Γιάννης Β. Βασιλάκης: Οι δύο δικέφαλοι αετοί της Καρπάθου του 1914

Rodiaki NewsRoom

Ένα σπάνιο ταχυδρομικό ή φιλοτελικό ενθύμημα και η συμβολική γλώσσα των τοπικών αρχών υπό ιταλική κατοχή

Νέα Σμύρνη, 31 Αυγούστου 2026

Γράφει ο Γιάννης Β. Βασιλάκης

(Συλλογή Ιωάννη Β. Βασιλάκη)

Το σωζόμενο φύλλο δεν αποτελεί αντικείμενο κανονικής ταχυδρομικής ιστορίας, αλλά φιλοτελικό κατασκεύασμα της εποχής. Εκείνη την περίοδο, με τις συχνές αλλαγές συνόρων, οι φιλοτελιστές όλου του κόσμου αναζητούσαν τις νέες εκδόσεις γραμματοσήμων, ειδικά νέων κρατιδίων ή ξένων κατοχών. Οι πιο προχωρημένοι, ήθελαν να επικολλούν τις εκδόσεις αυτές σε φακέλους, σε δελτάρια ή και σε μεγάλες κόλλες αναφοράς και να τα σφραγίζουν με τις ταχυδρομικές ή τις διοικητικές σφραγίδες των τοπικών αρχών της περιοχής. Η σύνθεσή του, ωστόσο, το καθιστά εξαιρετικά ενδιαφέρον γιατί μας δείχνει σπάνιες σφραγίδες διοικητικών υπηρεσιών της Καρπάθου, με βάση τα μέχρι σήμερα γνωστά στοιχεία, πιθανώς μοναδικό σωζόμενο τεκμήριο αυτού του τύπου. Στο φύλλο διακρίνονται κόκκινες, μπλε, μαύρες και ιώδεις αποτυπώσεις, γεγονός που προδίδει ότι ο (πιθανότατα Ιταλός αξιωματικός) εμπνευστής και κατασκευαστής του το περιέφερε στις διάφορες υπηρεσίες και τους ζητούσε να το σφραγίσουν με τις διοικητικές στους σφραγίδες, χρησιμοποιώντας η κάθε αρχή το μελάνι που διέθετε.

Επάνω στο ίδιο φύλλο συγκεντρώνονται αποτυπώσεις σφραγίδων διαφορετικών τοπικών αρχών της Καρπάθου: της Δημοτικής Αρχής Πυλών Καρπάθου (1914), του Δημαρχείου Βωλάδος, του Δημογεροντείου Ολύμπου Καρπάθου, του Δημογεροντείου Μεσοχωρίων Καρπάθου και του Δημαρχείου Πηγαδίων Καρπάθου. Παράλληλα, εμφανίζονται ιταλικά γραμματόσημα των 5 centesimi με την επισήμανση Scarpanto, καθώς και ταχυδρομικές σφραγίδες POSTE ITALIANE – SCARPANTO (EGEO) με ημερομηνία 29.6.1914. Πρόκειται, επομένως, για ένα σύνθετο τεκμήριο, στο οποίο συναντώνται, πάνω στο ίδιο φυσικό αντικείμενο, η ιταλική ταχυδρομική παρουσία και οι ελληνόγλωσσες τοπικές διοικητικές αρχές του νησιού.

Η σημασία του φύλλου είναι διπλή. Από τη μία πλευρά αποτελεί αντικείμενο ιδιαίτερης αξίας για την ταχυδρομική και φιλοτελική ιστορία της ιταλοκρατούμενης Καρπάθου, ακριβώς επειδή δεν πρόκειται για συνηθισμένη αλληλογραφία ή ταχυδρομική χρήση αλλά για Ενθύμιο που διασώζει σε ένα ενιαίο σύνολο σφραγίδες τοπικών αρχών, προσφέροντας σπάνια εικόνα της διοικητικής και συμβολικής τους ταυτότητας το 1914.

