Μανώλης Κολεζάκης: Η μεσαιωνική πόλη της Ρόδου, πολιτιστικό μνημείο της UNESCO: Οδικός Χάρτης
ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΚΕ 289 ΦΟΡΕΣ
Γράφει ο Μανώλης Κολεζάκης*
Η ένταξη της Μεσαιωνικής Πόλης της Ρόδου στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO το 1988 (5-9 Δεκεμβρίου Μπραζίλια), ήταν το επιστέγασμα μιας μακράς πορείας προστασίας, που ξεκίνησε δεκαετίες νωρίτερα και κορυφώθηκε με την επίσημη ελληνική υποψηφιότητα.
Ιστορική Αναδρομή της Πόλης
Η αρχιτεκτονική και πολεοδομική ταυτότητα της πόλης διαμορφώθηκε μέσα από διαδοχικές ιστορικές περιόδους.
- Αρχαία και Βυζαντινή Περίοδος (408 π.Χ. – 1309 μ.Χ.). Η πόλη ιδρύθηκε το 408 π.Χ. βάσει του ιπποδάμειου συστήματος. Τον 7ο αιώνα περιορίστηκε και οχυρώθηκε το βόρειο τμήμα της (το μετέπειτα Κολλάκιο), ενώ τον 12ο αιώνα τα βυζαντινά τείχη επεκτάθηκαν.
- Η Εποχή των Ιπποτών (1309 – 1522). Το Τάγμα των Ιπποτών του Αγίου Ιωάννη της Ιερουσαλήμ κατέλαβε το νησί και μετέτρεψε την πόλη σε πανίσχυρο προπύργιο. Κατασκεύασαν τείχη μήκους 4 χιλιομέτρων, χώρισαν την πόλη στο Κολλάκιο (Άνω Πόλη, διοικητικό κέντρο) και στη Χώρα ή Burgus (Κάτω Πόλη), και ανήγειραν εμβληματικά γοτθικά κτήρια, όπως το Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου και το Μεγάλο Νοσοκομείο.
- Οθωμανική Περίοδος (1522 – 1912). Μετά την πολιορκία του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς, η πόλη απέκτησε ανατολίτικο χρώμα με την ανέγερση τεμενών, δημόσιων λουτρών (χαμάμ) και παραδοσιακών κατοικιών με ξύλινα προεξέχοντα μπαλκόνια (σαχνισί).
- Ιταλική Κατοχή και Ενσωμάτωση (1912 – 1948). Οι Ιταλοί πραγματοποίησαν εκτεταμένες αναστηλώσεις από το 1929, ανακατασκευάζοντας μεταξύ άλλων το Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου. Μετά την ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα (1947-1948), το ελληνικό κράτος χαρακτήρισε άμεσα τα μνημεία ως διατηρητέα, ενώ το 1960 ολόκληρος ο οικισμός και τα τείχη κηρύχθηκαν ιστορικό διατηρητέο μνημειακό συγκρότημα.
Η Διαδικασία Ένταξης στην UNESCO
Η πορεία προς τη διεθνή αναγνώριση ακολούθησε αυστηρά θεσμικά στάδια αξιολόγησης.
- Υποβολή Υποψηφιότητας (1987). Το ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού κατέθεσε επίσημα τον φάκελο υποψηφιότητας στο Κέντρο Παγκόσμιας Κληρονομιάς στις 30 Δεκεμβρίου 1987.
- Αξιολόγηση από το ICOMOS (1988). Το Διεθνές Συμβούλιο Μνημείων και Τοποθεσιών (ICOMOS) εξέτασε τον φάκελο και πραγματοποίησε αυτοψία, εισηγούμενο θετικά την εγγραφή της πόλης ως ζωντανού ιστορικού οικισμού εξαιρετικής διατήρησης.
- Τελική Έγκριση στη Μπραζίλια (Δεκέμβριος 1988). Κατά τη 12η Σύνοδο της Επιτροπής Παγκόσμιας Κληρονομιάς (5–9 Δεκεμβρίου 1988), η απόφαση 12 COM XIV.A επικύρωσε την ένταξη της Μεσαιωνικής Πόλης με αριθμό αναφοράς 493.
Τα Κριτήρια και οι Τεχνικές Λεπτομέρειες: Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του Κέντρου Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, η Ρόδος επιλέχθηκε βάσει τριών συγκεκριμένων κριτηρίων:
- Κριτήριο (ii). Αντανακλά τη σημαντική ανταλλαγή ανθρώπινων αξιών και αρχιτεκτονικών επιρροών μεταξύ Δύσης (Γαλλία, Ισπανία, Ιταλία) και Ανατολής (Βυζάντιο, Οθωμανική Αυτοκρατορία) από τον 14ο έως τον 16ο αιώνα.
