Μεσαιωνολόγιο: Ο χορός του θανάτου

Γράφει η Άννα Αχιολά
info@medievalfestival.gr


ΠΑΡΑΞΕΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ …

Ένας παράξενος χορός εμφανίζεται την περίοδο του Μεσαίωνα … που αν και κυνηγημένος, εξαπλώνεται ραγδαία σε όλες τις χώρες του τότε δυτικού κόσμου. Ήταν απλώς μία μορφή «μόδας», μία αντίδραση στην απαγόρευση ή ανθρώπινη ανάγκη που κάτι ήθελε να πει;

ΕΝΟΤΗΤΑ: Ο χορός του θανάτου

Ο Χορός των Νεκρών ή αλλιώς Χορός του Θανάτου, περισσότερο γνωστός και ως Μακάβριος Χορός, έχει απασχολήσει κατά καιρούς πολλούς μελετητές. Παρά το γεγονός ότι οι μελετητές δε συμφωνούν ως προς το πότε ξεκίνησε αυτό το είδος χορού, σε γενικές γραμμές όλοι αναφέρονται στην ίδια χρονική περίοδο, δηλαδή το Μεσαίωνα.

Κατά την περίοδο αυτή, όπως είναι γνωστό, κυριαρχούσε η δεισιδαιμονία, οι προλήψεις, η σεμνοτυφία και ιδιαίτερα η στέρηση της ατομικής ελευθερίας. Ταυτόχρονα με την καταπίεση την οποία υφίσταντο οι άνθρωποι από τον πουριτανισμό της εκκλησίας, επιδημίες θανατηφόρες και ιδιαίτερα η πανούκλα, οδηγούσαν στο θάνατο χιλιάδες ανθρώπους, με αποτέλεσμα να εκκενώνονται ολόκληρα χωριά και να ξεκληρίζονται σε καθημερινή βάση οικογένειες χωρίς κανείς να μπορεί να τους βοηθήσει.

Υπό αυτές τις συνθήκες, φόβος και η απελπισία οδήγησε τους ανθρώπους στη δημιουργία του χορού του θανάτου ή χορό των νεκρών, που χορευόταν από άντρες, γυναίκες και παιδιά, σαν μια ανάγκη προσωπικής έκφρασης και ψυχικής αποτοξίνωσης.

Τα ισχυρά σύμβολα του Μεσαίωνα μπορούμε να πούμε ότι ήταν δύο, ο θάνατος και ο διάβολος. Ο θάνατος έγινε σύμβολο διότι εκείνη την εποχή υπήρχε σε κάθε οικογένεια.

Η βασική αιτία των θανάτων ήταν κατά κύριο λόγο οι πολύ κακές συνθήκες υγιεινής, οι οποίες επικρατούσαν, οπότε οι επιδημίες κυριαρχούσαν άλλα και πολλοί άνθρωποι πέθαιναν, επίσης, από έλλειψη τροφής.

Ο διάβολος χρησιμοποιήθηκε ως μέσο εκφοβισμού των ανθρώπων, ανεξαρτήτως κοινωνικής τάξης, από την εκκλησία, η οποία ως γνωστόν το Μεσαίωνα ήταν παντοδύναμη. Το χαμηλό επίπεδο μόρφωσης των απλών ανθρώπων, αλλά και των κληρικών, έπαιξε σημαντικό ρόλο στην επιβολή του εκφοβισμού.

Ο Μεσαίωνας ήταν γεμάτος ιστορίες για το χορό που, αν και αποδιοπομπαίος, είχε θέση ψυχικής αποτοξίνωσης και συχνά έφτανε σε φρενίτιδα και καμία δύναμη δε μπορούσε να σταματήσει το έξαλλο πλήθος.

Όπως αναφέρεται από άλλους μελετητές, ο «Χορός του Θανάτου», ήταν αρχικά ένα είδος θεατρικού έργου, το οποίο πρωτοεμφανίστηκε στα μέσα του 14ου αι. και εξαπλώθηκε όταν εμφανίστηκε η πανδημία της βουβωνικής πανώλης, γνωστή ως Μαύρος Θάνατος ή Θανατικό. Η πανδημία αυτή έγινε αφορμή δημιουργίας και ενός άλλου είδους μυστικιστικού χορού που λεγόταν «Καρναβάλι της Απελπισίας».

Οι πιστοί, σε αυτό το χορό, ξεκινούσαν μια θλιβερή λιτανεία (Procession des Flagallands) που σε όλη τη διαδρομή αυτομαστιγώνονταν, ενώ μία άλλη ομάδα πιστών τους συνόδευε χορεύοντας και αυτοσχεδιάζοντας. Με αυτό τον τρόπο πίστευαν ότι εξιλεώνονταν και απέτρεπαν το κακό.

Ο χορός του θανάτου πιστεύεται ότι είχε τις ρίζες του στη Γάλλια και στη συνέχεια διαδόθηκε στη Γερμανία, την Ιταλία, την Ισπανία και την Αγγλία. Συνεχίστηκε η ύπαρξή του σε όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα και προφανώς έφτασε στο αποκορύφωμά του στον 14ο και 16ο αιώνα, μιας και πολλές αναφορές σ' αυτόν συναντώνται σε ποιήματα, τραγούδια και δράματα ή απεικονίζεται σε τοιχογραφίες νεκροταφείων, εκκλησιών και μοναστηριών αυτής της εποχής.

