Μεσαιωνολόγιο: «Τα Αυτοκρατορικά παρατσούκλια και η ιστορία τους»

Γράφει η Άννα Αχιολά
info@medievalfestival.gr


ΠΑΡΑΞΕΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ …
Στο Βυζάντιο η απόδοση προσωνυμίων ήταν κάτι πολύ συνηθισμένο, ακόμα και για τους αυτοκράτορες.
Τα προσωνύμια περιέγραφαν συνήθως κάποιο χαρακτηριστικό, μία ιδιότητα, την καταγωγή ή ένα κατόρθωμα του προσώπου στο οποίο είχαν αποδοθεί και μπορεί να είχαν θετικό ή αρνητικό πρόσημο …


Είναι γνωστοί πολλοί μεγάλοι αυτοκράτορες του Βυζαντίου με τα προσωνύμιά τους, όπως ο Ιουλιανός ο Παραβάτης, που ήταν οπαδός του Νεοπλατωνισμού και υπήρξε ο τελευταίος ειδωλολάτρης Ρωμαίος αυτοκράτορας, ο Νικηφόρος Β’ Φωκάς, που δικαίωσε το όνομά του καθώς είχε πετύχει πολλές νίκες και οι χριστιανοί θαυμαστές του τον ονόμασαν «ο Λευκός θάνατος των Σαρακηνών» ή «Καλλίνικο», ο Ιωάννης Β’ Κομνηνός, ο «Καλογιάννης», μάλλον λόγω της καλοσύνης του και ο Μιχαήλ Β’ ο Ψελλός ή Τραυλός, που απλώς … δε μιλούσε καλά Ελληνικά. Ας δούμε όμως κάποιους ακόμα, με τα πιο ασυνήθιστα και λιγότερο γνωστά προσωνύμια και πώς προέκυψαν αυτά.

Ταρασικόδισσα Τρασκαλισσαίος ή Ζήνων ο Βάρβαρος
(474 - 475 / 476 - 491)

Ο Ταρασικόδισσα Τρασκαλισσαίος καταγόταν από την Ισαυρία, μια περιοχή γύρω από την οροσειρά του Ταύρου στη Μικρά Ασία. Έκανε καριέρα στο στρατό και έγινε στρατηγός. Όταν ο Λέων Α’ (που έψαχνε για ερείσματα) τον έκανε γαμπρό του, του έδωσε το πιο πολιτισμένο, και ελληνοπρεπέστατο, «Ζήνων». Ο Λέων γενικά φαίνεται ότι είχε αδυναμία στα ελληνικά ονόματα. Εκτός από το δικό του, είχε διαλέξει ελληνικότατο όνομα και για την κόρη του, την Αριάδνη. Ο Ζήνων όμως δεν ήταν αγαπητός, επειδή δεν προερχόταν από την άρχουσα ελληνορωμαϊκή τάξη. Έτσι, του είχαν δώσει το προσωνύμιο ο Βάρβαρος, λόγω της καταγωγής του. Και άλλοι αυτοκράτορες μετά από αυτόν ήταν Ίσαυροι, αλλά δεν εθεωρούντο πλέον βάρβαροι.

Iουστινιανός Β’ Ρινότμητος (685 - 695  &  705 - 711)
Το επίθετο «Ρινότμητος» σημαίνει «αυτός με την κομμένη μύτη». Ο Ιουστινιανός υπέστη ακρωτηριασμό της ρινός όταν εκθρονίστηκε από τον Λεόντιο. Τότε πίστευαν πως ένας παραμορφωμένος άντρας δεν είχε δικαιώματα στο θρόνο. Όμως, μετά από μια περιπετειώδη εξορία, ο Ιουστινιανός κατόρθωσε να ξαναπάρει το θρόνο και κυβέρνησε για 6 χρόνια, χωρίς μύτη. Λέγεται μάλιστα ότι φορούσε ένα χρυσό κάλυμμα στη μύτη του. Μετά από αυτό η ρινοκοπία δεν ξαναχρησιμοποιήθηκε σαν μέθοδος αποκλεισμού από την εξουσία. Σύμφωνα με κάποιες πηγές, εκτός από τη μύτη είχαν κόψει και τη γλώσσα του Ιουστινιανού, αλλά δεν υπάρχουν καθόλου πληροφορίες για τον τρόπο που αντεπεξήλθε σ’ αυτή τη δυσκολία.