- Κριτήριο (iv). Αποτελεί εξαιρετικό δείγμα οχυρωμένου μεσαιωνικού συνόλου και γοτθικής πολεοδομίας στη Μεσόγειο, διατηρώντας αλώβητο το αμυντικό του σύστημα (τάφροι, προμαχώνες, πύλες).
- Κριτήριο (v). Αντιπροσωπεύει έναν παραδοσιακό ανθρώπινο οικισμό που κατοικείται αδιάλειπτα, προσαρμοζόμενος στις ιστορικές αλλαγές χωρίς να χάσει την αυθεντικότητά του.
- Προστατευόμενη Έκταση. Η εγγεγραμμένη ζώνη καλύπτει συνολικά 65,85 εκτάρια (658,5 στρέμματα), περιλαμβάνοντας ολόκληρη την εντός των τειχών πόλη καθώς και την περιμετρική ζώνη της μεσαιωνικής τάφρου.
Μετά την ένταξη της Μεσαιωνικής Πόλης της Ρόδου στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO το 1988, οι εργασίες συντήρησης οργανώθηκαν μέσα από Προγραμματικές Συμβάσεις Πολιτισμικής Ανάπτυξης και ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά προγράμματα. Στόχος των παρεμβάσεων είναι η προστασία του μνημειακού συνόλου σε ισορροπία με τη διατήρηση της ζωντανής καθημερινότητας των κατοίκων.
Θεσμικό πλαίσιο και χρηματοδότηση: Προγραμματικές Συμβάσεις. Η πρώτη ιστορική προγραμματική σύμβαση του Υπουργείου Πολιτισμού με τον Δήμο Ρόδου λειτούργησε ως πρότυπο για την αποκατάσταση ιστορικών κέντρων στην Ελλάδα. Το 2023 υπογράφηκε η 2η Προγραμματική Σύμβαση Πολιτισμικής Ανάπτυξης ανάμεσα στο ΥΠΠΟ, τον Δήμο Ρόδου, την Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου και τον ΟΔΑΠ.
- Ευρωπαϊκοί και εθνικοί πόροι. Τα έργα χρηματοδοτούνται διαχρονικά από το ΕΣΠΑ, το Ταμείο Ανάκαμψης και εθνικούς πόρους. Οι παρεμβάσεις καλύπτουν τόσο δημόσια μνημεία όσο και την αισθητική αναβάθμιση κοινόχρηστων χώρων.
Κύριοι άξονες εργασιών συντήρησης
- Οχυρώσεις και τάφρος. Πραγματοποιούνται συστηματικές στερεώσεις στα μεσαιωνικά τείχη μήκους περίπου 4 χιλιομέτρων, στους προμαχώνες και στις πύλες (όπως η Πύλη Ντ' Αμπουάζ). Οι εργασίες περιλαμβάνουν καθαρισμούς από βλάστηση, αρμολογήματα και αντιμετώπιση της διάβρωσης του πωρόλιθου.
- Εμβληματικά ιπποτικά μνημεία. Εκτελούνται εργασίες αποκατάστασης, στατικής ενίσχυσης και εκσυγχρονισμού στο Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου. Παράλληλα συντηρούνται τα καταλύματα των Γλωσσών στην Οδό των Ιπποτών και το Νοσοκομείο των Ιπποτών.
- Βυζαντινά και οθωμανικά μνημεία. Γίνονται στοχευμένες αποκαταστάσεις σε βυζαντινούς ναούς (όπως η Παναγία του Κάστρου και η Παναγία του Μπούργκου) και σε τοιχογραφίες. Συντηρούνται επίσης οθωμανικά μνημεία, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την αποκατάσταση του Τεμένους Ρετζέπ Πασά.
- Ιστορικός οικιστικός ιστός και υποδομές. Επισκευάζονται ερειπωμένα κτίσματα του Δημοσίου και επιβάλλονται αυστηροί πολεοδομικοί έλεγχοι στις ιδιωτικές κατοικίες για τη διατήρηση της παραδοσιακής μορφολογίας. Αναβαθμίζονται επίσης τα δίκτυα κοινής ωφέλειας, τα βοτσαλωτά δάπεδα και ο φωτισμός των μνημείων.
Η Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου διέπεται από ένα ιδιαίτερα αυστηρό καθεστώς προστασίας και δόμησης, το οποίο πηγάζει τόσο από την ένταξή της στα Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO (1988) όσο και από την κήρυξή της ως ιστορικού διατηρητέου μνημείου και αρχαιολογικού χώρου από το ελληνικό κράτος (ΦΕΚ 24Β/1960 και Αρχαιολογικός Νόμος 3028/2002).