Ανάμεσα στις σφραγίδες αυτές ξεχωρίζουν δύο διαφορετικές αποδόσεις του δικεφάλου αετού, οι οποίες προσφέρουν ένα ιδιαίτερα σημαντικό τεκμήριο για τη μελέτη όχι μόνο της τοπικής αυτοδιοίκησης, αλλά και της συμβολικής γλώσσας που αυτή χρησιμοποιούσε. Στο κέντρο και των δύο σφραγίδων δεσπόζει ο δικέφαλος αετός, χωρίς όμως να αποδίδεται με ενιαία μορφή. Αντίθετα, οι διαφορές στις πτέρυγες, στις κορώνες και στα αντικείμενα που κρατούν οι δύο αετοί επιτρέπουν τη διάκριση δύο σαφών εικονογραφικών τύπων, τους οποίους μπορούμε συμβατικά να ονομάσουμε Τύπο Α και Τύπο Β.

Η διαφοροποίηση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, διότι η σφραγίδα δεν ήταν διακοσμητικό στοιχείο. Ήταν όργανο θεσμικής επικύρωσης, με το οποίο μια αρχή δήλωνε την ταυτότητα και το κύρος της. Κατά συνέπεια, το έμβλημα που τοποθετείται στο κέντρο της δεν μπορεί να θεωρηθεί ουδέτερο. Αποτελεί συνειδητή οπτική δήλωση εξουσίας, νομιμοποίησης και ιστορικής αναφοράς.

Ο Τύπος Α παρουσιάζει έναν δικέφαλο αετό με σχετικά χαμηλές και πλατιά αναπτυγμένες πτέρυγες. Πάνω από τις δύο κεφαλές δεσπόζει μία κοινή κορώνα, ενώ στα άκρα του σώματος ο αετός κρατεί ξίφος και σφαίρα. Η σύνθεση αυτή συγκροτεί ένα ολοκληρωμένο σύστημα συμβόλων κυριαρχίας. Η κορώνα παραπέμπει σε ανώτερη και νομιμοποιημένη εξουσία. Το ξίφος συνδέεται με την ισχύ, την άμυνα, την απονομή δικαιοσύνης και την ικανότητα επιβολής της τάξης. Η σφαίρα, από την άλλη πλευρά, παραπέμπει στην αυτοκρατορική ιδέα της κυριαρχίας και, εφόσον έφερε σταυρό, στη γνωστή globus cruciger, δηλαδή στη χριστιανική αυτοκρατορική σφαίρα που συμβολίζει την κυριαρχία επί του κόσμου υπό τον Σταυρό.

Ο συγκεκριμένος τύπος δεν δηλώνει, λοιπόν, απλώς την ισχύ του αετού ως συμβόλου. Τον παρουσιάζει εφοδιασμένο με τα όργανα της εξουσίας. Πρόκειται για έναν αετό που εκφράζει ενεργό κυριαρχία, δικαιοδοσία, προστασία και θεσμικό κύρος. Η εικονογραφική αυτή σύνθεση παρουσιάζει σαφή συγγένεια με τη μακρά βυζαντινή, μεταβυζαντινή και εκκλησιαστική παράδοση του δικεφάλου αετού, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η σφραγίδα του 1914 αντιγράφει κάποιο συγκεκριμένο σημερινό πατριαρχικό έμβλημα. Η συγγένεια, όμως, της συμβολικής γλώσσας είναι φανερή.

Ο Τύπος Β είναι ουσιωδώς διαφορετικός. Οι πτέρυγες υψώνονται έντονα προς τα επάνω, κάθε κεφαλή φαίνεται να φέρει δική της κορώνα και στα πόδια του αετού δεν διακρίνονται ξίφος, σφαίρα, σκήπτρο ή άλλο σύμβολο. Εδώ το εικονογραφικό βάρος δεν βρίσκεται στα αντικείμενα που κρατεί ο αετός, αλλά στον ίδιο τον στεφανωμένο δικέφαλο. Οι δύο χωριστές κορώνες και η έντονη ανάπτυξη των πτερύγων προσδίδουν στη μορφή αυτοκρατορική αξιοπρέπεια και επιβλητικότητα.

Η ομοιότητα του Τύπου Β με ρωσικές παραστάσεις είναι εμφανής, αλλά δεν πρέπει να οδηγεί αυτομάτως στον χαρακτηρισμό του ως «ρωσικού αετού». Η ασφαλέστερη περιγραφή είναι ότι πρόκειται για στεφανωμένο δικέφαλο αετό αυτοκρατορικού εραλδικού τύπου, με δύο χωριστές κορώνες, υψωμένες πτέρυγες και χωρίς εμφανή σύμβολα εξουσίας στα νύχια.

