Η εκπαίδευση στη Λίνδο στα χρόνια της τουρκοκρατίας και ιταλοκρατίας (1523-1945)

Γράφει ο Κυριάκος Ι. Φίνας

(Β’ μέρος τελευταίο)

Έτσι, η Ελληνική, πλέον γλώσσα από το 1937 μέχρι το 1943 διδασκόταν κατά τρόπον υποτυπώδη, ως δευτερεύον μάθημα· και τουλάχιστον στη Λίνδο, χωρίς βιβλία και τετράδια. Η παράδοση γινόταν μετ’ εμποδίων και μόνο ανάγνωση και γραφή στον πίνακα και επί δίωρο κάθε εβδομάδα.

Και αυτές οι δύο ώρες μετ’ εμποδίων, γιατί δεν συμπληρώνονταν τακτικά. Με κάποιο ασήμαντο πρόσχημα αναβαλλόταν το μάθημα. Και αντ’ αυτού, (του μαθήματος), στην ημερήσια διάταξη βρίσκονταν είτε η γυμναστική, είτε διάφορα φασιστικά άσματα.

Όπως ευθυμούμαι πολύ καλά, επί δύο ολόκληρα χρόνια, συγκεκριμένα τα σχολικά χρόνια 1938-1939 και 1939-1940, όταν η σειρά μου βρισκόταν στην τέταρτη και πέμπτη τάξη του Δημοτικού, δεν μάς έγινε ούτε μία ώρα παράδοση της Ελληνικής γλώσσας, έστω κατά τον ημιτελή τρόπο που προβλεπόταν από το φασιστικό πρόγραμμα. Ως γνωστό, το Δημοτικό Σχολείο στα Δωδεκάνησα είχε πέντε τάξεις, καθεστώς που έχει και μέχρι τώρα η Ιταλία.

Επί πλέον τα χρόνια εκείνα της Ιταλικής κατοχής στα Δωδεκάνησα απαγορευόταν αυστηρά στους μαθητές και τις μαθήτριες, όταν βρίσκονταν στο Σχολείο, ακόμη και στο διάλειμμα, να μιλούν Ελληνικά. Υπήρχε αναρτημένη πινακίδα, που έγραφε: “Si parla solo la lingua Italiana”. (Ομιλείται μόνο η ιταλική γλώσσα).

Δεν θα ξεχάσω, αν και πέρασαν από τότε 82 χρόνα, την απλοχεριά με την οποία μάς δίνονταν δωρεάν, τόσο τα βιβλία, όσο και η γραφική ύλη. Η γενναιοδωρία, φυσικά, οφειλόταν για να δελεαστούν οι αγνές ψυχές των μικρών παιδιών να εγγραφούν στη φασιστική εφηβική Οργάνωση “Μπαλίλα”, ένα είδος Προσκόπων.

Παρόλα, όμως, τα δελεαστικά αυτά μέσα και άλλα επί του προκειμένου, τόσο η ιταλική διοίκηση, όσο και η φασιστική διεύθυνση του Δημοτικού Σχολείου Λίνδου, δεν πέτυχαν το σκοπό τους. Επιπλέον και ο Διευθυντής της Σχολικής Περιφέρειας Λίνδου Γ. Καζολίνο, με εγκύκλιό του προς τους διδασκάλους υποδείκνυε τους τρόπους, που οι μαθητές θα υποχρεώνονταν να εγγραφούν στην προαναφερθείσα φασιστική Οργάνωση· μάταια, όμως.

Και για να είμαι πιο συγκεκριμένος αναφέρω ότι στη Λίνδο οργανωμένη εκπροσώπηση της Ιταλικής Φασιστικής Νεολαίας δεν λειτούργησε,  απ’ όσα θυμάμαι και είμαι σε θέση να γνωρίζω. Και στο διάστημα 1937-1940, που παρακολούθησα το εκεί Δημοτικό Σχολείο, καθώς και τα μετέπειτα χρόνια.

