7η Μαρτίου: επέτειος της Ενσωμάτωσης των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα

Γράφει η Δρ. Στέλλα Π. Βουτσά
Φιλόλογος Γενικού Λυκείου Αφάντου Ρόδου

 

Τα Δωδεκάνησα (για την ακρίβεια πρόκειται για περισσότερα από δώδεκα νησιά) είναι από αρχαιοτάτων χρόνων δεμένα με το ελληνικό στοιχείο.

Ανάμεσα σε αυτά και η Ρόδος, «παλαιόθεν Ελληνίς», όπως θα έλεγε και ο ποιητής μας Κωνσταντίνος Καβάφης. Εν τούτοις, μόλις το 1947 τα νησιά αυτά ενσωματώθηκαν στο ελληνικό κράτος. 

Πρωτεύουσα των Δωδεκανήσων η Ρόδος. Τι να πρωτοπεί κανείς γι’ αυτό το νησί; Μέσα από μια σύντομη ιστορική αναδρομή, γίνεται κατανοητό γιατί την ορέχτηκαν τόσοι κατακτητές ανά τους αιώνες. Το όνομα της Ρόδου θα το αναζητήσουμε στη μυθολογία: κόρη της Αλίας και του Ποσειδώνα, η Ρόδος ενέπνευσε μεγάλο έρωτα στον θεό Ήλιο, ο οποίος για την αγάπη της έλουζε –και λούζει- το νησί με τις ακτίνες του. Στον θεό Ήλιο ήταν αφιερωμένο και το διάσημο άγαλμα του Κολοσσού, ενός από τα επτά θαύματα της αρχαιότητας. Έργο γιγαντιαίο (30 μέτρα ύψος), που είχε όμως διάρκεια ζωής μόνο 65 χρόνια, αφού καταστράφηκε με τον σεισμό του 227 π.Χ. 

Αγαπημένη του θεού Ήλιου, λοιπόν, η Ρόδος με την κεφαλή του οποίου έκοβε και νομίσματα. «Κόρη του Ήλιου», όπως την ονόμασε ο Λουκιανός, «πόλη των 3.000 αγαλμάτων», «Καλλίστη των Ελληνίδων πόλεων», σύμφωνα με τον σοφιστή Αίλιο Αριστείδη. Αγαπημένη, όμως και των ποιητών, αφού η Ρόδος είναι η γενέτειρα γη του Απολλώνιου του Ροδίου (3ος αιώνας π.Χ.), του συγγραφέα των «Αργοναυτικών», επικού έργου που γνώρισε μεγάλη επιτυχία στην εποχή του. Στη Ρόδο έζησε τον 6ο π.Χ. αιώνα κι ένας από τους επτά σοφούς της αρχαιότητας, ο Κλεόβουλος ο Ρόδιος, ο οποίος διακυβέρνησε με σύνεση και σοφία τη Λίνδο για 40 χρόνια.

Πατρίδα και Ολυμπιονικών όμως το νησί της Ρόδου, αφού από την Ιαλυσό καταγόταν ο Διαγόρας, τετράκις Ολυμπιονίκης τον 5ο αιώνα στην πυγμαχία και οι γιοι του, οι Διαγορίδες, επίσης Ολυμπιονίκες. Κόρη του ολυμπιονίκη Διαγόρα του Ρόδιου η Καλλιπάτειρα, η γυναίκα που αψήφησε τους νόμους και τις συμβάσεις τις εποχής της, ορθώνοντας το ανάστημά της σε έναν κόσμο ανδροκρατούμενο για ένα αίτημα δίκαιο, μια avant garde φεμινίστρια, δηλαδή, η «αρχόντισσα Ροδίτισσα», όπως την ύμνησε στο ομώνυμο σονέτο του ο Λορέντζος Μαβίλης. 

