγάλης Αικατερίνης, οι ρωσοτουρκικοί πόλεμοι (1768-1774 και 1787-1791), η κάθοδος στον Δούναβη και λίγο πριν στα Επτάνησα το 1799, όλα αυτά ακουμπούν στο ελληνικό θρησκευτικό συναίσθημα, που βλέπει τη Ρωσία ως θεματοφύλακα της ορθόδοξης πίστης και δημιουργούν έναν ιδεολογικό και πολιτικό προσανατολισμό προς τη ρωσική αυτοκρατορία, αλλά και αρωγό στην αποτίναξη του οθωμανικού ζυγού από τον τράχηλο των Ελλήνων3. Η μακρά πορεία των Ελλήνων ως την εξέγερση του 1821 Η κρίση αλλάζει τον χαρακτήρα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας -Μπορεί η κατάκτηση του Βαλκανικού χώρου και της Μικράς Ασίας να αποδείχθηκε μια εύκολη υπόθεση για τους Οθωμανούς, (αφού ούτε έθνη υπάρχουν από τη μια, αλλά και από την άλλη οι αστοί και οι μεγαλογαιοκτήμονες είναι εξουθενωμένοι από τους πολύχρονους μεταξύ τους αγώνες και τις αντιφατικές απόψεις στην παρακμάζουσα Βυζαντινή αυτοκρατορία). -Μπορεί να έλαβε, ως γεωγραφική έκταση, η Οθωμανική αυτοκρατορία εκρηκτικές διαστάσεις (Αφρικανικά παράλια, Αίγυπτος, Παλαιστίνη, Συρία, Μικρά Ασία, Βαλκάνια, Ουγγαρία, Βεσσαραβία, Μαύρη Θάλασσα, Αραβική Χερσόνησος). Τώρα, όμως, μετά τους ρωσοτουρκικούς πολέμους, το σύστημα με το οποίο κυβερνά και καταδυναστεύει όλες αυτές τις αχανείς εκτάσεις (με τα τιμάρια, τα ζιαμέτια και τα χάσια), φαίνεται να αρχίζει την αντίστροφη μέτρηση του βίου του. Το κόστος των εκστρατειών σε απομακρυσμένες περιοχές είναι πλέον δυσβάστακτο. Η στελέχωση του οθωμανικού στρατού με «άπιστους» (χριστιανούς, δηλαδή) ή εξωμότες, αφοσιωμένους στο σουλτάνο, που δεν έχουν βλέψεις εξουσιαστικές, κρατά μια ισορροπία απέναντι σε τυχόν φιλόδοξους άρχοντες-πολεμιστές, αλλά και κτήτορες της γης για τις προσφερόμενες υπηρεσίες τους σ’ αυτό το σύστημα. Η κρίση θα αρχίσει σιγά-σιγά να αλλάζει τον χαρακτήρα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Η γεωγραφική συρρίκνωση έχει ήδη ξεκινήσει και οι πρώτοι υπήκοοι του σουλτάνου που δεν είναι μουσουλμάνοι και δεν είναι άλλοι από τους ραγιάδες, πληρώνουν πρόσθετους κεφαλικούς φόρους, δυσβάσταχτους και επαχθείς. Η μετανάστευση, θα αποτελέσει την μόνη διέξοδο στην καταπίεση των χριστιανών, που πλέον βιώνουν την εξαθλίωση, την ανασφάλεια και τον εξισλαμισμό. Βρισκόμαστε ήδη στην εποχή, (τέλη 18ου - αρχές 19ου), όπου όχι μόνο στον Ισλαμικό κόσμο, αλλά και στη Νότια Ιταλία, τη Γαλλία και την Ιβηρική Χερσόνησο, στο Μεσογειακό χώρο δηλαδή, διαπιστώνεται ότι οι Οθωμανοί αρχίζουν να χάνουν όλες τους τις οικονομικές, πολιτικές και πολιτιστικές τους δραστηριότητες, που στο μεταξύ μεταφέρονται στις χώρες της δυτικής Ευρώπης και στα ευρωπαϊκά παράλια του Ατλαντικού, παρά τις όποιες εκσυγχρονιστικές προσπάθειες καταβάλλονται από τον 18ο αιώνα, προκειμένου να «πλησιάσουν» τη βιομηχανική Δύση και τη ραγδαία της ανάπτυξη4. Οι Έλληνες στην τουρκοκρατία Ο Ελληνικός χώρος, που μαζί με το υπόλοιπο Βαλκανικό έδαφος, αποτελεί