ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΑ ΚΑΙ ΑΡΩΜΑΤΙΚΑ ΦΥΤΑ ΤΗΣ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΟΥ Λιππία η κλινανθής (LIPPIA NODIFLORA)

Γράφει ο Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης, έφορος αρχαιοτήτων ε.τ. Λιππία (Lippia) . H Λιππία (Lippia) είναι φυτόν δικότυλον της Οικογενείας των Βερβενιδών (Verbenaceae), με 125 περίπου είδη. Τα περισσότερα από αυτά προέρχονται από την τροπικήν Αμερικήν, εκτός από 2-3 αφρικανικά και 2 των ευκράτων και θερμών χωρών. Πρόκειται για πόες ή θάμνους με φύλλα αντίθετα ή κατά τριμερείς σπονδύλους, σπανίως επαλλάσσοντα, ακέραια ή οδοντωτά ή έλλοβα. Τα άνθη είναι μικρά κατά κεφάλια ή στάχυς διατεταγμένα, συνήθως λευκά, ρόδινα ή ιόχροα. Ο κάλυκας του άνθους φέρει 2-4 οδόντες ή βαθείς λοβούς και περικλείει τον καρπόν, ο οποίος περιέχει 2 ξηρά κάρυα. Η στεφάνη του άνθους είναι τετράλοβος, λοξή ή δίχειλος, με σωλήνα κυλινδρικόν, όρθιον ή κυρτόν. Οι στήμονες του άνθους είναι 4 διδύναμοι, φυόμενοι από του μέσου του σωλήνα της στεφάνης και είναι βραχύτεροι αυτής. Η ωοθήκη είναι δίχωρος, με μίαν σπερμοβλάστην κατά χώρον. Πρόκειται για φυτά καλλωπιστικά, τα οποία καλλιεργούνται ως διακοσμητικά, ορισμένα από αυτά για το άρωμα των φύλλων και των ανθέων αυτών και 1-2 είδη για χλωροτάπητες. Στην Ελλάδα το φυτόν αυτό απαντά ημιαυτοφυές σε αμμώδεις και τελματώδεις παραλιακές περιοχές της Στερεάς Ελλάδος, της Πελοποννήσου, της Κρήτης και ορισμένων νησιών του Αιγαίου Πελάγους. Μεταξύ των διαφόρων ειδών της Λιππίας ( Lippia) συγκαταλέγονται και τα επόμενα : 1. Λιππία η κλινανθής (Lippia nodiflora) Πρόκειται για πόα πολυετή, έρπουσα, με βλαστούς τεφρωπούς κατακειμένους ή ανιόντες, οι οποίοι ριζοβολούν στα γόνατα. Τα φύλλα του φυτού είναι αντίθετα, σφηνοειδή, σπαθοειδή ή λογχοειδή, σχεδόν επιφυή, στενά, ακέραια στην βάση αυτών, οδοντωτά ή πριονωτά άνωθεν του μέσου αυτών. Τα άνθη είναι διατεταγμένα κατά κεφάλια ωοειδή, ενίοτε επιμηκυνόμενα κυλινδρικώς, επί μικρού, λεπτού ποδίσκου, μικροτέρου των φύλλων, με βράκτεια αντωοειδή ή ασυμμέτρως σφηνοειδή, οξύληκτα, ενίοτε ακιδωτά. Ο κάλυκας των ανθέων είναι λεπτός, ισομήκης με την στεφάνην, με δύο λογχοειδείς ανίσους λοβούς. Η στεφάνη είναι βραχεία, ροδοϊώδης ή λευκή. Τα βράκτεια είναι ισομήκη σχεδόν με την στεφάνην, με χείλη διαφανή-υαλόχροα. Πρόκειται για είδος φυτού στερεωτικόν εδαφών, των κινουμένων θινών και διακοσμητικόν, κατάλληλον για χλωροτάπητες, ιδίως επικλινών αμμωδών γαιών. Ενδείκνυται επίσης για περιχειλώματα. Πολλαπλασιάζεται εύκολα δι΄ αποσχίσεως. 2. Λιππία η κίτροσμος (Lippia citriodora) Η Λιππία η κίτροσμος (Lippia citriodora) ή Λιππία η τρίφυλλος ( Lippia triphylla) ή Αλοϊζία η τρίφυλλος ( Aloysia triphylla) είναι ένα είδος θάμνου, ο οποίος ανήκει στο Γένος των φυτών Αλοϊζία (Aloysia). Το Γένος αυτό περιλαμβάνει περίπου σαράντα (40) είδη αειθαλών ή αειφύλλων θάμνων, που λόγω των αρωματικών των φύλλων καλλιεργούνται ως καλλωπιστικά. Τα φύλλα των φυτών αυτών εκφύονται συνήθως από μαλακούς, όμοιους με εκείνους του Babou, βλαστούς. Τα μικτά άνθη φύονται στις άκρες των βλαστών και είναι διατεταγμένα κατά στάχεις. Τόπος καταγωγής των είναι η Βόρεια, η Μέση ή η Νότια Αμερική, από όπου μετεφέρθησαν και σε άλλες χώρες, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγεται και η Ελλάδα. Τα φυτά αυτά ανήκουν στην Οικογένεια των Βερβενιδών (Verbenaceae) και είναι αγγειόσπερμα, δικοτυλήδονα. Στην ίδια Οικογένεια ανήκουν επίσης τα επόμενα φυτά: 1. Βερβένα η φαρμακευτική ( Verbena officinalis). 