Ο αγώνας της Εκκλησίας της Επαρχίας Ρόδου για την Παιδεία και την Ορθοδοξία
Στα προαναφερθέντα πλαίσια ιταλοποίησης της Παιδείας στη Δωδεκάνησο, ο επικεφαλής της Εκκλησίας της Επαρχίας Ρόδου, ο Μητροπολίτης Ρόδου Απόστολος Τρύφωνος, επιδέξια και αθόρυβα το 1938, πέτυχε, με νωπή ακόμη τη μελάνη της υπογραφής τού ανθελληνικού και αντιεκκλησιαστικού Διατάγματος, την εξασφάλιση άδειας για τα Κατηχητικά.

Δόθηκε, όμως, με τον όρο ότι το μάθημα θα γινόταν μέσα στην Εκκλησία και θα χρησιμοποιούνταν ως Δάσκαλοι Κληρικοί. Συγκεκριμένα ο Μητροπολίτης Τρύφωνος στα Απομνημονεύματά του, αναφέρει επί λέξει τη φρασεολογία που χρησιμοποίησε ο δικτάτορας: “Εν τη Εκκλησία σου και με Κληρικούς σου ό,τι θέλεις κάνε. Δεν εννοώ να αναμίξεις Λαϊκούς”.

Με επιμονή, ωστόσο, του Μητροπολίτη στην κατηγορία του Κληρικού συμπεριλήφθησαν και οι υπάρχοντες τότε στη Ρόδο Λαϊκοί Θεολόγοι: Κανάρης Πουζουκάκης, Εμμανουήλ Μπακίρης, Γέωργιος Ασκητής, Ηλίας Κουντούρης και Νικόλαος Αρβανίτης, οι οποίοι μαζί με τον Αρχιμανδρίτη Κλεόβουλο Παπαϊωάννου και τον Αρχιδιάκονο Απόστολο Παπαϊωάννου, εκτός από Καθηγητές εκτελούσαν και χρέη είδους Επιθεωρητή, υπό την άμεση καθοδήγηση του Μητροπολίτη Τρύφωνος.

Την επιτυχή προαναφερθείσα πρωτοβουλία του Μητροπολίτη μεταπολεμικά εξήραν κατά τρόπον επίσημον τόσο το Πατριαρχείο όσο και η Ελληνική Πολιτεία.

Ο Οικουμενικός Πατριάρχης κ. Βαρθολομαίος στο εγκόκλιο Ημερολόγιο 2009 της Ιεράς Μητρόπολης Ρόδου αναφέρει:

“...Εάν η επί επτά αιώνες περίπου καταδυνάστευσις της Ρόδου, αλλά και του συνόλου της Δωδεκανήσου υπό των αιχμαλωτευσάντων υπήρξε δυσβάστακτος, η επί τρακονταετίαν και πλέον κατοχή υπό Κράτους Χριστιανικού, αλλά μετ’ ου πολύ και φασιστικού, απέβη δοκιμασία μεγίστη, χολής και αψίνδου (χ) πικρότερα. Ταχέως, δε, η χαρά είς λύπην μετεστράφη και αι ελπίδες απεδείχθησαν φρούδαι...

“...Η Αγία του Χριστού Μεγάλη Εκκλησία παρηκολούθει μετά πολλής ανησυχίας τα τεκταινόμενα, εκίνει, δε, πάντα κάλων (χχ), ίνα διασώση από ναυαγίου την υπέραντλον ολκάδα. Διο και απέστειλεν, ως Μητροπολίτην Ρόδου το εκλεκτόν αυτής τέκνον, του εκ Θράκης καταγόμενον και Αρχιγραμματεία Αυτής, του Απόστολου Τρύφωνος, όστις σθεναρώς ηγωνίσθη εν τη νήσω προς απόκρουσιν των υπούλων προσπαθειών απορθοδοξισμού και αφελληνισμού των Νήσων...”.
Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος

***

Κατά γενική ομολογία η 33ετής -1913-1946-υπηρεσία του Τρύφωνος άφησε, πράγματι, εποχή, καθόσον υπήρξε καθόλα γόνιμη και ωφέλιμη και τυπικά, αλλά και από Εθνικής πλευράς.

Η Ρόδος, η Δωδεκάνησος ολόκληρη, περνούσε μία από τις κρισιμότερες περιόδους της πολυκύμαντης ιστορίας της.  Ιδιαίτερα, η κατάσταση από Εθνολογικής πλευράς οδηγούταν από το φασιστικό καθεστώς, σε αδιέξοδο μετά τη Συνθήκη της Λωζάνης, κατά την οποία η Τουρκία παραχώρησε τα επί της Δωδεκανήσου δικαιώματά της στην Ιταλία.

