Βόρειο Ατλαντική ταλάντωση και θαλάσσιο περιβάλλον

Παγκοσμια ημερα μετεωρολογιας

Γράφει o Ιωσήφ Μακρής Θαλάσσιος Βιολόγος (M.Sc.) Στις 23 Μαρτίου του 1950 τέθηκε σε ισχύ η Συνθήκη για τη δημιουργία του Παγκόσμιου Οργανισμού Μετεωρολογίας, ενός εξειδικευμένου οργάνου του ΟΗΕ σε θέματα κλίματος και καιρικών προβλέψεων. Σε ανάμνηση αυτού του γεγονότος, η 23η Μαρτίου ορίσθηκε ως Παγκόσμια Ημέρα της Μετεωρολογίας. Αυτός ο εορτασμός δείχνει και τονίζει την σημασία που θα διαδραματίζουν ο καιρός, το κλίμα και οι υδάτινοι πόροι, η οικολογία στο μέλλον μας, και τους καθοριστικούς παράγοντες των κοινωνικών-οικονομικων και περιβαλλοντικών μας δραστηριοτήτων. Με αυτήν την ευκαιρία σας παρουσιάζω ένα σημαντικό κλιματικό μοτίβο που επηρεάζει και την χώρα μας. Βόρειο Ατλαντική ταλάντωση Η Βόρειο Ατλαντική ταλάντωση (North Atlantic Oscillation / NAO), είναι ένα από τα παλαιότερα γνωστά μετεωρολογικά μοτίβα, ένα κλιματικό φαινόμενο που επηρεάζει το κλήμα της Ευρώπης και όχι μόνο. Οι γεωργικές συγκομιδές, η διαχείριση των υδάτων, η προσφορά/ζήτηση ενέργειας, καθώς η απόδοση της αλιείας, μεταξύ πολλών άλλων, επηρεάζονται κατά κάποιον τρόπο από το ΝΑΟ. Η Βόρειο Ατλαντική ταλάντωση είναι ένα πολύπλοκο κλιματικό φαινόμενο, είναι μία διακύμανση/ανακατανομή στην διαφορά της ατμοσφαιρικής πίεσης μεταξύ της υποτροπικής ατμοσφαιρικής ζώνης των Αζόρων (ομάδα νησιών της Πορτογαλίας, 1500 χιλιόμετρα δυτικά της Λισαβόνας) χαρακτηριζόμενη από ένα βαρομετρικό υψηλής πίεσης κέντρο, και της Αρκτικής, πάνω από την Ισλανδία, χαρακτηριζόμενη από ένα ατμοσφαιρικό χαμηλής πίεσης. Κατά την περίοδο που επικρατεί μεγάλη διαφορά ατμοσφαιρικής πίεσης μεταξύ Ισλανδίας και Αζόρες, έχουμε υψηλό (θετικό ΝΑΟ+), χαρακτηριζόμενο από έντονους δυτικούς ανέμους (westerlies) οι οποίοι μεταφέρουν θερμότητα και υγρασία από τον Ατλαντικό στην Ευρωπαϊκή ήπειρο μεταξύ 40ο Ν – 60ο Ν. Οι westerlies, κατευθυνόμενοι από δυτικά στα ανατολικά με βόρεια κατεύθυνση, προκαλούν και την εμφάνιση καταιγίδων και συχνές βροχοπτώσεις στην Νότια Γροιλανδία, Ισλανδία, Βόρεια Ευρώπη, καθώς επίσης και την αύξηση θερμοκρασιών στην Ευρώπη, την Ευρασία, την Βόρεια Αμερική, και μείωση της θερμοκρασίας στην Νότια Αφρική και Μέση Ανατολή. Επιπλέον, παρατηρούνται ξηρότερα από τον μέσο όρο κλίματα πάνω από την Γροιλανδία, Αρκτικό Καναδά, καθώς επίσης και στην κεντρική - Νότια Ευρώπη, Μεσόγειο και περιοχές της Μέσης Ανατολής. (Η χρονική περίοδος 1960- 2000 χαρακτηρίζεται από μία γενική θετική τάση του ΝΑΟ). Αντιθέτως, ο χαμηλός δείκτης ΝΑΟ (αρνητικό ΝΑΟ-), χαρακτηρίζεται από τη μειωμένη διαφορά πίεσης μεταξύ Ισλανδίας και Αζόρες, καταστολή των δυτικών ανέμων, άρα και της μειωμένης μεταφοράς θερμότητας και υγρασίας, οδηγώντας σε λιγότερες καταιγίδες το χειμώνα (σε μία πιο δυτική – ανατολική κατεύθυνση) και ακραίες θερμοκρασίες, όπως π.