Από που κρατά η σκούφια μας;160 επώνυμα των κατοίκων της Ρόδου και η σημασία τους

H γωνιά της Γλώσσας μας

Επιμέλεια Αλέξανδρος Ν. Κατσαράς
φιλόλογος

(ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ)

Από που κρατά η σκούφια μας;160 επώνυμα των κατοίκων της Ρόδου και η σημασία τους

Aλακιώτης = πατριδωνυμικό από την πόλη Αλάγια (τουρκ.Αlaja) της Μ.Ασίας < αλλάγια = η αλλαγή φρουράς.

Ζεμπιλάς = από το τουρκ.zebil= το ζεμπίλι, ο σάκος = ο κατασκευαστής σάκων.

Καβουκλής = από το καβούκι (<τουρκ.kabuk) ,το όστρακο = ο αλιευτής οστράκων.

Μαίλης = από το Σμαίλης< Ισμαήλ.

Μαλανδρής = από το ιταλικό malandrino = o πονηρός, ο ληστής.

Mαλλιαράκης = υποκοριστικό-παρατσούκλι από τη λέξη μαλλί.

Μανέττας = από το ιταλικό manetta= η χειροπέδη.

Μανίκαρος = από το ιταλικό manica = η υδροσωλήνα.

Μαριεττής= από το ιταλικό Μarietta υποκοριστικό του Maria.

Μαντάς= από το τουρκ.manda = ο βουβάλι.

Mαντικός = ο σχετικός με την μαντική<μάντις= αυτός που μπορεί να σκέφτεται

Mανωλάς = από το Eμμανουήλ<immanou (= μαζί μας) + El (= Θεός) = μαζί μας είναι ο Θεός.

Μαραβέλιας= από το ιταλικό meraviglia = το θαύμα.

Mαριάς = μητρωνυμικό όνομα = ο γιος της Μαρίας.

Μαρίνος = από το λατινικό marinus = ο θαλασσινός.

Μαστρό-= προτακτική λέξη (<βενετσιάνικο mastro) που ενώνεται με βαφτιστικά ονόματα για να δώσει στον άντρα το χαρακτηριστικό του καλού τεχνίτη πχ Μαστρογιάννης,Μαστροχρήστος .

Ματσίγκος = από το τουρκικό maccik = ο ακάθαρτος, ο ανάγωγος.

Μαχραμάς = από το τουρκικό mahrama = το κεφαλομάντηλο.

Μελεούνης = από το μιλιούνιν<ιταλ.millione = εκατομμύριο και πρωτοαποδόθηκε σε άνθρωπο με πολλά χρήματα.

Μηνέττος = από το Μηνάς και την ιταλική υποκοριστική κατάληξη-ettos.

Μοράρης = από το moraro = ο μυλωνάς.

Μορφωπός = από το επίθετο εύμορφος= ο ωραίος στη μορφή.

Μουτάφης = από το τουρκ mutaf= σχοινοποιός , υφαντουργός.

Μπακαρής = από το σλαβ.bakar<τουρκ.bakir = ο χαλκός.

Μπάκης = από το Χαράλαμπος>Χαραλαμπάκης>Μπάκης.

Μπακίρης= από το τουρκ.bakir=αυτός που έχει το χρώμα του χαλκού,του μπακιριού.

Mπαλάνος= πιθανόν από το τουρκικό balaban = ο γιγαντόσωμος.

Μπάρδος = από το πάρδος= το αρσενικό τού ζώου πάρδαλις(παλαιά λόγια ονομασία γένους αιλουροειδών και ειδικότερα τής λεοπάρδαλης).

Μπαριανάκης = από το Παριανός=ο κάτοικος της Πάρου.

Μπάτης = είτε από το τουρκ. imbat ή το ιταλ. imbatto= θαλασσινός άνεμος προς την ξηρά.

Mπογδάνος = από το τουρκ.Bogdan= Ρουμάνος ηγεμόνας της Μολδαβίας επί Τουρκοκρατίας.

Μπόνης = από το ιταλικό επίθετο bonus= ο καλός,ο ευγενής.

Μπότσαρης/Μπότσης = από το ιταλικό bozza=ξύλινο δοχείο κρασιού= ο βαρελάς.

Ξενάκης = υποκοριστικό του ξένος = αυτός που κατάγεται από κάπου αλλού, ο άγνωστος.

Παγκάς = o κατασκευαστής ή πωλητής πάγκων.

Πάντος/Παντίδος = υποκορ. του βαφτιστικού Παντελής.

Παράσχος = από την προστακτική «παράσχου Κύριε».

Πατάκας = o μικρόσωμος άνθρωπος.

Πατινιώτης = από το Πάτινος (η Πάτμος)= αυτός που κατάγεται από τη Πάτμο.

Πάττας = Πολύ συνηθισμένο επώνυμο στην Παστίδα ,ίσως από τον Τούρκο αξιωματούχο της περιοχής Παστή αλή ,Παστής>Παττής>Πάττας.

Πατσούρης = από το δημώδες πατσός = ο πλακουτσομύτης.

Πελλός= από το πελελός<απολωλός= ο χαμένος ,ο τρελός.

Πέτας = από τη σλαβικη λέξη peta= η φτέρνα.

Πιπίνος = από το ιταλ.Peppino υποκ.του Peppe< Giuseppe= ο Ιωσήφ.

Πισάκας = από το τουρκ.bicak= το μαχαίρι.

Ράδος = από το σλαβικό radu= ο ευχαριστημένος.

Ρένεσης = από το αρβαν. renesi= ο ψεύτης.

Ρούσος/Ρουσάκης = από τη λατινική λέξη russeus= ο ξανθοκόκκινος.

