Μεσαιωνολόγιο: Ο τραυματισμένος άνθρωπος (Wound Man)

Γράφει η Άννα Αχιολά
info@medievalfestival.gr

 

Καταπονημένος, αιμορραγικός, μαχαιρωμένος, τρυπημένος, κατακομμένος από όλες τις πλευρές και με διάφορα όπλα, η περίεργη εικόνα του  «Τραυματισμένου Ανθρώπου» (Wound Man), που παρουσιαζόταν ως ένας άνδρας όρθιος και ζωντανός... παρά τα τραύματά του, είναι μία αξιοπερίεργη απεικόνιση μίας μορφής ανδρός, σε μία σειρά μεσαιωνικών και πρώιμων αναγεννησιακών ιατρικών χειρογράφων, που είχε γίνει ευρέως γνωστή στο λαϊκό μεσαιωνικό πολιτισμό της δύσης.

Ο «τραυματισμένος άνθρωπος» είναι ένα γραφικό σχέδιο που εμφανίστηκε για πρώτη φορά στα ευρωπαϊκά ιατρικά κείμενα του ύστερου Μεσαίωνα, αν και αποτελεί εξέλιξη προγενέστερων σχεδίων από χειρουργικές πραγματείες του 15ου αι.

Το γραφικό αυτό σχέδιο ήταν ένας σημαντικός ανατομικός οδηγός, για ενδεχόμενους τραυματισμούς, που απευθυνόταν στους πρακτικούς γιατρούς όπως ήταν οι μπαρμπέρηδες, στις μαίες, στους φαρμακοποιούς, στους χειρουργούς και τους γιατρούς τραυμάτων ή και στους ίδιους τους τραυματίες, εκείνη την εποχή.

Ο σκοπός του απεικονιστικού αυτού χειρόγραφου δεν ήταν να τρομάξει τον αναγνώστη για τις πληγές που έφερε αλλά να τον συμβουλέψει για την πιθανή αντιμετώπιση και θεραπεία που ήταν διαθέσιμη εκείνη την εποχή, γι’ αυτό άλλωστε απεικονίζεται ολοζώντανος και με ορθάνοιχτα τα μάτια…

Η απεικόνιση του τραυματία υποδεικνύει σχηματικά διάφορες πληγές που ένα άτομο μπορεί να υποστεί στη μάχη ή σε ατυχήματα ή από κάποια επιδημία. Το δέρμα του «τραυματισμένου ανθρώπου» καλύπτεται από αιμορραγικά κοψίματα και αλλοιώσεις. Είναι μαχαιρωμένος με μαχαίρια, δόρια, βέλη και ξίφη διαφόρων μεγεθών, πολλά από τα οποία παραμένουν στο σώμα του ή και προεξέχουν απ’ αυτό.
 


Ενδεικτικά: ένα στιλέτο διαπερνά την πλευρά του και μέσα από το διαφανές του στήθος βλέπουμε την άκρη του να τρυπά την καρδιά του. Οι μηροί του είναι διάτρητοι με βέλη, με τραύματα τυφλά ή διαμπερή. Ένα ρόπαλο χτυπά στον ώμο του και ένα άλλο στα πλάγια του προσώπου του. Στις μασχάλες και τη βουβωνική χώρα, υπάρχουν μπλε διαπυείς φουσκάλες ή και πρησμένοι αδένες, που υποδηλώνουν ότι η μορφή έχει προσβληθεί από πανούκλα.

Οι κνήμες και τα πόδια του φέρουν τραύματα, εκχυμώσεις και διάφορες γρατζουνιές. Σε κάποιες απεικονίσεις μάλιστα του επιτίθενται στους αστραγάλους άγρια ζώα ενώ μια μέλισσα τσιμπάει τον αγκώνα του, μία αράχνη του μηρό του και ακόμη μέσα στην κοιλότητα του στομάχου του, υπάρχει ένας φρύνος και ένα σκουλήκι που τρώει τα σπλάχνα του κ.α.