Στα αρχαία χρόνια τα τρία μεγάλα κέντρα της Ρόδου, η Ιαλυσός, η Λίνδος και η Κάμειρος, συνάπτουν μαζί με την Κω, την Αλικαρνασσό και την Κνίδο της Μικράς Ασίας τη Δωρική Εξάπολη, ένα είδος συμμαχίας με κέντρο το ιερό του Απόλλωνα. Η Ρόδος, όμως, έχει ταυτιστεί στη συνείδηση όλων μας ως το νησί των ιπποτών, των Cavalieri Οspitalieri di San Giovanni, του φιλάνθρωπου τάγματος των ιπποτών του Αγίου Ιωάννη, οι οποίοι αγόρασαν το νησί από τους Γενουάτες το 1306.

Στα χέρια τους κατά τη διάρκεια της Ιπποτοκρατίας η Ρόδος γνωρίζει σημαντική οικονομική κι εμπορική άνθηση, ενώ ανακαινίζονται κι ενισχύονται τα τείχη της πόλης. Στην περίοδο αυτή της αφθονίας, θα δώσει βίαιο τέλος η κατάκτηση της Ρόδου από το Σουλεϊμάν το Μεγαλοπρεπή το 1522, μετά από πεντάμηνη πολιορκία. 

Υπό τουρκική κατοχή θα παραμείνουν τα Δωδεκάνησα και η Ρόδος μέχρι το 1912, οπότε τα καταλαμβάνουν οι Ιταλοί. Με τη συνθήκη των Σεβρών (10 Αυγούστου 1920) τα Δωδεκάνησα παραχωρούνται στην Ελλάδα, με εξαίρεση τη Ρόδο, που θα παρέμενε για ένα διάστημα υπό ιταλική διοίκηση. Όμως, η ατυχής για τους Έλληνες έκβαση της μικρασιατικής εκστρατείας του 1922, έδωσε την ευκαιρία στους Ιταλούς να υπαναχωρήσουν και με την άνοδο του Μουσολίνι να προσπαθήσουν να τα εξιταλίσουν εφαρμόζοντας, ανάμεσα στ’ άλλα, μια δική τους «γλωσσική πολιτική».

Έτσι, η ιταλική γλώσσα διδασκόταν υποχρεωτικά στα σχολεία, ενώ η ελληνική γλώσσα υποβαθμίστηκε σε lingua locale, κάτι σαν τοπική διάλεκτος, δηλαδή, και διδασκόταν ως μάθημα προαιρετικό χωρίς βιβλία. Το Δωδεκανησιακό σύμπλεγμα τέθηκε ολόκληρο υπό την προστασία των πτερύγων της Ρώμης. Η Λέρος, μάλιστα, εξελίχθηκε στη μεγαλύτερη στρατιωτική ναυτική βάση των Ιταλών στο Αιγαίο από το 1920 και μετά. 

Οι Δωδεκανήσιοι δεν έκατσαν με σταυρωμένα χέρια. Το 1917 ιδρύεται στην Αθήνα ο «Δωδεκανησιακός Σύλλογος Aθηνών» με σκοπό τον αγώνα της απελευθέρωσης των νησιών. Επίσης, το 1924 ιδρύεται η «Επιτροπή Δωδεκανησίων Aμερικής», η οποία με φυλλάδια που εκδίδει και βιβλία διεξάγει τον αγώνα από την άλλη άκρη του Ατλαντικού.

Στον δωδεκανησιακό αγώνα διακρίθηκαν πολλές προσωπικότητες, φλογεροί πατριώτες. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει ο Καλύμνιος Σκεύος Ζερβός, ιδρυτής το 1912 του Αιγαιοπελαγίτικου Συλλόγου. Ο Σ. Ζερβός –σημειωτέον- έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του τυφλός και σε απόλυτη φτώχεια, καθώς είχε ξοδέψει το σύνολο της περιουσίας του στους αγώνες για την απελευθέρωση της Δωδεκανήσου!