το Εγιαλέτι της Ρούμελης, διαιρεμένος σε σαντζάκια, σε πασαλίκια ή βιλαέτια, σε καζάδες και διοικείται από βαλήδες, πασάδες, σουμπασήδες και τα ντιβάνια τους (συμβούλια), με τους μουλλάδες και τους καδήδες, είναι ένας χώρος που «κατοικοεδρεύουν» η εξαθλίωση, η ένδεια και η πείνα, μέσα σε ένα συνονθύλευμα θρησκειών, γλωσσών και διαλέκτων, όπου η πολιτιστική ταυτότητα του γένους των Ελλήνων είναι απούσα. Κολίγοι και δουλοπάροικοι εξαθλιωμένοι, είναι οι χριστιανοί. Ιδιοκτήτες της γης είναι οι Τούρκοι, ελάχιστοι χριστιανοί με μικρή ή μεγάλη ιδιοκτησία (προεστοί), αλλά και τα θρησκευτικά ιδρύματα (βακούφια). Οι ραγιάδες υποχρεώνονται να πληρώνουν το χαράτσι (κεφαλικό φόρο), τη δεκάτη, τις οφειλές για τα τιμάρια και τα τσιφλίκια, τους έμμεσους φόρους και τα δοσίματα. Κι ακόμη απαγορεύεται να ανεβαίνουν σε άλογα και να εξοπλίζονται ή να χτίζουν εκκλησίες και να χρησιμοποιούνται ως μάρτυρες στη δικαιοσύνη. Το πιο βαρύ ίσως, είναι η στρατολόγηση των χριστιανόπαιδων, ηλικίας έξη έως δεκαπέντε χρόνων, που σε ειδικά σχολεία εξισλαμίζονται και γίνονται στη συνέχεια γενίτσαροι. Το περίπλοκο διοικητικό σύστημα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, οι αυξανόμενες συνεχώς δημοσιονομικές ανάγκες, οι αναταραχές κάθε τόσο με τους γενίτσαρους, οι τάσεις αυτονομίας των πασάδων της περιφέρειας, αποτελούν παράγοντες, που τους πρώτους αιώνες της οθωμανικής κατάκτησης θα επηρεάσουν και την κοινωνική και την οικονομική κατάσταση του χριστιανικού πληθυσμού, σημαντικός αριθμός του οποίου στην Ήπειρο, την Κρήτη και τη Μικρά Ασία θα εξισλαμισθεί, ενώ οι τακτικοί και έκτακτοι φόροι (αβαρίζ και μπιντάντ), θα γίνουν πλέον αβάστακτοι, προκειμένου να συντηρείται ο στρατός. Οι συνεχείς πόλεμοι, ακολουθούνται από σφαγιασμούς, εξισλαμισμούς, υποδούλωση και μετανάστευση κυρίως στην Ιταλία, σε σημείο τέτοιο, που πολλά από τα ελληνικά νησιά (Κάσος π.χ.) θα ερημώσουν τελείως, ενώ ο ελληνικός πληθυσμός θα φτάσει μόλις το 1.500.000, που στο μεταξύ εγκαταλείπει τα πεδινά εδάφη και εγκαθίσταται για λόγους αυτοπροστασίας στα βουνά (το 1700). Μέσα από αυτές τις αντιξοότητες και τις οδύνες, οι Έλληνες θα ξεκινήσουν τις πρώτες προσπάθειες να οργανωθούν. Φαίνεται, πως οι αιώνες 16ος και 17ος, είναι για τον Έλληνα και την Ελλάδα, οι αιώνες της προσαρμογής5. Αλλά και αυτή καθαυτή η έννοια του Έλληνα -που δεν είναι άλλη από αυτή του ραγιά, του χριστιανού υπήκοου των σουλτάνων και που αρέσκεται να αυτοαποκαλείται Ρουμ (Ρωμαίος) και να μιλά ρωμαίικα (ελληνικά δηλαδή)- ερμηνεύεται τα πρώτα χριστιανικά χρόνια ως συνώνυμη των παγανιστών «εθνικών» (ειδωλολατρών). Εκτός της μνημόνευσής της σε κείμενα του 14ου αιώνα, λίγα χρόνια πριν από την οθωμανική κατάκτηση, θα εμφανισθεί και πάλι με την έλευση του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, για να σταθεί ως συνεκτικός κρίκος και στοιχείο ενοποιητικό του μωσαϊκού των