χ. καύσωνες το καλοκαίρι, εμφάνιση πάγου, δριμύτεροι χειμώνες και μείωση των βροχοπτώσεων. Περαιτέρω, οι καταιγίδες αυτές, έχουν μία πιο Νότια διεύθυνση προς την Μεσόγειο Θάλασσα, αυτό δημιουργεί αυξημένη δραστηριότητα και γενικά περισσότερες βροχοπτώσεις στη Νότια Ευρώπη και τη Βόρεια Αφρική. Πχ. οι Ευρωπαϊκοί χειμώνες του 1996 και του 2009-10, χαρακτηριζόμενοι από αρνητικό ΝΑΟ ήταν ασυνήθιστα κρύοι, ιδιαίτερα κατά τους μήνες Δεκέμβριο, Ιανουάριο και Φεβρουάριο. Οι διακυμάνσεις του ΝΑΟ, αν και παρών κατά την διάρκεια όλου του έτους, είναι μεγαλύτερες κατά την διάρκεια των κρύων μηνών (Νοέμβριος-Απρίλιος), δλδ, όταν η ατμόσφαιρα είναι δυναμικά ποιο ενεργή. Αντίθετα, η κυριαρχία των υποτροπικών αντικυκλώνων (Μια μεγάλης κλίμακας κυκλοφορίας ανέμων γύρω από μια κεντρική περιοχή υψηλής ατμοσφαιρικής πίεσης, έχοντας μια δεξιόστροφη φορά στο βόρειο ημισφαίριο – π.χ. Αζόρες, και αριστερόστροφη στο νότιο ημισφαίριο), λαμβάνει χώρα κατά τη διάρκεια της θερινής περιόδου, με τις Αζόρες - σύστημα υψηλής πίεσης – να καλύπτει το σύνολο σχεδόν του Βόρειου Ατλαντικού. Βέβαια, τον χειμώνα, οι αντικυκλώνες αποδυναμώνονται, και το Ισλανδικής, χαμηλής πίεσης κέντρο κυριαρχεί. (Να τονίσω ότι οι υψηλές ατμοσφαιρικές πιέσεις χαρακτηρίζονται από ηλιοφάνεια, σε αντίθεση με τις χαμηλές πιέσεις, χαρακτηριζόμενες από άσχημο καιρό, συννεφιά και αριστερόστροφη φορά ανέμων). Επίσης, το ΝΑΟ υπαγορεύει ένα μεγάλο μέρος της μεταβλητότητας του κλίματος από τη βορειοαμερικανική ανατολική ακτή και την Σιβηρία, Αρκτική, μέχρι και τον υποτροπικό Ατλαντικό, και είναι υπεύθυνο για την συνολική φυσική μεταβλητότητα από οποιοδήποτε άλλο τοπικό κλιματικό δείκτη. Έτσι, παρέχει μια ευρύτερη αντίληψη σχετικά με την τροποποίηση των τοπικών φυσικών παραμέτρων (ανέμους, θερμοκρασίες, κυματική δραστηριότητα, θαλάσσια ρεύματα, κτλ) ΝΑΟ και θαλάσσιο περιβάλλον Οι οικολογικές διεργασίες επηρεάζονται από τις επικρατούσες κλιματικές συνθήκες, Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι το ΝΑΟ δεν είναι άμεσα υπεύθυνο για την αλλαγή που παρατηρείται π.χ. στην βιολογία των θαλάσσιων κοινοτήτων, αλλά είναι οι τοπικές φυσικές αλλαγές που σχετίζονται με το ΝΑΟ που είναι υπεύθυνες για τις αλλαγές στα οικοσυστήματα. Υπάρχουν τεκμηριωμένες επιδράσεις του ΝΑΟ, σε μία ποικιλία οικολογικών διεργασιών, όπως π.