Μια άλλη αξιομνημόνευτη προσωπικότητα υπήρξε ο εξ Αλεξανδρείας ανθυπολοχαγός του Ιερού Λόχου, καταδρομέας Στέφανος Καζούλης. Θείος του Στέφανου ήταν ο Ίων Δραγούμης, όπως επίσης θεία του ήταν και η Ναταλία Δραγούμη, σύζυγος του Μακεδονομάχου Παύλου Μελά. Ο Καζούλης, αν και επιχείρησε κυρίως στα Δωδεκάνησα, πέθανε τελικά ηρωικά στις Κυκλάδες, 32 χρονών, σε επιχείρηση κατά των Γερμανών στη Σαντορίνη το 1944. 

Ασφαλώς, στη σημερινή επέτειο δεν μπορούμε να παραλείψουμε να μνημονεύσουμε τον Αλέξανδρο Διάκο, τον πρώτο Έλληνα αξιωματικό που έπεσε μαχόμενος στο ελληνοαλβανικό μέτωπο. Στην Τσούκα της Πίνδου ο Διάκος οδήγησε μπαίνοντας ο ίδιος μπροστά τους άνδρες του λόχου του στην ανακατάληψη του υψώματος, το οποίο υπερασπίζονταν πολλαπλάσιες ιταλικές δυνάμεις.

Τα τελευταία του λόγια συγκινητικά, αφιερωμένα στην Ελλάδα και στην πολυαγαπημένη ιδιαίτερη πατρίδα του, τη Δωδεκάνησο: «Εμπρός παιδιά! Για μια μεγάλη Ελλάδα! Για μιαν ελεύθερη Δωδεκάνησο!». Αυτές ήταν και οι τελευταίες του λέξεις, αφού δευτερόλεπτα μετά τον γάζωσαν τα πυρά του ιταλικού πολυβόλου.

Μια ημερομηνία που έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στη μετέπειτα εξέλιξη των γεγονότων στα Δωδεκάνησα είναι η 8η Σεπτεμβίου 1943, όταν η Ιταλία με το νέο πρόεδρο Pietro Badoglio συνθηκολογεί με τους Συμμάχους.

Μετά τη συνθηκολόγηση των Ιταλών, κύριοι των Δωδεκανήσων γίνονται οι Γερμανοί μέχρι το 1945, οπότε η Χιτλερική Γερμανία παραδίδεται το Μάιο του 1945 και τα νησιά περιέρχονται στον έλεγχο της Μεγάλης Βρετανίας. Ήταν η χρυσή ευκαιρία για την ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων στο ελληνικό κράτος, την οποία η ελληνική διπλωματία δεν έπρεπε να αφήσει να πάει χαμένη. Ήταν απαίτηση του ελληνικού λαού και είχε χυθεί άφθονο ελληνικό αίμα για την εκδίωξη των Γερμανών από τα Δωδεκάνησα. 

Σύμη, 8 Mαΐου 1945: Μια ιστορική στιγμή για τα Δωδεκάνησα. H υπογραφή της παράδοσης των γερμανικών φρουρών. Tη συμφωνία παράδοσης υπέγραψε ο Γερμανός στρατηγός ‘Οτο Bάγκενερ και για τους Συμμάχους ο Άγγλος ταξίαρχος, J. Moffatt. Aπό ελληνικής πλευράς παρίστατο ο Διοικητής του ηρωικού Iερού Λόχου, Συνταγματάρχης Xριστόδουλος Tσιγάντες. Η είδηση για την απόδοση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα χαιρετίστηκε με μεγάλο ενθουσιασμό, σε μια περίοδο που η χώρα βρισκόταν στη δίνη του Εμφυλίου Πολέμου. Η Διάσκεψη της Ειρήνης συνήλθε στο Παρίσι, όπου τέθηκαν από ελληνικής πλευράς και τα θέματα της Βορείου Ηπείρου και της Κύπρου. 