Η σύγκριση είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα σε συμβολικό επίπεδο. Στον Τύπο Α κυριαρχούν τα όργανα της ασκούμενης εξουσίας: κοινή κορώνα, ξίφος και σφαίρα. Στον Τύπο Β η δύναμη της εικόνας προέρχεται από τον ίδιο τον στεφανωμένο δικέφαλο, χωρίς πρόσθετα εργαλεία κυριαρχίας. Με άλλα λόγια, ο Τύπος Α προβάλλει περισσότερο την εξουσία ως ενεργό άσκηση, ενώ ο Τύπος Β την αυτοκρατορική αξιοπρέπεια και το ιστορικό κύρος του ίδιου του συμβόλου.

Από εδώ αρχίζει το δεύτερο επίπεδο της ερμηνείας. Τι μας λένε οι δύο αυτοί αετοί για την ίδια την Κάρπαθο;

Ο δικέφαλος αετός είχε ήδη επί αιώνες ενταχθεί στην οπτική γλώσσα της Ρωμανίας, της Ορθόδοξης Εκκλησίας και του μεταβυζαντινού ρωμαίικου κόσμου. Η παρουσία του σε σφραγίδες τοπικής διοίκησης δεν σημαίνει ότι οι τοπικές αρχές διεκδικούσαν κάποια μορφή αυτοκρατορικής κυριαρχίας. Σημαίνει, όμως, ότι επέλεγαν να εκφράσουν τη θεσμική τους ταυτότητα μέσα από ένα σύμβολο με τεράστιο ιστορικό, εκκλησιαστικό και πολιτισμικό βάρος.

Αυτό αποκτά πρόσθετη σημασία μέσα στο πλαίσιο της ορθόδοξης κοινοτικής ζωής. Στον οθωμανικό κόσμο, οι θεσμοί της ελληνικής ορθόδοξης κοινότητας δεν αναπτύχθηκαν αποκομμένοι από την Εκκλησία. Η εκκλησιαστική και η κοινοτική οργάνωση συνυπήρχαν και σε πολλές περιπτώσεις αλληλοεπικαλύπτονταν. Ο δικέφαλος αετός μπορούσε έτσι να λειτουργεί ταυτόχρονα ως μνήμη της βυζαντινής αυτοκρατορικής παράδοσης, εκκλησιαστικό σύμβολο και σύμβολο κοινοτικού κύρους.

Η σφραγίδα, επομένως, αποτελεί δημόσια δήλωση ταυτότητας. Δεν λέει μόνο «ποια αρχή εξέδωσε αυτό το έγγραφο». Λέει και «σε ποια ιστορική και πολιτισμική παράδοση τοποθετείται αυτή η αρχή».

Και εδώ ακριβώς η χρονολογία 29 Ιουνίου 1914 αποκτά καθοριστική σημασία.

Το 1914 η Κάρπαθος βρίσκεται πολύ μακριά από τον κόσμο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Έχουν περάσει 461 χρόνια από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης. Ακόμη πιο σημαντικό, το νησί δεν βρίσκεται πλέον υπό οθωμανική διοίκηση. Από το 1912 τελεί υπό ιταλική στρατιωτική κατοχή.

Στο ίδιο ιστορικό τεκμήριο συναντώνται, επομένως, δύο κόσμοι. Από τη μία πλευρά η νέα ιταλική στρατιωτική και διοικητική παρουσία, με τις ιταλικές ταχυδρομικές ενδείξεις και το όνομα Scarpanto. Από την άλλη, ελληνόγλωσσες σφραγίδες τοπικών αρχών με δικέφαλους αετούς.

Η αντίθεση είναι ισχυρή. Η κυρίαρχη στρατιωτική δύναμη είναι ιταλική. Η τοπική διοικητική γλώσσα παραμένει ελληνική. Και στο κέντρο της θεσμικής σφραγίδας βρίσκεται ένα σύμβολο που κουβαλά αιώνες βυζαντινής, εκκλησιαστικής και κοινοτικής μνήμης.

Θα ήταν εύκολο, αλλά επιστημονικά επισφαλές, να χαρακτηρίσουμε τον δικέφαλο αετό «αντιστασιακό» ή «επαναστατικό» σύμβολο απέναντι στους Ιταλούς. Οι ίδιες οι σφραγίδες δεν μας επιτρέπουν ένα τόσο άμεσο πολιτικό συμπέρασμα. Επιτρέπουν όμως κάτι ίσως σημαντικότερο: να διαπιστώσουμε ότι η αλλαγή της κυρίαρχης δύναμης δεν επέφερε αυτομάτως την εξαφάνιση της προϋπάρχουσας συμβολικής και θεσμικής ταυτότητας της τοπικής κοινωνίας.

