Μεσαιωνολόγιο: «Αστρολογία, μαγεία και προκαταλήψεις στη βυζαντινή καθημερινότητα»

Γράφει η Άννα Αχιολά
info@medievalfestival.gr

 

ΠΑΡΑΞΕΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ …
Η αστρολογία διαδόθηκε στην Ελλάδα μέσω των στωικών φιλοσόφων, οι οποίοι, επειδή δέχονταν την ταυτότητα Θεού και φύσης, πίστευαν ότι υπάρχει σχέση μεταξύ των ουράνιων σωμάτων και της γης με τα όντα της.

Έτσι, με την πάροδο του χρόνου, πίστεψαν ότι τα άστρα επιδρούν στη ζωή των ανθρώπων και κανονίζουν την περαιτέρω πορεία της ζωής τους, την ευτυχία ή τη δυστυχία τους. Και υπήρχαν πολλοί που βεβαίωναν, ότι από τη θέση των ζωδίων και κυρίως των πλανητών, μπορούσαν να προβλέψουν το μέλλον κάποιου, να δουν τα προτερήματα και τα ελαττώματά του, να προβλέψουν επαναστάσεις, φόνους ανθρώπων, λοιμούς και άλλα....

Αν και στην ύστερη βυζαντινή περίοδο η αστρολογία διαχωρίστηκε πλέον από την αστρονομία, που ήταν στηριγμένη στην επιστημονική έρευνα και γνώση, παρόλα αυτά, δεν έπαψε να είναι ευρέως διαδεδομένη η ενασχόληση με τα άστρα και να συνυφαίνεται με την καθημερινότητα των ανθρώπων, την οποία διαπερνούσαν οι προκαταλήψεις, η μοιρολατρία και οι δεισιδαιμονίες.

Η πίστη ότι η ζωή του ανθρώπου εξαρτάται από τα ουράνια σώματα, η αστρομαντεία δηλαδή, λεγόταν και «γενεθλιολογία», καθώς χρήση αυτής γινόταν κυρίως κατά την ώρα της γέννησης. Έτσι, στους αστρολογικούς βυζαντινούς κώδικες, που έχουν σωθεί, υπάρχει ειδικό κεφάλαιο που μας πληροφορεί για το πεπρωμένο των ανθρώπων όπως π.χ. κάτω από ποιες αστρολογικές συνθήκες το νεογέννητο θηλυκό προορίζεται να γίνει πόρνη!

Σύμφωνα με τον Δ. Κωτσάκη, πίστευαν ακόμα ότι η ώρα της σύλληψης καθόριζε το γένος του μωρού. Από τους αστρολογικούς κώδικες μαθαίνουμε επίσης ότι οι Βυζαντινοί παρατηρούσαν τις καλές και τις κακές ώρες των ημερών και των νυχτών της εβδομάδας, καθώς και την ώρα της γέννησης, την οποία και καταριόνταν όταν τους τύχαιναν αναποδιές στη ζωή τους ...

Από τις μέρες, παρατηρούσαν την πρωτομηνιά και κυρίως την Πρωτοχρονιά, την οποία γιόρταζαν διασκεδάζοντας, επειδή νόμιζαν ότι έτσι χαρούμενη θα πήγαινε και όλη η χρονιά. Όσο για την Τρίτη, τη θεωρούσαν κακή, πολύ πριν από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης στις 29 Μαΐου 1453. Η εξήγηση της δεισιδαιμονίας αυτής πρέπει να αναζητηθεί σε αστρολογικές προβλέψεις που θέλουν τον πλανήτη Άρη και τον πλανήτη Κρόνο να κυριαρχούν ταυτόχρονα, σε κάποια στιγμή αυτής της μέρας.