Ρωμιών, αλλά και να σπείρει την ιδέα της επανάστασης για τη δημιουργία του ελληνικού κράτους ή καλύτερα του νέου ελληνισμού6. Αυτό το κίνημα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, που εμφανίζεται περί τα μέσα του 18ου αιώνα, έχει τα χαρακτηριστικά στοιχεία των ανατρεπτικών κινημάτων που έχουν στόχο να παραμερίσουν προγενέστερα παραδοσιακά κοινωνικά και πνευματικά ρεύματα. Στο ελληνικό παράδειγμα, έχουμε την επιδίωξη της αποδέσμευσης από τα θρησκευτικά στερεότυπα, την τάση απόρριψης του Βυζαντίου, ακριβώς γιατί το συνδέουν με την απολυταρχία και τη θρησκευτική εξουσία, την καταδίκη της δεισιδαιμονίας, την προώθηση του ορθού λόγου, της επιστήμης και της προόδου και τέλος την υπεράσπιση της ελευθερίας του λόγου, τόσο στο πνευματικό, όσο και στο πολιτικό επίπεδο («όποιος ελεύθερα συλλογάται, συλλογάται καλά»). Σίγουρα ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός, θα ανοίξει ορίζοντες όχι μόνο στο ελληνικό έδαφος, αλλά και σε ολόκληρο τον Βαλκανικό κόσμο, οι δε οπαδοί του είναι εκείνοι που θα αγωνιστούν για να επιβάλουν τα δικαιώματα των ελεύθερων πολιτών και την ισονομία στα συντάγματα των δημοκρατικών χωρών7. Η οργάνωση των Ελλήνων Η Οθωμανική αυτοκρατορία, με βάση τον ισλαμικό νόμο, χωρίζει τους λαούς που διοικεί, σύμφωνα με τις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις, σε θρησκευτικές κατηγορίες (μιλέτια), όπως αυτό των ορθόδοξων χριστιανών, με ανώτατο αρχηγό τον Πατριάρχη της Κωνσταντινούπολης, που διατηρεί όλα του τα προνόμια από την εποχή των βυζαντινών αυτοκρατόρων και μάλιστα με την εγγύηση σουλτανικών φιρμανιών και αχτιναμέδων (διατάξεων). Να τονισθεί δε, ότι όταν οι Οθωμανοί κατακτούν τα Βαλκάνια και την Εγγύς Ανατολή, ο Πατριάρχης είναι πλέον όχι μόνον ο εθνάρχης των Ελλήνων αλλά και ο θρησκευτικός και πολιτικός ηγέτης όλων των ορθοδόξων λαών. Το Πατριαρχείο Με επίσημη γλώσσα την ελληνική και με επίκεντρο το Φανάρι, τη συνοικία που εγκαθίσταται, το Πατριαρχείο έχει στο πλευρό του ό,τι έχει απομείνει από την κραταιά Βυζαντινή αυτοκρατορία, καθώς και άλλα στοιχεία της Κωνσταντινουπολίτικης αριστοκρατίας, δημιουργώντας έτσι τη διοίκηση της Εκκλησίας, αλλά και του Γένους ολόκληρου, που σιγά-σιγά αρχίζει να αποκτά σημαντικά εισοδήματα, τόσο από αυτά καθαυτά τα αξιώματά της, όσο και από το εμπόριο που εξασκεί ακόμη και ως προμηθευτής της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, αποσπώντας σημαντικό μερίδιο στα οικονομικά τεκταινόμενα των παραδουνάβιων χωρών. Οι Φαναριώτες Η εμπορική δυναμική των Ελλήνων θα φτάσει ως τη δυτική Ευρώπη και η εύπορη τάξη που θα δημιουργηθεί, θα αρχίσει να καταλαμβάνει αξιώματα εκκλησιαστικά, αλλά και να ανελίσσεται στην ανώτερη διοικητική οθωμανική ιεραρχία (ακόμη και στην Υψηλή Πύλη), έως και τη θέση του πρίγκιπα-ηγεμόνα (οσποδάρος, διοικητής δηλαδή) των παραδουνάβιων χωρών. Η τάξη αυτή των αρχόντων, που αποτελεί