Υπό την συνεχή και ενδεδειγμένη, κατά περίσταση, καθοδήγηση και δράση του Τρύφωνος, συνάμα και με την αξιοθαύμαστη καρτερικότητα του Δωδεκανησιακού λαού, η Απελευθέρωση το 1945 βρήκε την Επαρχία Ρόδου με οργανωμένη Εκπαίδευση, Στοιχειώδη και χωρίς κανένα κενό, καθώς ακμαίο το φρόνιμα και προσηλωμένο στα Εθνικά και Ορθόδοξα ιδεώδη του Γένους, γεγονός που προκαλούσε τα θαυμασμό των πρώτων αφικνουμένων στα νησιά μας Ελλήνων επισήμων.
Η αδέκαστη Δωδεκανησιακή και Εκκλησιαστική Ιστορία, ως και το αλάνθαστο κριτήριο του Δωδεκανησιακού λαού, έχουν κατατάξει το Μητροπολίτη Απόστολο Τρύφωνος στη χορεία των Μεγάλων Ανδρών του Γένους.

Ο Λίνδιος Αρχιμανδρίτης Θεοδόσιος Αναστασιάδης (1878-1967)
Η Λίνδος, ευτύχησε να έχει τη δύσκολη εκείνη χρονική περίοδο ένα Άξιο και ανάλογης της εποχής Παιδείας Ιερωμένο, του Αρχιμανδρίτη Θεοδόσιο Αναστασιάδη-Τσούκο.
Στενός συνεργάτης του Μητροπολίτη Ρόδου, ορίστηκε ως υπεύθυνος λειτουργός του Κατηχητικού της Λίνδου, ο οποίος με αθόρυβο και αποτελεσματικό τρόπο πρόσφερε σημαντικές Υπηρεσίες στη Λινδιακή Εκπαίδευση και αναδείχθηκε Ιερωμένος αντάξιος Εκείνων του Γένους των Ελλήνων.

Έτσι, μέσα στα σκοτεινά εκείνα χρόνια τα μικρά παιδιά της Λίνδου διδάσκονταν κάθε Κυριακή και γιορτή μέσα στην Εκκλησία, τα Ελληνικά Γράμματα, κάτω από το πρόσχημα μόνο δήθεν των Θρησκευτικών.
Παράλληλα με το Κατηχητικό ο Παπαθεοδόσης ίδρυσε και χορωδία Βυζαντινής Μουσικής, που αποτελούσε πρόσθετο κίνητρο όχι μόνο για την προσέλευση μεγάλου αριθμού παιδιών στο Κατηχητικό, αλλά και των κατοίκων της Κωμόπολης στην Εκκλησία, όπου σήμερα, από τον Απρίλιο του 1998 σε συνεχόμενο χώρο λειτουργεί κατά την τουριστική περίοδο επί καθημερινής βάσης και το “Εκκλησιαστικό Μουσείο Λίνδου”.

Μία-δύο φορές το χρόνο γινόταν Επιθεώρηση από τη Μητρόπολη και παράλληλα δίνονταν οδηγίες για αρτιότερη λειτουργία του Κατηχητικού. Υπήρχαν φύλλα πρόοδου και μοιράζοντανν Συνόψεις, Συνέκδημοι και άλλα Θρησκευτικά βιβία. Διδάσκονταν στην Εκκλησία, ανάγνωση, γραφή, προσευχές, Εκκλησιαστική Ιστορία και μερικές φορές, κατά τρόπο καλυμμένο και Ελληνικά. Τα Θρησκευτικά βιβλία χρησιμοποιούνταν σαν Αναγνωστικό.

Συνοπτικά αναφέρουμε ότι τα Κατηχητικά της Ρόδου κατά την Ιταλοκρατία μπορούν να παρομοιαστούν με το “Κρυφό Σχολειό”, όταν ο Ελληνισμός βρισκόταν υπό τον τουρκικό ζυγό”.