2. Βίτεξ η άγνος κάστος (Vitex agnus castus). 3. Λαντάνα η καμάρα ( Lantana camara). 4. Τεκτόνα η μεγίστη ( Tectona grandis) και άλλα. Η Οικογένεια των Βερβενιδών (Verbenaceae) ανήκει στην Τάξη Σωληνανθή (Tubiflorae) και περιλαμβάνει ογδοήντα (80) γένη, με περίπου οκτακόσια (800) είδη, τα οποία ζουν κυρίως στις τροπικές, τις υποτροπικές και τις εύκρατες περιοχές της γης. Είναι πόες μονοετείς ή πολυετείς, θάμνοι ή δένδρα, με φύλλα αντίθετα ή σπονδυλωτά. Τα άνθη των είναι συνήθως μικρά, ζυγόμορφα, τετραμερή ή πενταμερή, τοποθετημένα κατά ταξιανθίες, τύπου στάχυ ή κεφαλίου. Στην Οικογένεια αυτή υπάγονται αρκετά φυτά, τα οποία είναι φαρμακευτικά ή αρωματικά και άλλα, τα οποία καλλιεργούνται ως καλλωπιστικά. Η Λιππία η κίτροσμος (Lippia citriodora) είναι θάμνος της Οικογενείας των Βερβενιδών (Verbenaceae), που καλλιεργείται γιά τα αρωματικά άνθη της, τα οποία έχουν ευχάριστο άρωμα, που ομοιάζει με την οσμή του λεμονιού, γι΄ αυτό και ονομάσθηκε «κίτροσμος». Το φυτό αυτό είναι αυτοφυές στην Αμερική, από όπου και μεταφέρθηκε και στην Ελλάδα. Είναι γνωστό κοινώς ως «Λουίζα», ονομασία η οποία προέρχεται από το όνομα του Γένους των φυτών αυτών «Aloysia». Από την ρίζαν του φυτού αυτού φύονται περισσότεροι βλαστοί, οι οποίοι φθάνουν στο ύψος του 1,00-1,50 μ. Τα φύλλα του φυτού είναι λογχοειδή-προμήκη, μυτερά, ανοικτοπράσινα, ελαφρώς οδοντωτά. Κατά το τρίψιμο αναδίδουν ένα πολύ ευχάριστο άρωμα λεμονιού. Τα άνθη είναι μικρά, χρώματος κυανού, όμοια με της λεβάντας, διατεταγμένα κατά λεπτούς στάχεις. Ανθίζει κατά το θέρος. Τα φυτά της Λουίζας προτιμούν ολίγον αργιλλώδη, καλώς στραγγίζοντα εδάφη. Το θέρος πρέπει να ποτίζεται κατά τακτά διαστήματα. Πρέπει επίσης να κλαδεύεται κατά τακτά διαστήματα, για να διατηρήσει την κανονική, θαμνώδη μορφή της. Τον χειμώνα το φυτό θα πρέπει να είναι προστατευμένο, κείμενο σε ζεστή γωνία του κήπου ή σε ψυχρότερες περιοχές, να διαχειμάσει σε εσωτερικό χώρο και να φυτευθεί την άνοιξη έξω, στον κήπον. Κατά την άνοιξη απομακρύνονται τμήματα του φυτού (βλαστοί και φύλλα), που εξηράνθησαν κατά την διάρκεια του χειμώνα. Η Λιππία η κίτροσμος ή Λουίζα, καλλιεργείται σε όλη την Ελλάδα και ιδιαίτερα στα Δωδεκάνησα, για τα πολύ αρωματικά φύλλα της και ως καλλωπιστικό φυτό, σε κήπους και σε γλάστρες. Από τα φύλλα αυτής παρασκευάζεται έλαιον, χρήσιμο στην φαρμακευτική και την αρωματοποιία. Τα φύλλα και τα άνθη του φυτού έχουν φαρμακευτικές ιδιότητες. Το αφέψημα αυτών χρησιμοποιείται σε περιπτώσεις κρυολογήματος ή γρίππης, ως μαλακτικό και αποχρεμπτικό και το έλαιον, που παράγεται από αυτά, χρησιμοποιείται για εντριβές, αλλά και στην αρωματοποιία και την κοσμητική. 3. Λιππία η πολιά (Lippia canescens) Η Λίππία η πολιά ( Lippia canescens) καλλιεργείται όπως η Λιππία η κλινανθής (Lippia nodiflora) και χρησιμοποιείται κυρίως για χλωροτάπητες.