Για τους ιδιοκτήτες και τους κατοίκους της περιοχής, ισχύει ένα ειδικό πλαίσιο περιορισμών και διαδικασιών, το οποίο συνοψίζεται στα εξής:
1. Αρμόδιες Αρχές και Αδειοδότηση
- Έγκριση της Αρχαιολογίας. Κάθε οικοδομική εργασία, ακόμη και η πιο απλή συντήρηση ή ελαιοχρωματισμός, απαιτεί υποχρεωτικά προηγούμενη έγκριση από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου (ΕΦΑΔΟΔ). Σε περιπτώσεις μεγαλύτερων επεμβάσεων απαιτείται και γνωμοδότηση του Τοπικού ή Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου (ΚΑΣ).
- Διεύθυνση Μεσαιωνικής Πόλης. Παράλληλα με την Πολεοδομία, εμπλέκεται η Διεύθυνση Μεσαιωνικής Πόλης και Μνημείων του Δήμου Ρόδου, η οποία ελέγχει τη συμβατότητα των παρεμβάσεων με τον πολεοδομικό σχεδιασμό του οικισμού.
2. Κανόνες Δόμησης και Όγκου
- Απαγόρευση νέας δόμησης και προσθηκών. Κατά κανόνα απαγορεύεται η ανέγερση νέων κτιρίων σε αδόμητα οικόπεδα, καθώς και η προσθήκη ορόφων ή η επέκταση καθ' ύψος και κατ' έκταση στα υφιστάμενα κτίσματα, ώστε να διατηρείται αναλλοίωτη η ιστορική φυσιογνωμία και η κλίμακα της πόλης.
- Διατήρηση του κελύφους. Τα κτίρια αντιμετωπίζονται ως μνημεία. Οφείλουν να διατηρούν τον αρχικό τους όγκο, τη διαρρύθμιση των όψεων, τα ανοίγματα (πόρτες, παράθυρα) και τα εσωτερικά δομικά τους στοιχεία (καμάρες, θόλοι, μεσαιωνικά ή οθωμανικά χαρακτηριστικά).
- Εκσκαφές. Οποιαδήποτε εκσκαφή στο εσωτερικό των ακινήτων ή στις αυλές (π.χ. για θεμελίωση ή δίκτυα) γίνεται αποκλειστικά υπό την επίβλεψη αρχαιολόγου, λόγω της ύπαρξης αρχαιολογικών στρωμάτων κάτω από τα υφιστάμενα κτίρια.
3. Υλικά και Μορφολογία Όψεων
- Παραδοσιακά υλικά. Επιβάλλεται η χρήση παραδοσιακών και συμβατών υλικών δόμησης. Η τοιχοποιία αποκαθίσταται με πωρόλιθο Ρόδου και παραδοσιακά κονιάματα (ασβεστοκονιάματα), ενώ απαγορεύεται η χρήση οπλισμένου σκυροδέματος (μπετόν) σε εμφανή σημεία ή με τρόπο που αλλοιώνει τη στατική συμπεριφορά των ιστορικών τοίχων.
- Κουφώματα και στέγες. Τα εξωτερικά κουφώματα (πόρτες, παράθυρα, παντζούρια) πρέπει να είναι αυστηρά ξύλινα, σε συγκεκριμένα παραδοσιακά σχέδια και αποχρώσεις. Απαγορεύονται ρητά τα κουφώματα αλουμινίου ή συνθετικά (PVC).
- Χρωματισμοί. Οι εξωτερικοί χρωματισμοί των επιχρισμάτων ακολουθούν αυστηρή χρωματική παλέτα (γήινες αποχρώσεις, ώχρα, κεραμιδί, υπόλευκο) κατόπιν έγκρισης.
4. Εξωτερικές Εγκαταστάσεις και Καθημερινότητα
- Κλιματιστικά και ηλιακοί θερμοσίφωνες. Απαγορεύεται η τοποθέτηση εξωτερικών μονάδων κλιματισμού, δορυφορικών κεραιών και ηλιακών θερμοσιφώνων σε εμφανή σημεία των όψεων ή στα δώματα (ταράτσες) εφόσον αλλοιώνουν το περίγραμμα της πόλης. Πρέπει να τοποθετούνται σε κρυφά σημεία (π.χ. εσωτερικές αυλές ή εσοχές) με ειδική κάλυψη.
- Χρήσεις γης. Η πόλη χωρίζεται σε τομείς (αμιγούς κατοικίας, κεντρικών λειτουργιών κ.λπ.) με αυστηρούς περιορισμούς για την αποτροπή της όχλησης και της υπερβολικής εμπορευματοποίησης εις βάρος των κατοίκων.

Ακολουθήστε τη Ροδιακή στο Google News