χ. στην υδρογραφία, κατακόρυφη ανάμιξη/κυκλοφορία και μεταφοράς των θαλάσσιων υδάτινων μαζών, της αλατότητας, σχηματισμό πάγων του Βορείου Ατλαντικού, χιονοπτώσεις, βροχοπτώσεις, υγρασία κτλ, όπου με την σειρά τους επηρεάζουν πολλά βιολογικά χαρακτηριστικά, σε άμεσο επίπεδο, όπως η αναπαραγωγή και η φυσιολογία των θαλάσσιων οργανισμών, και έμμεσα, π.χ. διαθεσιμότητα τροφής, ύπαρξη θηρευτών και ανταγωνιστών εντός του οικοσυστήματος. Επίσης, το κλίμα επηρεάζει τη γεωγραφική εξάπλωση και την αφθονία των οργανισμών, μερικοί οργανισμοί π.χ. μεταναστεύουνε προς τον Βορά, λόγω της θέρμανσης των υδάτων/τήξη των πάγων, άρα και την μεγαλύτερη διαθεσιμότητα φωτός στην θάλασσα για πλαγκτόν/φωτοσύνθεση και παραγωγή τροφής. Ορισμένα μαθηματικά/οικολογικά μοντέλα, υποστηρίζουν αυτήν την πιθανότητα, αν και αυτό το φαινόμενο έχει ήδη παρατηρηθεί. Επίσης, η ανάπτυξη, η δυναμική, και τα αλιευτικά αποθέματα επηρεάζονται από το κλίμα (π.χ. η ενδοετήσια διακύμανση της θερμοκρασίας, επηρεάζει π.χ. την επιβίωση και την εισαγωγή νεαρών ψαριών / γόνου στο ιχθυοαπόθεμα (recruitment)). Η θετική τάση του ΝΑΟ κατά την διάρκεια της δεκαετίας του 90, έπαιξε σημαντικό ρόλο στην θέρμανση της Βόρειας Θάλασσας όπου και συνέβαλε στην μείωση της επιβίωσης των προνυμφών γάδου (Gadus morhua), οι οποίες για την περιοχή της Βόρειας θάλασσας, βρίσκονται στα άνω όρια της θερμικής αντοχής τους (οι σχετικά υψηλότερες από τα κανονικά επίπεδα για το είδος ψαριού θερμοκρασίες μπορεί να έχουν αρνητικές επιπτώσεις είτε άμεσα, η έμμεσα σε σχετικά εύκρατες, ζεστές και τροπικές θάλασσες και θετικές επιπτώσεις σε αρκτικές / πολικές περιοχές). Επίσης, η κατάρρευση των ιχθύοαποθεμάτων γάδου της Νέας Γής (αρχές της δεκαετίας του 90) μπορεί να επηρεάστηκε (αν και όχι ως ο κρίσιμος παράγοντας) μαζί με την έντονη αλιεία, και από το πολύ θετικό ΝΑΟ, λόγω των αρκετά χαμηλών θερμοκρασιών και την εμφάνιση παγοκρυστάλλων στο νερό. Με άλλα λόγια, η πτώση της θαλάσσιας θερμοκρασίας (πέραν του φυσιολογικού ορίου) αυτής της περιοχής συν της έντονης αλιείας και κακής διαχείρισης των αποθεμάτων, συνέβαλε αρνητικά στην επιβίωση του γόνου και την ανάπτυξη διαφόρων ειδών ψαριών και θαλάσσιων οργανισμών γενικότερα. ΝΑΟ και παγκόσμια αύξηση της θερμοκρασίας Οι ερευνητές τονίζουν ότι η χαοτική φύση της ατμόσφαιρας παρεκκλίνει απ’ τα βασικά χαρακτηριστικά που παρατηρούνται κατά την διάρκεια του θετικού + ΝΑΟ και αρνητικού – ΝΑΟ. Αρκετές διακυμάνσεις και καιρικές ανωμαλίες έχουν