Κωνσταντίνος Ε’ ο Κοπρώνυμος (741-775)
Ο Κωνσταντίνος Ε’ είχε το χειρότερο επίθετο: «Κοπρώνυμος» που προφανώς προέρχεται από το «κόπρος». Υπήρξε κεντρική μορφή της Εικονομαχίας, που διαίρεσε το Βυζάντιο για πολλές δεκαετίες. Για το λόγο αυτό, οι χρονικογράφοι και οι εκκλησιαστικοί συγγραφείς έπνεαν τα μένεα εναντίον του. Του έδωσαν αυτό το συκοφαντικό όνομα διαδίδοντας ότι όταν τον βάφτιζαν, αφόδευσε στην κολυμβήθρα. Υποτίθεται πως το συμβάν είχε εκληφθεί σαν κακός οιωνός για επερχόμενα κακά. Το πιο πιθανό είναι ότι η ιστορία αυτή είναι επινόηση των εικονολατρών, που ως γνωστόν, επικράτησαν στο τέλος, άρα γράψανε τη δική τους εκδοχή της ιστορίας …
 


Μιχαήλ Γ’ ο Μέθυσος (842 - 867)
Ο Μιχαήλ Γ’ είχε το άκρως υποτιμητικό επίθετο ο «Μέθυσος». Τον είχαν περιγράψει σαν αμαρτωλό, βάναυσο, βίαιο, φιλήδονο και – βεβαίως - μέθυσο. Η σύγχρονη ιστορική έρευνα τον έχει αποκαταστήσει σε μεγάλο βαθμό, αποδεικνύοντας τον πολύ σημαντικό ρόλο που έπαιξε η βασιλεία του στην αναγέννηση του Βυζαντίου κατά τον 9ο αιώνα. Ενδεχομένως ο Μιχαήλ ήταν πράγματι φιλήδονος (ελάχιστοι αυτοκράτορες δεν ήταν) αλλά κατά πάσα πιθανότητα οι ιστορικοί της Μακεδονικής δυναστείας, που επακολούθησε, υπερέβαλαν αναζητώντας δικαιολογίες για το φόνο του Μιχαήλ από τον Βασίλειο Α’, τον γενάρχη της λαμπρής Μακεδονικής δυναστείας. Πάντως το «Μέθυσος» έμεινε.

Αλέξανδρος ο Ερωτόληπτος (912- 913)
Ο Αλέξανδρος ήταν εντελώς ακατάλληλος για τον αυτοκρατορικό θρόνο και είναι ευτύχημα που έμεινε σ’ αυτόν μόνο 13 μήνες. Δεν ασχολιόταν ιδιαίτερα με τις κρατικές υποθέσεις ούτε στα 33 χρόνια που ήταν συμβασιλέας ούτε όταν έγινε μονοκράτορας. Το μόνο που τον ενδιέφερε ήταν τα γλέντια και οι ερωτικές περιπέτειες, και γι’ αυτό μερικές φορές αναφέρεται σαν «Αλέξανδρος ο Ερωτόληπτος».  Επίσης αναφέρεται και σαν «Αλέξανδρος ο Γ’» συνυπολογίζοντας και τους βασιλείς της αρχαίας Μακεδονίας (ας μην ξεχνάμε πως ο Αλέξανδρος ήταν γόνος της Μακεδονικής δυναστείας). Κανένας από αυτούς τους προσδιορισμούς δεν χρησιμοποιείται στη σύγχρονη ιστοριογραφία. Είναι κρίμα που ένας ηγεμόνας με τόσο ένδοξο όνομα πέρασε απαρατήρητος. Ο πολύς ο κόσμος αγνοεί σήμερα ότι υπήρξε Βυζαντινός αυτοκράτορας ονόματι «Αλέξανδρος».
 


Αλέξιος Ε’ Δούκας Μούρτζουφλος (1204)
Ο Αλέξιος Ε’ Δούκας έμεινε στην ιστορία με το περίεργο προσωνύμιο «Μούρτζουφλος». Είναι βέβαιο ότι δεν πρόκειται για οικογενειακό επώνυμο, αλλά δεν είναι γνωστό για ποιον λόγο ακριβώς τον έλεγαν έτσι. Ίσως ο Αλέξιος να ήταν μονίμως σκυθρωπός και κακόκεφος. Ήταν όμως δημοφιλής και επιτήδειος, κάτι δύσκολο για κάποιον που είναι μουτρωμένος και μουρτζούφλης. Εικάζεται ότι η επωνυμία του μάλλον οφείλεται στα σμιχτά του φρύδια.

Πηγές:
Kωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, «Ιστορία του ελληνικού έθνους – Επίλογος», Τόμος Στ΄, εκδ. Πελεκάνος, Αθήνα 2014
vizantinaistorika.blogspot.com
https:// byzantium.gr
el.wikipedia.org.