μια ξεχωριστή κοινωνική ομάδα, δεν είναι άλλη από αυτή των Φαναριωτών. Οι σουλτάνοι τους εμπιστεύονται, γιατί οι Φαναριώτες δεν μπορούν να διεκδικήσουν τον θρόνο τους. Από τους ομόθρησκούς τους κινδυνεύουν οι Οθωμανοί αξιωματούχοι και όχι από τους αλλόθρησκους χριστιανούς. Οι Κοινότητες Σε μια αυτοκρατορία, που δεν διαθέτει συγκεντρωτικά οργανωμένο κρατικό μηχανισμό, ενώ από την άλλη διαθέτει ένα επί της ουσίας σύστημα με αυστηρή κοινωνική ιεραρχία και στηρίζεται κατά κύριο λόγο στη φορολόγηση των υπηκόων, γεννιέται ένα πλήθος θεσμών διοικητικών και αυτοδιοικητικών, όπως στο 16ο αιώνα ο θεσμός της κοινοτικής και περιφερειακής διοίκησης, όπου κάθε ελεύθερο χωριό, αναλόγως, αποτελεί μουσουλμανική ή μη μουσουλμανική, χριστιανική, εβραϊκή ή μικτή κοινότητα με δική της ξεχωριστή διοίκηση. Κατ’ αυτό τον τρόπο, δημιουργούνται και οι Ελληνικές Κοινότητες, που φτάνουν κάποια χρονική στιγμή να διαθέτουν σύστημα ανεπτυγμένης τοπικής αυτοδιοίκησης. Στην ουσία, δημιουργούνται, παράλληλα με την οθωμανική, μια ελληνική διοικητική κοινοτική ιεραρχία (με αξιώματα όπως αυτά των προεστών, των πρωτόγερων, των γερόντων, των αρχόντων κ.λπ.), με παράλληλες φορολογικές ατέλειες, κοινοτικές ελευθερίες, ειδικά προνόμια κ.λπ. και που διενεργούν μάλιστα την κατανομή των φόρων μαζί με τις εκκλησιαστικές αρχές, αλλά και όλα τα άλλα καθήκοντα μιας κοινοτικής διοίκησης. Για να μπορούν να διατηρούν την τάξη στην αχανή αυτοκρατορία και ειδικότερα στα σύνορα, οι Οθωμανοί εμπιστεύονται τους προύχοντες, οι οποίοι σχηματίζουν σώματα πολιτοφυλάκων με χριστιανούς, τα λεγόμενα σώματα των αρματολών. Στα σώματα των αρματολών, θα αναγκασθούν οι Τούρκοι να ενσωματώσουν μερικές ανταρτικές ένοπλες ομάδες που καταφεύγουν στα βουνά και παρουσιάζονται ως προστάτες των αγροτών, τους επονομαζόμενους κλέφτες. Αυτές οι ομάδες των αρματολών και των κλεφτών, που πολεμούν εναντίον των Τούρκων και στο πλευρό των Ελλήνων και αποτελούν την ένοπλη αντίσταση του Γένους, θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε, ότι «αναγκάζουν» τους υπόδουλους Έλληνες να αρχίσουν να αναπτύσσουν σιγά-σιγά εθνική συνείδηση. Επίσης, μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι η Εκκλησία με τον Πατριάρχη, οι Φαναριώτες, οι Κοινότητες και οι αρματολοί είναι οι πρώτες μορφές οργάνωσης του νέου Ελληνικού Κράτους8. Ο μαγικός κρίκος που ενώνει τους πάντες: «Να φύγει ο Τούρκος» Η καταγωγή των Ελλήνων, απαραίτητος μύθος για την απόκτηση εθνικής συνείδησης Έτσι αρχίζει να γεννιέται η ιδέα του εθνικού κράτους, με όλα αυτά που συντελούνται μέσα από «αργόσυρτους» ρυθμούς πολλά χρόνια τώρα και στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα και στην ελεύθερη Ευρώπη. Η ανάγκη ύπαρξης μιας ενιαίας εθνικής ταυτότητας μέσα στον ασφυκτικό κλοιό της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και με τα βλέμματα στραμμένα στη Δύση, (αλλά και με ένα