Σάββενας = μητρωνυμικό όνομα= ο γιος της Σάββαινας (η γυναίκα του Σάββα)

Σαβίγκος = από το Σάββας και υποκοριστικό –ικός.

Σακελλαρίδης = από το λατινικό sacellum=παρεκκλήσιο=ο θησαυροφύλακας της εκκλησίας.

Σακκής = ή από το τουρκικό saki= o οινοχόοος, ο παραπονιάρης ή από το σακί οπότε θα σήμαινε ο κατασκευαστής ή ο πωλητής σάκων.

Σαλαμαστράκης = από το σαλαμάστρα<ιταλ.salamastra= σκοινί πλοίου.

Σαρικάς = Ο κατασκευαστής ή πωλητής σαρικιών<τουρκ. sarik.

Σαρρής= από το τουρκικό sari= ο ξανθός ,ο ανοιχτόχρωμος.

Σαρούκος = από το Σαρής<τουρκ.sari=ξανθός+υποκοριστική κατάληξη-ούκος .

Σάρλης = από το ιταλ.Sarli<γαλλ.Charles = ο Κάρολος.

Σαχίνης = από το τουρκ.περσ. sahin = το γεράκι.

Σεϊτης = από το τουρκ.seyit= ο άρχοντας, ο κύριος.

Σκούρτης = από το τουρκικό skurt= ο κοντός.

Σημιτζής = ο κουλουράς, από το τουρκ.simit, και την κατάληξη –ci.

Σοκορέλλος = από το ιταλικό soccorrevole=ο εξυπηρετικός.

Σουλούνιας= από το σουλούνι= κρουνός,μκρός σωλήνας.

Σπανός = από το επίθετο σπανός, άντρας που από τη φύση του δεν έχει καθόλου γένια.

Σπάρταλης = από τη sparta (Σπάρτη)του Ικονίου της Μ.Ασίας+την κατάληξη liς.

Σωτρίλλης = από το Σωτήρ+ίλλης .

Tάκκος = από το ουσιαστικό τάκκος= κομμάτι ξύλο κομμένο από χονδρό κορμό= ο άνθρωπος ο χονδροκαμωμένος .

Τατάκης = από το τατά= ο νονός+υποκ-άκης.

Ταχραμάνης = από το τουρκoπερσικό kahreman= o ήρωας με εξέλιξη του κ>τ.

Τζώρτζης = από τη φραγκ./ιταλ. Παραλλαγή Giorgio του ονόματος Γεώργιος.

Τοκούζης = από το τουρκ.tokuz= ο χοντρός.

Τομάζος = από το ιταλ.Tomaso= ο Θωμάς.

Τρι(ν)τσάρης = από το τρι(ν)τσάρω = Κόβω το κρέας= Ο ασχολούμενος με την κοπή κρέατος.

Τρικοίλης = παρωνύμιο για κάποιον που είχε δύο πτυχώσεις στην κοιλιά και κατά κάποιο τρόπο σχημάτιζε τρεις κοιλιές.

Τσερέπας = από την λέξη τσερέπα = η μεγάλη κακοκαιρία.

Τσαβαρής = από το τουρκικό suvari = έφιππος στρατιώτης.

Τσίκης = από το τουρκικό cikis= η έξοδος.

Τσιμέττας = από το ιταλ.cimetta

Τσιράκος = από το τουρκ.cirak= ο πελάτης.

Τυμπανάρης = ο τυμπανιστής που καλούσε τους πιστούς με τύμπανο στην εκκλησία

Υψηλάντης = Το επώνυμο δηλώνει καταγωγή από το χωριό Υψήλ’(Υψηλή) της περιφέρειας Όφεως του Πόντου συν την κατάληξη –άντης που δηλώνει προέλευση.

Φειζίδης = από το τουρκ.feyz= ευτυχία,αφθονία.

Φλάγκος = Από το λατινικό blancus που σημαίνει λευκός. Ο άσπρος στα μαλλιά και το δέρμα .

Φρόνας = μεγενθυντικό του Φρόνης<Σωφρόνης<σώφρων=ο λογικός.

Φτάκλας = φτάκλα=το μεγάλο αυτί=εκείνος που έχει μεγάλα αυτιά.

Φώκιαλης = από την αρχαία λέξη φώκη= η φώκια.

Χατζηκέλης = από το τουρκικό πρόθεμα χατζής/haci (= προσκυνητής των Αγίων Τόπων, στα Ιεροσόλυμα)+κέλης=φαλακρός.

Χατζηαθανασίου = από το τουρκικό πρόθεμα χατζής/haci (= προσκυνητής των Αγίων Τόπων, στα Ιεροσόλυμα) + το βαφτιστικό όνομα Αθανάσιος (σε γενική δηλώνει τον απόγονο).

Χαστάς = από το τουρκικό hasta= ο άρρωστος.

Χούλης = χαιδευτικό από το Σοφούλης>Φούλης>Χούλης.

(Οι ετυμολογικές ερμηνείες σε κάποια ονόματα είναι πολλαπλές και προκρίθηκε η θεωρούμενη προσωπικώς ως ορθότερη)

Πηγές 1)Κωνσταντίνου Μηνά :Μελέτες Νεοελληνικής Διαλεκτολογίας Β’

2)Βάσου Βογιατζόγλου :Επώνυμα της Μικράς Ασίας3)Γ.Μπαμπινιώτη: Λεξικό Νέας Ελληνικής Γλώσσας 4) Χ.Παπαχριστοδούλου: Συμβολή στο τοπωνυμικό της Ρόδου

5)Διαδίκτυο