Ο μακαρίτης Παπαθεοδόσης ήταν από τους λίγους μορφωμένους Ιερωμένους της Επαρχίας Ρόδου. Είχε αποφοιτήσει από Σχολαρχείο και συνεχώς ενημερωνόταν. Ο Μητροπολίτης Απόστολος Τρύφωνος σε μία επίσκεψή μου στο ερημητήριό του στα Τριάντα, ύστερα από την οικειοθελή παραίτησή του, μου είχεν πει: “Παιδί μου, ο Αρχιμανδρίτης Θεοδόσιος, ο συμπατριώτης σου, ήταν στο διάστημα της Ποιμαντορίας μου, από τους καλύτερους και πιο μορφωμένους Ιερωμένους. Τού είχα απόλυτη εμπιστοσύνη, του εκμυρευόμουν πολλά Εθνικά μυστικά και γνώριζε όλα τα σχετικά για το ρόλο της Μητροπόλεως στα δύσκολα χρόνια που περάσαμε”.

Ενδεικτικό της αποτελεσματικής εργασίας που γινόταν στα Κατηχητικά της περιόδου 1938-1943 είναι και το παρακάτω γεγονός. Όταν σε Θεία Λειτουργία Εκκλησίας χωριού της Ρόδου ο Μητροπολίτης ρώτησε το παιδί που διάβασε τον “Απόστολο”: πού έμαθες να διαβάζεις;”, του απάντησε: “στον Παπά”. (Αφήγηση στον γράφοντα από τον Θεολόγο Ηλία Κουντούρη).

Το πνεύμα αυτό, ώστε να μη χαθεί από τη Νεολαία η Ελληνική Παιδεία, βρισκόταν και στις επιδιώξεις του Παπαθεοδόση στη Λίνδο.

Απαγόρευε στους ψάλτες να διαβάζουν κάθε γιορτή και την Κυριακή τον “Απόστολο” και να λένε το “Πιστεύω” και το “Πάτερ Ημών”. Και υποχρέωνε τους μαθητές του Κατηχητικού να κάνουν τη δουλειά αυτή εκ περιτροπής. Υπό τις προαναφερθείσες προϋποθέσεις με το τέλος του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου οι έφηβοι της Λίνδου 13-18 χρόνων γνώριζαν Ελληνικά Γράμματα και το 1947 παραδόθηκε στην Ελληνική Διοίκηση Εξετάξιο Δημοτικό Σχολείο σε κανονική συγκρότηση κάνε λειτουργία, τόσο από άποψη μαθητών, όσο και Εκπαιδευτικού προσωπικού.

Η πραγματικότητα αυτή δεν ήταν τυχαία. Υπήρξεν αποτέλεσμα πολύχρονης, αθόρυβης και συστηματικής εργασίας της τότε Εκκλησιαστικής Αρχής της Επαρχίας Ρόδου, στην οποία κατά πολύ συνέβαλε στη Λίνδο ο Παπαθεοδόσης.

Το Κατηχητικό της Λίνδου από το Σεπτέμβριο του 1943 από άποψης διδακτικού προσωπικού διευρύνθηκε με τη συμμετοχή του παλαίμαχου Εκπαιδευτικού Κανέλλου Ηρακλείδη, ως του Ιωάννη Π. Σαββαΐδη. Αυτό κατέστη δυνατό, καθόσον με τη συνθηκολόγιση των Ιταλών και την επικράτηση των Γερμανών στη Ρόδο, το Σεπτέμβριο του 1943, τα Κατηχητικά λειτουργούσαν μέχρι το 1945 με καθημερινό, σχεδόν, πρόγραμμα. Και από το Σχολικό έτος 1945-1946 υπό την προσωρινή Αγγλική Διοίκηση τα Σχολεία, πλέον, λειτουργούσαν κανονικά.

Εξάλλου, το διδακτικό προσωπικό του Κατηχητικού της Λίνδου κατά το 1944 και 1945 διευρύνθηκε με την Ευδοκία Σαββαΐδη. Τον τελευταίο, δε, χρόνο με την Χρυσάνθη Κατσαρού-Παπαδοπούλοιυ, την Καλλιόπη Κολιάδη-Μακρή και τον Θεόφιλο Τσαγκάρη. Τον επόμενο χρόνοα 1946, το κανονικό πλέον, Σχολείο και με την Μπέττα Γεωργίου-Συμιακάκη. Επίσης, το 1946 επαναπατρίστηκε από την Αίγυπτο και ο Εκπαιδευτικός Χαράλαμπος Γεωργίου.