Ο χορός του θανάτου, ο οποίος απεικονίζεται στο Cimetiere des Innocents στο Παρίσι, δημιουργήθηκε το 1424 και θεωρείται αφετηρία αυτής της παράδοσης. Το θέμα του θανάτου, ο οποίος αρπάζει όλα τα άτομα, από αυτοκράτορες μέχρι αγρότες, έγινε δημοφιλές κατά τη διάρκεια όλου του 15ου αιώνα. Υπήρξαν πολυάριθμοι χοροί του θανάτου, οι οποίοι απεικονίσθηκαν σε διάφορες χώρες της Ευρώπης.

Στους τοίχους της εκκλησίας της Αγίας Έδρας, στην Ωβέρνη, υπήρχε ζωγραφισμένος ένας μακάβριος χορός. Τον αποτελούσαν ένας ιερωμένος, ένας ιππότης, ένας δεσπότης, ένας Ιακωβίνος, μια αρραβωνιασμένη, ένας τροβαδούρος με πεσμένο λαγούτο, ένας χωρικός, ένας καπουτσίνος και ένα μωρό στην κούνια με τη μητέρα του. Όλες τις φιγούρες, άσπρες σε ροζ φόντο, τις οδηγούσε χορεύοντας ο θάνατος.

Σε μια από τις περίγραφες του χορού του θανάτου αναφέρεται το παρακάτω ως λαϊκό έθιμο, στηριγμένο στα απομεινάρια μιας παλιάς θρησκείας: «... έξω από τον έλεγχο της εκκλησίας, ένα λαϊκό έθιμο συνεχίστηκε, στηριγμένο πάνω στα απομεινάρια της παλιάς Θρησκείας, με τη μορφή μιας εκτέλεσης δράματος-χορού στα μέσα του χειμώνα, στην οποία περιγραφόταν από τον ηθοποιό-χορευτή ένας αγώνας μεταξύ ζωής και θανάτου.

Οι ευρωπαϊκοί λαϊκοί χοροί οι οποίοι χορεύονταν κατά τη διάρκεια της χειμερινής περιόδου... περιλαμβάνουν υπολείμματα της αναπαράστασης του δράματος της ζωής και του θανάτου. Συνήθως το χόρευαν γύρω στα Χριστούγεννα ή και ανήμερα την Πρωτοχρονιά, και αναπαρίστανε συμβολικά το Θάνατο και την Ανάσταση. Αυτό το δράμα, το οποίο χορευόταν με την αλλαγή του χρόνου, είναι γνωστό σε όλες σχεδόν τις ευρωπαϊκές χώρες».

Καθώς αναπτύχθηκε η ζωγραφική, ο χορός του θανάτου ζωγραφιζόταν επί μονίμου βάσεως στους εσωτερικούς τοίχους των νεκροταφείων, στους οικογενειακούς τάφους, ακόμη και στις εκκλησίες. Μία από τις διασημότερες παραστάσεις είναι ο θρίαμβος του θανάτου “Triumph of Death” στο νεκροταφείο της Πίζας, που ζωγραφίστηκε μεταξύ 1450 και 1500.

Επίσης, σε κάποιες νωπογραφίες συμπληρώνεται η απεικόνιση του μακάβριου χορού με λεζάντες, γραμμένες σε ποιητικό λόγο. Ο θάνατος και τα θύματά του ανταλλάζουν κουβέντες, γραμμένες με τη μορφή στίχων, κάτω από τις αντίστοιχες εικόνες. Η ομιλία του θανάτου είναι απειλητική, κυνική η σαρκαστική, ενώ το θύμα εκλιπαρεί για έλεος, σε μια τελευταία προσπάθεια να σωθεί η ζωή του. Στο χώρο της ποίησης, το πιο αξιόλογο έργο είναι του Guyot Marchant το “Dance Macabre", το οποίο έχει γραφτεί το 1485.

Σημαντικό ρόλο στη δημιουργία αυτού του είδους χορού έπαιξε και η βαθιά ανάγκη του άνθρωπου να ξεφύγει από την καταπίεση και τον περιορισμό της έκφρασης που επέβαλε η εκκλησία. Επίσης, θεωρείται μια μορφή θρησκευτικής και κοινωνικής σάτιρας και μια φυσιολογική αντίδραση του κόσμου στο θρησκευτικό φανατισμό της εποχής, στην απίστευτη καταπίεση των φυσιολογικών ορμών του ανθρώπου από την εκκλησία.

Τέλος, είναι και μια μορφή διδαχής προς τις οικονομικά και κοινωνικά ανώτερες τάξεις, ότι δηλαδή ο θάνατος εξισορροπεί όλες τις διαφορές και μπροστά σ' αυτόν όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι και η μοίρα τους κοινή … Και όπως λέμε στις μέρες μας: «κανένας δεν τα παίρνει μαζί του» …

ΠΗΓΕΣ:
www.lib.umich.edu
www.artofwise.gr

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
Backman, E. L. (1952), Religious dances in the Christian Church and Popular Medicine.
London: George Allen & Unwin Ltd.
Ευαγγελιδη, Α. (1991), Χοροί του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης. Αθήνα: Εκδόσεις Νεφέλη.
Fein, A. D. (2000), Guyot Marchant’s Danse Macabre.
Kennedy. D. (1950), England's Dances. London: G. Bell and Sons Ltd.
Kraus, R. (1980), Η ιστορία του χορού. Αθήνα: Εκδοσεις Νεφέλη.
Περιοδικό «Φυσική Αγωγή – Αθλητισμός – Υγεία» τεύχος 18-19 Δεκέμβριος 2005.