έλλειμμα συνεννόησης ανάμεσα σε διαφορικές οπτικές γωνίες αντιμετώπισης του θέματος από τους Φαναριώτες, τους διοικούντες την Μολδοβλαχία, τους προύχοντες, τους σταφιδοπαραγωγούς και τους άρχοντες του Μωριά, τους εμπόρους και τους ναυτικούς του Αιγαίου, τους αρματολούς και τους οπλαρχηγούς, τους διανοούμενους της Βιέννης), είναι όντως μια δύσκολη υπόθεση για τον νέο Ελληνισμό που θα προκύψει οσονούπω. Όλος αυτός ο «διαφορετικός» κόσμος -γλωσσικά, πολιτιστικά, οικονομικά και κοινωνικά- πρέπει να εφεύρει τον συνεκτικό του ιστό, αυτόν που θα τον συσπειρώσει κάτω από μια ιδεολογία κοινή και θα τον οδηγήσει στην ελεύθερη Ελλάδα. Χρειάζεται έναν μύθο. Και έχει να επιλέξει ανάμεσα στην ορθόδοξη πίστη και την καταγωγή. Η Εκκλησία, παρ’ όλο που μέχρι το τέλος του 17ου αιώνα παραμένει ο καθοδηγητής του Έθνους, εν τούτοις έχει ταυτιστεί διοικητικά με την Υψηλή Πύλη, αφού και αυτός ο ίδιος ο Πατριάρχης είναι αξιωματούχος της αυτοκρατορίας. Έτσι, λοιπόν, ο μύθος που μένει να «επιστρατευθεί», είναι το ένδοξο παρελθόν της Αρχαίας Ελλάδας, το οποίο επιπροσθέτως θαυμάζουν και αυτοί οι ίδιοι οι δυτικοευρωπαίοι. Κι ακόμη, οι ίδιοι οι Έλληνες, είναι μέχρι τώρα, από τους περσικούς πολέμους, θύματα και εχθροί της Ανατολής. Η επίκληση των αρχαίων προγόνων, αρχίζει να περνά και να εξαπλώνεται ως κοινή συνείδηση, αρχαιοελληνικά ονόματα να δίδονται σε νεογέννητα, αλλά και σε πλοία των ναυτικών του Αιγαίου και η ελληνική γλώσσα - ως και αυτή - θα εισχωρήσει σε μια πολύγλωσση κοινωνία, για να της δώσει την απαιτούμενη γλωσσική ταυτότητα που τόσο την έχει ανάγκη. Έστω και με την αρχαΐζουσα ως γλώσσα, την καθαρεύουσα, ο γλωσσικός προσανατολισμός έχει βάλει τα πρώτα θεμέλια9. Η αφύπνιση και οι παράγοντες που συντελούν α.-Οικονομικοί λόγοι Η κατάληψη της Πελοποννήσου το 1715, θα βάλει ακόμη άλλο ένα λιθαράκι στην ενότητα του Ελληνισμού. Η πολεμική νηνεμία, που τώρα επικρατεί, επιτρέπει την ανάπτυξη του εμπορίου, τα κέντρα του οποίου μετατοπίζονται στην Ανατολή, εκεί όπου ζει ένα μεγάλο μέρος των Ελλήνων, στα Βαλκάνια και στη Μικρά Ασία. Η Θεσσαλονίκη και η Σμύρνη θα γίνουν τα μεγαλύτερα εμπορικά κέντρα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Τα Γιάννενα, η ʼρτα, η Πάτρα, το Ηράκλειο, η Χίος, σφύζουν από εμπορικές δραστηριότητες. Νέες Ελληνικές παροικίες αναπτύσσονται στη Γερμανία, στην Αυστρία, στη Ρωσία και στη Γαλλία. Η Ύδρα, οι Σπέτσες και τα Ψαρά, αναπτύσσουν στόλους σημαντικούς, ενώ αυτή η ίδια η εμπορική δραστηριότητα θα δώσει ώθηση στην αύξηση της αγροτικής παραγωγής και επίσης της βιοτεχνικής, ενώ παράλληλα δημιουργούνται οι πρώτες συνεργατικές μορφές (όπως στα Μαδεμοχώρια και τ’ Αμπελάκια). β.