Η προσφορά του Ι. Γ. Ζίγδη στη γενέτειρά του
Ο Ιωάννης Ζίγδης του Γεωργίου και της Χρυσάνθης, το γένος Γανωτάκη, γεννήθηκε στη Λίνδο τον Ιούλιο του 1913.

Μετά την αποφοίτησή του από το Βενετόκλειο Γυμνάσιο Ρόδου συνέχισε τις σπουδές του στην Ανωτάτη Σχολή Οικονομικών και Εμπορικών Επιστημών Αθηνών και ακολούθως στα Πανεπιστήμια Λωζάνης, Γενεύης και Λονδίνου, όπως παρακολούθησε υψηλού επιστημονικού επιπέδου παραδόσεις των κορυφαίων Οικονομολόγων και Πολιτεολόγων του Μεσοπολέμου. Παντού από το Βενετόκλειο Γυμνάσιο μέχρι τη διδακτορική του διατριβή, επί της Φιλοσοφικής του κλάδου της Οικονομικής, ανελλιπώς αριστούχος.

Το Μάρτιο του 1950, που διεξήχθηκαν οι πρώτες ελεύθερες βουλευτικές εκλογές στη Δωδεκάνησο, συμμετείχε στο ψηφοδέλτιο του κόμματος των Φιλελευθέρων και εκλέκτηκε βουλευτής. Έκτοτε, επί 47,5 ολόκληρα χρόνια μέχρι το θάνατό του, ασχολήθηκε ενεργά και αφοσιωμένα με την πολιτική. Διετέλεσε 4 φορές Υπουργός και το 1977 εκλέκτηκε Πρόεδρος της Ε.Δ.Η.Κ.

Συνετέλεσε αρκετά στη μεταπελευθερωτική ανάπτυξη της Δωδεκανήσου και τα κυριότερα αναπτυξιακά μέτρα, που εφαρμόστηκαν τα πρώτα ελεύθερα χρόνια, φέρουν και τη δική του σφραγίδα.
Το 1991 ίδρυσε το Πολιτιστικό Ίδρυμα Δωδεκανήσου “Κλεόβουλος ο Λίνδιος” το οποίο λειτουργεί και μετά το θάνατό του, με έδρα την Αθήνα.

Τέλος, με τη δωρεά που άφησε με τη διαθήκη του, και σύμφωνα με διατυπωθείσα επιθυμία του, ανεγέρθηκε στη Λίνδο το ανεγερθέν Πνευματικό Κέντρο που εγκαινιάστηκε στις 7.8.2010, που φέρει το όνομά του: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΛΙΝΔΟΥ-ΙΩΑΝΝΗΣ Γ. Ζίγδης.

* * *

Ο Γιάννης Ζίγδης απεβίωσε στις 21 Οκτωβρίου 1997 και σε εκτέλεση επιθυμίας του, η ταφή του έγινε στη Λίνδο, όπου και αναπαύεται. Ανεγέρθηκε ο κατάλληλος τάφος, στην πλάκα του οποίου, πάλι ύστερα από εκφρασθείσα επιθυμία του, χαράχθηκαν τα εξής: «Υπηρέτησε τη Δωδεκάνησο και την Ελλάδα. Πολέμησε από παιδί κάθε τυραννία».

Εξάλλου το Κοινοτικό Συμβούλιο Λίνδου, ύστερα από εισήγησή μου, τιμώντας τη μνήμη του Ανδρός, τον ανεκήρυξε Μεγάλο Ευεργέτη και έδωκε το όνομά του σε κεντρικό δρόμο που οδηγεί στο μέρος της οικίας όπου γεννήθηκε και πέρασε τα παιδικά του χρόνα. Ανέθεσε, δε, στον Καθηγητή-Γλύπτη Κωνσταντίνο Παλαιολόγο τη φιλοτέχνηση της προτομής του, η οποία τοποθετήθηκε σε κατάλληλο σημείο της Κεντρικής Πλατείας της Λίνδου.