Παρίσι, 10 Φεβρουαρίου 1947: Αναγνωρίζεται με τον πιο επίσημο τρόπο η ελληνικότητα της Δωδεκανήσου. Στο άρθρο 14 της Συνθήκης Ειρήνης μεταξύ Ιταλίας και των Συμμάχων Δυνάμεων αναφέρεται ότι η Ιταλία παραχωρεί στην Ελλάδα σε πλήρη κυριότητα τα νησιά της Δωδεκανήσου: Αστυπάλαια, Ρόδο, Χάλκη, Κάρπαθο, Κάσο, Επισκοπή (Τήλο), Νίσυρο, Κάλυμνο, Λέρο, Πάτμο, Λειψούς, Σύμη, Κω και Καστελόριζο καθώς και «τας παρακειμένας νησίδας». Η ένταξη της Δωδεκανήσου (κατοικημένης σε ποσοστό 90% από Έλληνες) στον εθνικό κορμό αποτέλεσε το μόνο εδαφικό κέρδος της χώρας μας από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. 

 Η τελετή παράδοσης των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα από τις βρετανικές αρχές έγινε στις 31 Μαρτίου 1947 στη Ρόδο μέσα σε πανηγυρική ατμόσφαιρα. «Ο λαός της Δωδεκανήσου με επικεφαλής το Δήμαρχο Ρόδου γονυκλινής και με δάκρυα στα μάτια παρακολουθεί την πρώτη έπαρση της Κυανολεύκου εις το βωμό της πατρίδος μετά από 630 χρόνια σκλαβιάς», θα γραφτεί σε μια τοπική εφημερίδα. Πρώτος διοικητής των Δωδεκανήσων ανέλαβε ο αντιναύαρχος Περικλής Ιωαννίδης, με πολιτικό σύμβουλο τον πανεπιστημιακό και δικαστικό Μιχαήλ Στασινόπουλο, μετέπειτα πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας. Η επίσημη τελετή της Ενσωμάτωσης έγινε στις 7 Μαρτίου 1948 και το 1955 τα Δωδεκάνησα έγιναν νομός με πρωτεύουσα τη Ρόδο.

Ο τότε αντιπρόεδρος της ελληνικής κυβέρνησης, Κωνσταντίνος Τσαλδάρης, θα πει: «Σήμερον [...] ο εθνικός πόθος, ο προαιώνιος πόθος των Αιγαιέων, της ενώσεώς των μετά της Μητρός Ελλάδος, πραγματοποιείται. Με ένα εθνικό γεγονός, η ιστορική σημασία του οποίου θα μεγαλώνει, εφ’ όσον ο χρόνος θα παρέρχεται. Και ο Ελληνισμός θα συνεχίζει τον ιστορικόν δρόμον που ήρχισε.» Ο δε Κωνσταντίνος Καραμανλής θα συμπυκνώσει με τρόπο επιγραμματικό και περιεκτικό: «Η ελληνικότης των νήσων του Αιγαίου είναι ιστορικά απαράγραπτη και εθνικά αδιαπραγμάτευτη». 

Σήμερα, ημέρα γιορτής, ας τιμήσουμε ευλαβικά, με εθνική σύμπνοια και ομοψυχία, τους πατριώτες αυτούς που θυσιάστηκαν για να κυματίζει την ώρα που μιλάμε η ελληνική σημαία στο κτίριο της Περιφέρειας. Γιατί λαός που ξεχνά την ιστορία του, είναι καταδικασμένος να την ξαναζήσει.

Θα κλείσουμε με το επίγραμμα του αείμνηστου ποιητή και συγγραφέα Φώτη Βαρέλη, το οποίο είναι σκαλισμένο στον βράχο της ιστορικής Σύμης.

Σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του ποιητή, η έμπνευση τού ήρθε όταν φαντάστηκε τη Σύμη να ξυπνάει σαν από όνειρο ένα πρωί και με το ξύπνημα να διαλαλεί στα Δωδεκάνησα:

Απόψε κρυφομίλησε η Λευτεριά με μένα. Πάψετε Δωδεκάνησα νάστε συλλογισμένα.