-Κοινωνικοί και πολιτικοί λόγοι Οι Φαναριώτες, έχουν ήδη γίνει μια κλειστή κάστα που στην ουσία είναι πλέον μια κληρονομική διοικητική αριστοκρατία και δυναστείες όπως αυτές των Μαυροκορδάτων και των Υψηλάντηδων, έχουν σπου-δαίο λόγο, όχι μόνο στην Οθωμανική αυτοκρατορία, αλλά και σε άλλες χώρες, όπως στη Ρωσία, τη Γαλλία και την Αγγλία. Διαχειρίζονται ακόμη και τα της Εκκλησίας και θεωρούνται από τους κατά τόπους πολιτικούς παράγοντες ως η ανώτατη αρχή, που μάλιστα νομιμοποιείται να αποτελεί τον συνεκτικό κρίκο του Γένους. Αυτή ακριβώς η οικονομική ανέλιξη των Ελλήνων, θα δημιουργήσει μια αστική τάξη, που την συναπαρτίζουν οι Φαναριώτες, πλούσιοι έμποροι και τραπεζίτες του εξωτερικού κ.ά. και που τους ενώνουν τα κοινά τους συμφέροντα. γ.-Η καθ’ ημάς Αναγέννηση Οι Φαναριώτες, που «ορίζουν» την πνευματική και πολιτική ζωή των Ελλήνων, δημιουργούν στις παραδουνάβιες ηγεμονίες σχολεία, ιδρύουν τυπογραφεία και εκδίδουν ελληνικά βιβλία, μελετούν τις φυσικές επιστήμες και ασχολούνται ακόμη και με τη λογοτεχνία, μακράν όμως της επιχειρούμενης ευρωπαϊκής ανανέωσης, που επιθυμεί να ανατρέψει το δυτικό κοινωνικό status. Το ίδιο συμβαίνει και στις παροικίες της Διασποράς με προεξέχοντες τους Έλληνες εμπόρους-αστούς. Η αναγέννηση αυτή θα έλθει από τα νέα πολιτιστικά κέντρα της βόρειας Ελλάδας και από τις εμπορικές παροικίες της Δύσης, εκεί, δηλαδή, όπου ανθίζει η νέα αστική τάξη. Η νέα αντίληψη που επικρατεί τώρα, είναι πως η απελευθέρωση της Ελλάδας είναι συνυφασμένη με τη μόρφωση του λαού και αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο με τη γλώσσα που ομιλεί. Στο μεταξύ, η σύγκρουση ανάμεσα στους προοδευτικούς και τους συντηρητικούς είναι από ήπια έως και σφοδρή, με πρώτους «νικητές» τους δημοτικιστές -ανάμεσα σε άλλους- τον Μοισιόδακα (1730-1800 περίπου) και τον Καταρτζή (1720/25-1807), που όμως θα αποτύχουν, αφού στην Ελλάδα η άρχουσα τάξη είναι αντίθετη στις νέες ιδέες. Συμφιλιωτής ανάμεσα στους συντηρητικούς και τους προοδευτικούς για τη λύση του γλωσσικού προβλήματος με την πρόταση δημιουργίας μιας γραπτής γλώσσας απαλλαγμένης από τα αρχαϊκά και τα χυδαία στοιχεία, θα σταθεί στη συνέχεια ο Αδαμάντιος Κοραής (1743-1833), από το Παρίσι όπου ζει. Πνεύμα φιλελεύθερο και με πολιτική οξυδέρκεια, προσπαθεί μέσα από το έργο του, τόσο με τους φιλολογικούς τρόπους, όσο και με τις πολιτικές του θεωρήσεις, να αφυπνίσει τη χειμαζόμενη εθνική συνείδηση μέσα από την ιστορία, τη γλώσσα και τον πολιτισμό του έθνους10. δ.-Η εθνική αφύπνιση Ο Ελλαδικός χώρος, κατακτημένος τους τελευταίους αιώνες από τους Οθωμανούς, προσπαθεί πάνω απ’ όλα να επιβιώσει, να διαφυλάξει την ύπαρξή του ως γεωγραφικός χώρος του Ελληνισμού, να ανασυνθέσει τα κομμάτια του, να αφομοιώσει προς όφελός του τις πολιτιστικές επιρροές της Δύσης, να ενσωματώσει τους «εισβολείς» στα δικά του εδάφη (Σλάβους, Βλάχους και Αλβανούς). ΄Ολα αυτά για να τα επιτύχει, πρέπει να καταφέρει να βρει τη δική του ταυτότητα, να αποκτήσει εθνική συνείδηση. Κι όλο αυτό, θα επιτευχθεί μέσα από μακρόχρονη διαδικασία που έχει να κάνει πρώτα με την αποδέσμευση από