προβληματίσει τους επιστήμονες. Ορισμένες μελέτες υποστηρίζουν ότι υπάρχει σχέση μεταξύ του φαινομένου ΝΑΟ, των αερίων του θερμοκηπίου και της τροποσφαιρικής θέρμανσης στο βόρειο ημισφαίριο. Επίσης οι ειδικοί στο θέμα αυτό τονίζουν ότι οι μεταβολές της ατμόσφαιρας πάνω από τον Ατλαντικό Ωκεανό επηρεάζουν την δριμύτητα του χειμώνα σε όλο το Βόρειο Ημισφαίριο, από τις ανατολικές ακτές των ΗΠΑ μέχρι την Ευρώπη. Σύμφωνα με τους Hurrel 1996, και Thompson et al., (2000) το μοτίβο της αλλαγής της θερμοκρασίας η οποία συνδέεται με το ΝΑΟ είναι πολύ σημαντικό, και ο κύριος λόγος για αυτό είναι ότι. η ικανότητα αποθήκευσης θερμότητας των ωκεανών είναι πολύ μεγαλύτερη από αυτή της γης. Οι αλλαγές στην ηπειρωτική επιφανειακή θερμοκρασία είναι πολύ μεγαλύτερες σε σχέση με αυτές πάνω από τους ωκεανούς, γι αυτό και φαινόμενο της ταλάντωσης του Βόρειου Ατλαντικού βρίσκεται μεταξύ των κυρίαρχων πλανητικών φαινομένων που κατέχουν ισχυρή επίδραση στην διαμόρφωση του κλίματος στο βόρειο ημισφαίριο (NH). Δεδομένης της ιδιαίτερα ευρείας/μεγάλης και συνεκτικής επίδρασης του ΝΑΟ σε όλη την ήπειρο της Ευρασίας, από τον Ατλαντικό στον Ειρηνικό, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι η μεταβλητότητα του ΝΑΟ εξηγεί περίπου το ένα τρίτο της - interannual - διακύμανσης της επιφανειακής θερμοκρασίας του Βόρειου ημισφαιρίου στην διάρκεια της χειμερινής περιόδου, καθώς επίσης και της θετικής φάσης του ΝΑΟ των τελευταίων δεκαετιών, η οποία έχει συμβάλει σημαντικά στην παρατηρούμενη παγκόσμια αύξηση της θερμοκρασίας. Σύμφωνα με δημοσιευμένες έρευνες, οι αλλαγές στην ατμοσφαιρική κυκλοφορία στον Βόρειο Ατλαντικό ευθύνονται για διάφορες άλλες αλλοιώσεις στον καιρό και στο κλίμα των υποτροπικών και βόρειων περιοχών του Ατλαντικού, και έχει προσθέσει ένα σημαντικό θέμα συζήτησης. Θέλω να τονίσω ότι υπάρχουν περιπτώσεις, όπου οι τοπικές καιρικές συνθήκες μίας περιοχής μπορούν να διαφέρουν/αποκλίνουν από την γενική τάση του κλίματος. Για να μην μπερδευόμαστε, θα πρέπει να καταλάβουμε ότι ο ορισμός του καιρού και των καιρικών συνθηκών μεταφράζεται ως: οι διακυμάνσεις που εμφανίζονται από ώρα σε ώρα και από μέρα σε μέρα, αλλαγές π.