Την Πέμπτη τη θεωρούσαν δυσοίωνη, επειδή Πέμπτη ο Ιούδας πρόδωσε τον Χριστό. Υπήρχαν βέβαια και μέρες που θεωρούσαν γρουσουζιά να εκτελείς κάποιες δραστηριότητες. Έλεγαν λοιπόν: «Τετάρτη και Παρασκευή τα νύχτα σου μην κόψεις, την Κυριακή να μη λουστείς, αν θέλεις να προκόψεις», αφού η Κυριακή (=ημέρα του Κυρίου) είχε οριστεί ως ημέρα ανάπαυσης και λατρείας του Θεού, άρα δεν ήταν πρέπον να ασχολείται κανείς με τον εαυτό του.

Οι δε Τετάρτη και Παρασκευή είναι, κατά την Ορθόδοξη Εκκλησία, ημέρες νηστείας και τιμώνται με τη διακοπή των οικιακών και άλλων εργασιών. Έτσι, υπάρχει η πρόληψη να μην κόβονται αυτές τις δύο μέρες ούτε καν τα νύχια, διαφορετικά τελείται ύβρις και η τιμωρία γι’ αυτό είναι … να μην υπάρχει προκοπή.

Οι Βυζαντινοί χρησιμοποιούσαν επίσης διάφορες μεθόδους για να βρίσκουν τους κλέφτες και αρκετές ήταν παράδοξες. Εκτός από τη συνήθη μέθοδο του να απευθύνονται στον αστρολόγο, μία μέθοδος ήταν να δίνουν στους υπόπτους να καταπιούν κάτι, συνήθως ξερό ψωμί και στη συνέχεια συμπέραιναν αν ήταν ένοχος ή όχι, αναλόγως από το πόσο εύκολα το κατάπιε!

Άλλος τρόπος εύρεσης του κλέφτη περιγράφεται σε κώδικα του 15ου αιώνα: για να βρεις τον κλέφτη, πάρε το ασπράδι αυγού, ανακάτεψέ το με μόλυβδο, ζωγράφισε σε τοίχο ένα μάτι και στήσε τους υπόπτους ώστε να βλέπουν προς αυτό. Ο κλέφτης θα δακρύσει. Αν όμως αυτός αρνείται, μπήξε καρφί στο ζωγραφισμένο μάτι και θα ομολογήσει. Περιμετρικά στο μάτι να γράψεις «Ο δε παράνομος Ιούδας ουκ ηβουλήθη συνιέναι»....

Μεγάλη σημασία έδιναν και στα μετεωρολογικά φαινόμενα (βροντές, αστραπές, κεραυνούς, σεισμούς, εκλείψεις, κομήτες, διάττοντες αστέρες), γιατί πίστευαν ότι αυτά ήταν σημάδια που έδειχναν το μέλλον. Αυτά τα σημάδια τα έλεγαν σημεία ή σημεία και τέρατα. Ακόμα και κάποιοι βασιλιάδες, όπως ο Λέων Στ’ ο Σοφός, έκριναν σκόπιμο να παίρνουν μαζί τους στις εκστρατείες βροντολόγιο και σεισμολόγιο.

Το βροντολόγιο ήταν ειδικό βιβλίο με βάση το οποίο οι ενδιαφερόμενοι πρόσεχαν από ποιο σημείο του ορίζοντα ακούγονταν οι βροντές, πόσο δυνατές ήταν κλπ και τις ερμήνευαν κατά μήνες, μέρες και ζώδια. Πίστευαν επίσης στα «ημερομήνια», ότι δηλαδή όποια καιρική κατάσταση επικρατούσε στις 24, 25 και 26 Νοεμβρίου, η ίδια θα επικρατούσε αντίστοιχα τον Δεκέμβρη, τον Γενάρη και τον Φλεβάρη.

Υπάρχει η άποψη ότι τα ζώδια στη βυζαντινή κοσμοαντίληψη δήλωναν συγκεκριμένους αστερισμούς του σύμπαντος, παρέπεμπας στο Θεό – Δημιουργό και δεν είχαν σχέση με τα λεγόμενα ζώδια της σημερινής αστρολογίας. Με βάση αυτή την αντίληψη απεικονίζονται σε διάφορες αγιογραφικές παραστάσεις, στη διάρκεια όλης της μεταβυζαντινής περιόδου (δηλ. της περιόδου μετά την Άλωση της Πόλης).