Για κάθε τραύμα από αυτά, ο οδηγός πρότεινε κάποια θεραπεία, συχνά με συνοδευτικό κείμενο που περιέβαλλε την εικόνα, για την αποτελεσματική του αντιμετώπιση. Ενδεικτικά, αναφέρουμε μία θεραπεία, αν το παχύ έντερο ή το στομάχι ή τα εντόσθια ήταν τραυματισμένα (από κάτι κοφτερό). Έγραφε: «το ράβουμε με ένα λεπτό νήμα και πασπαλίζουμε κόκκινη σκόνη πάνω του. Η ίδια σκόνη είναι καλή για όλα τα τραύματα.

Ο καλύτερος τρόπος για να την παρασκευάσουμε, είναι ως εξής: παίρνουμε 9 μερίδες μαύρου κρασιού, που να είναι δηλ. πολύ βαθύ κόκκινο και 1 δόση αιματίτη, 1 δόση από μοσχοκάρυδο και 1 από λευκό τριαντάφυλλο. 3 δόσεις αραβικού κόμμεος, 1 μερίδα από αίμα του δράκου (sanguinem draconis) και 1 από μούμια (μάλλον εννοεί βαλσαμωμένο ζώο). Τα κοπανάμε όλα μαζί, βγάζουμε μια σκόνη από αυτό και τη διατηρούμε όπως απαιτείται». Προφανώς θα υπήρχε κάποιος επεξηγηματικός οδηγός για το τι εννοούσε ως δόση ή μερίδα.

Ο «τραυματισμένος άνθρωπος» εμφανίστηκε για πρώτη φορά στο χειρόγραφο για τη χειρουργική τέχνη του Würzburg surgeon Ortolf von Baierland (Γερμανία 1420) και αργότερα τυπώθηκε στο Fasciculus Medicinae του Johannes de Ketham (Βενετία, 1491). Ο τραυματίας με αυτή τη μορφή συμπεριλήφθηκε κατόπιν σε 25 εκδόσεις του Fasciculus και μεταφράστηκε σε ιταλικά, ισπανικά και ολλανδικά.

Στις περισσότερες εκδόσεις, υπήρχαν επεξηγητικά πλαίσια κειμένου ή λεζάντες, γύρω από το σχέδιο του τραυματία, για να επισημάνουν συγκεκριμένη αντιμετώπιση και θεραπεία για την κάθε πληγή. Η απεικόνιση αυτή χρησιμοποιήθηκε συχνά σε χειρουργικά κείμενα μέχρι τον 17ο αιώνα, για συνολικά περίπου 300 χρόνια, από την πρώτη έκδοσή του. Αντίστοιχα, υπήρχε και το βιβλίο «Η Άρρωστη Γυναίκα» (The Disease Woman) που θα δούμε όμως σε άλλη ενότητα. 

Ο «τραυματισμένος άνθρωπος» δίνει στους σύγχρονους αναγνώστες μια ιδέα για τα ανησυχητικά τραύματα που θα μπορούσε να υποστεί το μεσαιωνικό σώμα αλλά ταυτόχρονα, δείχνει ότι οι μεσαιωνικοί άνθρωποι δεν έβλεπαν τον εαυτό τους ως αβοήθητα θύματα απέναντι σε αυτές τις απειλές για τη ζωή τους και μας θυμίζει ότι στην πραγματικότητα, ο Μεσαίωνας, ήταν μια περίοδος γεμάτη με καινοτόμες και ευρηματικές ιατρικές θεραπείες, μια ζωτικής σημασίας ενδιάμεση περίοδος άτυπης έρευνας, ανάμεσα στις θεραπείες της κλασσικής αρχαιότητας και τις εξελίξεις που επρόκειτο να ακολουθήσουν στην πρώιμη αναγεννησιακή ιατρική.

Πηγές: 
http://www.britishartstudies.ac.uk
https://publicdomainreview.org
https://wellcomecollection.org
https://en.wikipedia.org.