χ. στην τοπική θερμοκρασία, ατμοσφαιρική πίεση, υγρασία, νέφωση, και βροχόπτωση. Παράλληλα, κλίμα είναι οι επικρατούσες καιρικές συνθήκες, περιγράφοντας τόσο τον μέσο όρο των διακυμάνσεων των καιρικών συνθηκών σε μια συγκεκριμένη γεωγραφική αλλά και τοπική περιοχή. Σαφώς και η βελτίωση της κατανόησης της σχέσης μεταξύ ΝΑΟ/κλίματος, της κλιματικής αλλαγής και της επίδρασης στην βιολογία - οικολογία των θαλάσσιων οργανισμών αποτελεί βασικό θέμα μελέτης. Να τονίσουμε ότι το θαλάσσιο οικοσύστημα είναι αρκετά πολύπλοκο και οι αλλαγές που παρατηρούνται οφείλονται σε πολλούς αλληλοσχετιζόμενους παράγοντες. Υπάρχει μία πληθώρα δημοσιευμένων ερευνών με ποικίλες απόψεις και επιστημονικά συμπεράσματα όσον αφορά την επίδραση του κλίματος στην βιολογία των θαλάσσιων οργανισμών. Κλείνοντας θέλω να πω ότι το θαλάσσιο οικοσύστημα είναι αρκετά πολύπλοκο και οι αλλαγές του οφείλονται σε πολλούς αλληλοσχετιζόμενους παράγοντες. Υπάρχει μία πληθώρα δημοσιευμένων ερευνών με ποικίλες απόψεις και επιστημονικά συμπεράσματα. Η ανθρωπότητα βιώνει την λεγόμενη κλιματική αλλαγή, βιώνουμε μια φυσική θερμή περίοδο η οποία σίγουρα έχει επηρεαστεί και από τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, τρύπα του όζοντος; ή όντως είναι μία φυσική και μη ανθρωπογενής διαδικασία; Οι απόψεις και οι συζητήσεις για αυτά τα θέματα είναι αρκετά καυτές, ποικίλουν και αποτελούν τεράστιο θέμα συζήτησης εντός και εκτός επιστημονικής κοινότητας. Πληροφορίες και ευχαριστίες Περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να βρείτε στην δημοσίευση μου: Μακρής Ι. (2012) Το φαινόμενο της ταλάντωσης του Βορείου Ατλαντικού (NAO - NORTH ATLANTIC OSCILLATION) και αλληλεπιδράσεις με θαλάσσιους οργανισμούς, ιχθυοαποθέματα, παραδείγματα και προβληματισμοί Ε Στέφος και Μ. Χατζηνικόλας (Επιμ.) Σχολική βιβλιοθήκη Γυμνασίου Ιαλυσού, 66 . 91 – 104 Διαθέσιμη στο βιβλίο - Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΣΧΟΛΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ Διδακτές παρεμβάσεις στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση Ιαλυσός 2012 - και από την εκδήλωση και ομιλία μου στο Γυμνάσιο Ιαλυσού που έλαβε μέρος στις 22 / 03 / 2012. Εύχομαι να συνεχιστούν οι αξιόλογες προσπάθειες των καθηγητών – εκπαιδευτικών δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, ειδικών επιστημόνων και όλων των φορέων που σχετίζονται άμεσα για την ενημέρωση των μαθητών σε θέματα θαλάσσιας οικολογίας, κλιματικής αλλαγής και προστασίας του περιβάλλοντος. Να ευχαριστήσω θερμά το διευθυντή του Γυμνασίου Ιαλυσού Δρ Ευστάθιο Στέφο, αλλά και όλο το σύλλογο των καθηγητών - εκπαιδευτικών του σχολείου για την πρόσκληση τους. Να ευχαριστήσω θερμά τους καθηγητές - εκπαιδευτικούς που στηρίζουν τις προσπάθειες νέων και δραστήριων ανθρώπων. Η Ελλάδα έχει ανάγκη από νέους – άνεργους ειδικούς επιστήμονες που μάχονται με τον δικό τους τρόπο για ένα καλύτερο μέλλον και σταδιοδρομία.