Σύμφωνα με τον ιερέα και μοναχό Ιωάννη Δαμασκηνό: «Οι ειδωλολάτρες βέβαια ισχυρίζονται ότι η ζωή μας καθορίζεται από την ανατολή, τη δύση και τη σύγκρουση αυτών των άστρων, δηλαδή του ήλιου και της σελήνης και με αυτά βέβαια ασχολείται η αστρολογία. Εμείς όμως υποστηρίζουμε ότι μπορεί κάποια συμβάντα να προέρχονται απ’ αυτά, όπως η βροχή και η ανομβρία, η ψύχρα και η ζέστη, η υγρασία και η ξηρασία, οι άνεμοι και τα παρόμοια.

Σε καμία περίπτωση όμως δεν εξαρτώνται οι πράξεις μας. Διότι ο Δημιουργός μας έπλασε αυτεξούσιους, να είμαστε υπεύθυνοι για τις πράξεις μας. Εάν, ό,τι κάνουμε το οφείλουμε στην κίνηση των αστέρων, τότε το κάνουμε καταναγκαστικά και ό,τι γίνεται καταναγκαστικά, δεν είναι ούτε αρετή ούτε κακία. Εμείς όμως ισχυριζόμαστε ότι τα άστρα δεν είναι η αιτία κανενός απ’ αυτά που συμβαίνουν, ούτε αιτία δημιουργίας των δημιουργημάτων, ούτε αιτία καταστροφής αυτών που φθείρονται, αλλά μάλλον είναι προμηνύματα βροχών και αλλαγής των αέρων».

Μεγάλοι αυτοκράτορες, όπως ο Μανουήλ Κομνηνός, συμβουλεύονταν αστρομάντεις καθώς πίστευαν ότι αυτοί, μελετώντας τα άστρα, μπορούσαν να προβλέψουν πολέμους, επαναστάσεις, πολιτικές εκδηλώσεις και άλλα σημαντικά γεγονότα. Πολλές φορές οι βυζαντινοί κατέφευγαν και στη μαγεία, που συνδύαζε τελετουργίες και αστρολογία, αφού όλα τα ξόρκια και οι γητείες για να είναι αποτελεσματικά, έπρεπε να συνδυάζονται με συγκεκριμένες θέσεις των άστρων και της σελήνης.

Οι δύο μεγάλες κατηγορίες μαγείας, ωστόσο, ήταν η γοητεία και θαυματουργία. Οι μάγοι δρούσαν σε όλα τα επίπεδα, αποκομίζοντας τεράστια κέρδη όχι μόνο στον ιππόδρομο, στα θέατρα και στα πορνεία, δηλαδή στα κατώτερα στρώματα, αλλά έφτασαν να συνδέονται με βασιλείς και αυλικούς, επηρεάζοντας έτσι ακόμα και την πολιτική δομή της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Επίσης μεγάλη επίδραση είχε η μαγεία και στην επιστήμη της ιατρικής εξαιτίας κάποιων φυτικών ή ζωικών φαρμάκων που χρησιμοποιούνταν και από αυτή.

Πολλές από τις προλήψεις της βυζαντινής περιόδου, όπως είναι η βασκανία, αλλά και οι προβλέψεις ζωής, από τη μελέτη των άστρων (αστρολογία) φυσικά επιβιώνουν ως σήμερα …

Πηγές:
Ιωάννης Γρυντάκης, Γεώργιος Δάλκος, Άγγελος Χόρτης, Έκτορας Χόρτης: «Η άγνωστη πλευρά του Βυζαντίου. Ιστορικά παράδοξα», Εκδόσεις ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ 2014
www.mixanitouxronou.gr
http://mpetskas.com
www.dailytvradio.gr
www.newsbomb.gr
https://poimin.gr
http://pisteuo.gr
www.cnn.gr