Έτσι, σήμερα πέραν του Πνευματικού Κέντρου Λίνδου που φέρει το όνομά του, ο μακαρίτης συμπατριώτης Ιωάννης Γ. Ζίγδης, αποτελεί μαζί με το Βασίλειο Διάκου και Σπύρο Καρασλάνη τη τριάδα των Μεγάλων Ευεργετών της Λίνδου. Και έχει, δε, καθιερωθεί και η Κοινότητα Λίνδου κάθε χρόνο τελεί μνημόσυνο στη Μνήμη τους. Αιωνία τους η Μνήμη...

Άλλα βασικά προβλήματα που αντιμετωπίστηκαν από τη Μητρόπολη

α) Στις 7 Απριλίου του 1919, ανήμερα του Πάσχα και κατά τη διάρκεια της Λειτουργίας της Δεύτερης Ανάστασης, διεξήχθησαν σε όλα τα νησιά και τα χωριά της Δωδεκανήσου ταυτόχρονα, Πάνδημα Συλλαλητήρια, όπου διατρανώθηκε η θέληση του Δωδεκανησιακού λαού για Αυτοδιάθεση, ήτοι την Ένωσή του με την Ελλάδα. Εμπνευστής και επικεφαλής των Συλλαλλητηρίων ήταν ο Μητροπολίτης Ρόδου.

β) Κατά την περίοδο 1944-1945 αντιμετωπίστηκε τη λιμακτρονία του Ροδιακού λαού και αποτέλεσμα την άφιξη τροφίμων από τον Διεθνή Ερυθρό Σταυρό.

γ) Αντιμετωπίστηκε η ιταλική Θρησκευτική και Εθνική προπαγάνδα των Ιταλών να πραντεύονται νέες της Δωδεκανήσου. Το πρόβλημα με την πάροδο του χρόνου, άρχισε να παίρνει διαστάσεις. Ο κίνδυνος ήταν τριπλός: Θρησκευτικός, Εθνικός και περιουσιακός. Εάν δεν επενέβαινε άμεσα και κατά τρόπον αποτελεσματικό πολλές οικογένειες αργά ή γρήγορα θα χάνονταν, τόσο για την Ορθόδοξη Θρησκεία, όσο και για τον Ελληνισμό.

Ο Μητροπολίτης Ρόδου προέβη στην αποκήρυξη των γάμων και η αποκοπή αυτών που τελούσαν γάμιους από την Εκκλησία σταμάτησε. Το μέτρο αυτό απέφερε άμεσους καρπούς. Όλες οι λεγόμενες καλές οικογένειες προς τις οποίες κυρίως στρέφονταν οι βλέψεις των Ιταλών, έκλεισαν ερμητικά κάθε προσπάθεια των Ιταλών.

δ) Σώθηκαν  τα επιβλητικά κτήρια της Ρόδου
Οι γερμανοί είχαν αποφασίσει προτού παραδοθούν αρχές Μαΐου 1945 να κατεδαφήσουν όλα τα Κυβερνητικά κτήρια, την Καθολική Εκκλησία του Αγίου Ιωάννη, το Θέατρο, το Υδραγωγείο, το Εργοστάσιο Ηλεκτρισμού κ.λπ. Και είχε διαδοθεί τότε ότι ο Στρατηγός ανήκοντας στα Ες-Ες δεν ευνοεί να παραδοθεί και μετά την συνθηκολόγηση. Μόλις το πληροφορήθηκε ο Μητροπολίτης πήγε στο Καστέλλο, όπου μεσολάβησε και με τη γερμανική γλώσσα που κατείχε έπεισε τον Γερμανό Διοικητή να μην προχωρήσει στην καταστροφική πράξη. Και τα κτήρια παρέμειναν ανέπαφα.

ε) Με διάταγμα της γερμανικής στρατιωτικής διοίκησης Δωδεκανήσου της 1.3.1944 επιβλήθηκε αναγκαστική εργασία σε ολόκληρο το δωδεκανησιακό πληθυσμό, ανδρών και γυναικών, από 14-15 ετών. Κι εδώ η επέμβασή του υπήρξε σωτήρια.

Σημειώσεις: (*) άψινθος:ποιώδες αρωματικό φυτό, που χρησιμοποιείται στη φαρμακευτική
(**) κάλως:το χονδρό σχοινί των καραβιών, που χρησιμοποιείται για τις πολύ σκληρές εργασίες. Συν. παρακάρι, καραβόσχοινο.