τις βυζαντινές ιδέες, ύστερα από το ορθόδοξο δόγμα (στο 18ο αιώνα), ως ότου φτάσει στην πλήρη ωριμότητα της εθνικής του αφύπνισης, στο τέλος του ίδιου αιώνα. Η ακτινοβολία του Ελληνισμού στα Βαλκάνια, η διαβαλκανική συνείδηση (Έλληνες, Σέρβοι, Βούλγαροι, Αλβανοί, Ρουμάνοι) και τέλος οι ρωσοτουρκικοί πόλεμοι, που θα σταθούν αιτία για το διαμελισμό της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, αποτελούν γεγονότα αφύπνισης και ενδυνάμωσης της εθνικής συνείδησης του ελληνισμού. Το τέλος των Οθωμανών πλησιάζει, μέσα από εσωτερικούς αλληλοσπαραγμούς. Αυτονομήσεις πασάδων με επαναστάσεις εναντίον του κεντρικού κράτους (παράδειγμα η δραστηριότητα του Αλή πασά των Ιωαννίνων), εκβιασμοί των σουλτάνων από τους γενίτσαρους, οι απόπειρες εξέγερσης των Ελλήνων στην Πελοπόννησο και η αντίσταση στο Σούλι, προαναγγέλλουν τον ερχομό του τέλους της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Οι ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης, στο μεταξύ, βρίσκουν σύμφωνο, όχι μόνο το αναπτυσσόμενο εθνικό ελληνικό κίνημα, αλλά και όλα τα άλλα κινήματα στον ευρωπαϊκό χώρο. Ακόμη και αυτό το κίνημα του Ρήγα Φεραίου, (1757-1798) έχει σχέση με το πνεύμα της Γαλλικής Επανάστασης. Ένθερμος υποστηρικτής του Διαφωτισμού, τον συνδέει με τη δημιουργία του ελεύθερου ελληνικού κράτους. Διακαής του πόθος, δεν είναι μόνο η απελευθέρωση της Ελλάδας, αλλά όλων των Βαλκανικών χωρών, μηδέ της Τουρκίας εξαιρουμένης, στα πλαίσια μιας Βαλκανικής Δημοκρατίας με σύνταγμα όπως αυτό της Γαλλίας του 1793. Πολυγραφότατος, (η Μεγάλη Χάρτα, ο Θούριος, η Νέα Πολιτική Διοίκησις κ.ά.) στη Βιέννη όπου ζει, πιστεύει ότι η παιδεία είναι άρρηκτα δεμένη με την απελευθέρωση. Δεν θα προλάβει να φτάσει στην Ελλάδα, αφού η αυστριακή αστυνομία θα τον συλλάβει μαζί με άλλους συντρόφους του στην Τεργέστη, για να τους παραδώσει στους Τούρκους που θα τους θανατώσουν στο Βελιγράδι το 1798. Τις ιδέες όμως της επανάστασης, θα αρχίσουν να ενστερνίζονται όλο και πιο πολύ και όλο και περισσότεροι, όπως οι έμποροι και ακόμη οι κλέφτες και οι αρματολοί, που πολεμούν ως μισθοφόροι στρατιώτες στα Επτάνησα, στη διάρκεια των ναπολεόντειων πολέμων, πότε με τους Ρώσους, πότε με τους Γάλλους και πότε με τους ʼγγλους. Η πάλη ανάμεσα στην συντήρηση και την πρόοδο έχει περάσει τώρα και στο πολιτικό και το κοινωνικό πεδίο. Στην Ελλάδα αρχίζουν να εμφανίζονται δημοκρατικά «κόμματα» από το 1800, όπως στην Κοζάνη, την Κέα, τη Σάμο, κάτω από την επωνυμία «Καρμανιόλοι». Οι αντιθέσεις «δίνουν και παίρνουν» ανάμεσα στις συντεχνίες και τους μεγαλεμπόρους, ανάμεσα στους μικρούς και τους χριστιανούς μεγάλους ιδιοκτήτες γαιοκτήμονες, τους μαστόρους και τους καλφάδες, αλλά και οι εξεγέρσεις των χωρικών διαδέχονται η μια την άλλη, που ξεφεύγουν από τους τοπικισμούς και διαθέτουν εθνικό χαρακτήρα. Θερμοί συμπαραστάτες στις εθνικές εξεγέρσεις είναι οι προοδευτικοί