Η Κάρπαθος του 1914 εξακολουθεί να εκφράζει την τοπική της διοίκηση με ελληνική γλώσσα και με μια εικονογραφία που αντλεί από έναν κόσμο πολύ παλαιότερο από την ιταλική κατοχή. Αυτό δείχνει ότι η τοπική θεσμική ταυτότητα είχε ρίζες βαθύτερες από το εκάστοτε καθεστώς κυριαρχίας.

Χαρακτηριστικό συγκριτικό παράδειγμα της ευρύτερης χρήσης του δικεφάλου αετού στις αρχές του 20ού αιώνα αποτελεί χρυσό μετάλλιο του 1919 προς τιμήν του Ελευθερίου Βενιζέλου, στο οποίο ο στεφανωμένος δικέφαλος εντάσσεται σε σαφώς εθνικό και πολιτικό πλαίσιο. Η παράσταση συνοδεύεται από αναφορές στη Μικρά Ασία, τη Θράκη, την Κύπρο και τα Δωδεκάνησα, γεγονός που δείχνει ότι, λίγα μόλις χρόνια μετά τις καρπαθιακές σφραγίδες του 1914, ο δικέφαλος αετός είχε ήδη ενταχθεί και στη συμβολική γλώσσα των ελληνικών εθνικών διεκδικήσεων. Το τεκμήριο δεν αποδεικνύει άμεση σχέση με τις σφραγίδες της Καρπάθου, επιβεβαιώνει όμως ότι την εποχή εκείνη ο δικέφαλος δεν λειτουργούσε αποκλειστικά ως εκκλησιαστικό σύμβολο ή ως ιστορική αναφορά στο Βυζάντιο, αλλά και ως ενεργό σύμβολο ιστορικής συνέχειας, συλλογικής μνήμης και εθνικής αναφοράς.

Ακριβώς γι’ αυτό το Ενθύμημα έχει αξία πολύ μεγαλύτερη από την ταχυδρομική και σφραγιδογραφική του σπανιότητα. Οι δύο δικέφαλοι αετοί που διασώζει μετατρέπουν ένα ήδη εξαιρετικό τεκμήριο ταχυδρομικής ιστορίας σε πηγή για τη μελέτη της διοικητικής, εκκλησιαστικής και συμβολικής ιστορίας της Καρπάθου.

Ο Τύπος Α, με μία κοινή κορώνα, ξίφος και σφαίρα, εκφράζει περισσότερο την έννοια της ενεργού εξουσίας, της κυριαρχίας και της θεσμικής νομιμοποίησης. Ο Τύπος Β, με δύο χωριστές κορώνες, υψωμένες πτέρυγες και χωρίς αντικείμενα στα νύχια, προβάλλει περισσότερο την αυτοκρατορική αξιοπρέπεια και το ιστορικό κύρος του ίδιου του δικεφάλου συμβόλου.

Και οι δύο, όμως, συγκλίνουν σε ένα βαθύτερο μήνυμα.

Το 1914, περισσότερους από τέσσερις και μισό αιώνες μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης και ενώ η Κάρπαθος βρίσκεται υπό νέα ξένη στρατιωτική κατοχή, ο δικέφαλος αετός εξακολουθεί να χρησιμοποιείται ως μέρος της επίσημης συμβολικής γλώσσας της τοπικής διοίκησης.

Οι πολιτικές κυριαρχίες είχαν αλλάξει. Το σύμβολο, όμως, παρέμενε.

Και η επιβίωσή του δεν αποτελεί απλώς μια μακρινή ανάμνηση του Βυζαντίου. Αποτελεί τεκμήριο της δύναμης της ιστορικής μνήμης, της ορθόδοξης παράδοσης και της θεσμικής συνέχειας μιας κοινωνίας που, ακόμη και μέσα σε ένα νέο καθεστώς ξένης κυριαρχίας, εξακολουθούσε να αναγνωρίζει και να εκφράζει τον εαυτό της μέσα από σύμβολα πολύ παλαιότερα από την εξουσία της στιγμής.