διανοούμενοι και συνεχιστές του έργου του Ρήγα, ενώ η πλειοψηφία των Φαναριωτών και των κοτζαμπάσηδων θα σταθεί εχθρικά. Το πρώτο ημιαυτόνομο ελληνικό κράτος που θα δημιουργηθεί με τη σύμβαση της Κωνσταντινούπολης το 1800, κατά τη διάρκεια του γαλλοτουρκικού πολέμου, είναι η Επτάνησος Πολιτεία, που θα μετατραπεί σε αγγλικό προτεκτοράτο με τη συνθήκη του Παρισιού το 1815, ενώ ως τότε θα είναι υποτελής αρχικά στην Υψηλή Πύλη και τη Ρωσία και αργότερα στη Γαλλία και στη συνέχεια στην Αγγλία. Οι εξεγέρσεις των χωρικών στη Ζάκυνθο, στη Λευκάδα, στην Κεφαλονιά, δεν θα αργήσουν να πάρουν ακόμη και εθνικό χαρακτήρα. Στο μεταξύ, το 1814, θα εμφανισθεί στην Οδησσό της Ρωσίας, με βάση το παράδειγμα των μυστικών εταιριών της Ευρώπης, η Φιλική Εταιρία, που θα απλώσει τα φτερά της σε όλη την Ελλάδα και σε όλες τις Ελληνικές παροικίες της Ευρώπης, με μέλη απ’ όλα τα κοινωνικά στρώματα, αλλά και με αρκετές έριδες πάνω σε θέματα τακτικής ανάμεσα σε κάποιους Φαναριώτες, την αστική τάξη των νησιών και των παροικιών του εξωτερικού, τους διανοούμενους, τους συντηρητικούς και τους μεγαλέμπορους. Παραμονές πια της Επανάστασης, η ηγεσία θα περάσει στα χέρια του συντηρητικού Αλέξανδρου Υψηλάντη, που μαζί με την επαναστατική ομάδα, θα ξεπεράσουν τις επιφυλάξεις και τους δισταγμούς για να κηρύξουν την Επανάσταση11. Είναι αλήθεια, ότι στα τέλη του 18ου αιώνα και στις αρχές του 19ου, οι παραγωγικές σχέσεις και γενικότερα το οικονομικό γίγνεσθαι στην Ελλάδα αλλάζουν άρδην και με ρυθμούς ταχείς, με αποτέλεσμα να αλλάξουν τόσο η ιδεολογία του Έλληνα όσο και η κοινωνική του συνείδηση. Πέραν από τις επί μέρους διαφωνίες, είναι βέβαιο πως οι πάντες συμφωνούν, κάτω από τις μαγικές λέξεις «αλλαγή» και «να φύγει ο Τούρκος».12 Σημειώσεις 1 Καζαντζάκης Ν., «Ο καπετάν Μιχάλης (Ελευθερία ή Θάνατος)», Αθήνα, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, σ. 14 2 Μαργαρίτης Γ., «Η Ευρώπη των επαναστάσεων», στο Μαργαρίτης Γ., Μαρκέτος Σπ., Μαυρέας Κ., Ροτζώκος Ν., Ελληνική Ιστορία Τόμος Γ΄ Νεότερη και Σύγχρονη Ελληνική Ιστορία, Ε.Α.Π., Πάτρα 1999, σ. 23-40 3 «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους», τ. ΙΑ΄, Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1975, σ. 435 4 Μαργαρίτης Γ., ό.π., σ. 41-47 5 Σβορώνος Ν. Γ., «Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας», Αθήνα, Θεμέλιο, 1999, σ. 40-43 6 Μαργαρίτης Γ., ό.π., σ. 48-49 7 Ηλιού Φίλιππος, «Νεοελληνικός Διαφωτισμός Η νεωτερική πρόκληση», στο επιμ. Βασαλάκης Γ., Ιστορία του Νέου Ελληνισμού 1770-2000, τ. 2, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα / εφ. Τα Νέα, 2003, σ. 9-26 8 Σβορώνος Κ. Γ., ό.π., σ. 44-48 και Μαργαρίτης Γ., ό.π. σ. 50-53 9 Μαργαρίτης Γ., ό.π. σ. 54-56 10 Σβορώνος Ν. Γ., ό.π. σ. 51-58 και Μαργαρίτης Γ., ό.π. σ. 56-57 11 Σβορώνος Ν. Γ., ό.π., σ. 58-64 και Μαργαρίτης Γ., ό.π. σ. 58-59 12 Κρεμυδάς Β., ό.π., σ. 222-22