Σελίδες Ιστορίας: Η Ελβετία ανέλαβε το 1940 υπό την προστασία της τους Ρόδιους Έλληνες υπηκόους-Κοντσεντραμέντο

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο
Κώστας ΤΣΑΛΑΧΟΥΡΗΣ

Είναι ντοκουμέντο. Μεσοπόλεμος, και συγκεκριμένα στην καρδιά του, τις πρώτες χρονιές του 1930. Ένας νέος κυκλοφορεί στη νέα πόλη της Ρόδου, όπως άρχισαν να την φτιάχνουν οι… ελευθερωτές, που ήρταν από τη Δύση για να την… εκπολιτίσουν!..

Ο νέος αυτός είναι ο Ελβετός Σαμουέλ Μπο-Μποβύ που αρχίζει το έργο του, της συλλογής της Δωδεκανησιακής μουσικολογίας.
Βλέπει ανυψωμένα στον ιστό του Κυβερνείου τα ιταλικά χρώματα· κοντοστέκεται, κοιτάζει και ξανακοιτάζει-τη σκηνή αυτή και την καταγράφει:

«…για πρώτη φορά κατάλαβα το νόημα της λέξης, ελευθερία..». Ναι, ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ… Έτσι απαθανατίζει τη σκηνή, στη γαλλική, πολλά χρόνια αργότερα στην εφημερίδα «Journal de Genève», στις 14 Νοεμβρίου 1943, σελίδα τρίτη με τίτλο «Εικόνες της Δωδεκανήσου: Et c'est à Rhodes, en voyant hisser au mât du Palazzo del Governo les couleurs italiennes, que, pour la première fois, je compris le sens de ce mot: liberté.

Και συνεχίζει το καταπληκτικό λογοτεχνικό και συνάμα ποιητικό κείμενό του, 618 λέξεων για όλα τα νησιά-δεν είναι του παρόντος.
Στις λέξεις αυτές, υπάρχει η καρτερία των προγόνων μας που περίμεναν την ανεκτίμητη και πολύτιμη λευτεριά, νάρτει στον τόπο τους.

Ο Σαμουέλ Σαμουέλ Μπο-Μποβύ, το 1932.

Την απάντηση, μας την έδωσε ένας δικός μας καθηγητής, πολλά χρόνια μετά όταν μαθητές στο Βενετόκλειο Γυμνάσιο μας μίλησε για την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου 1940. Ήταν από τις λίγες φορές αν όχι η μοναδική που μίλησε ο υποδιευθυντής τότε του σχολείου Δημήτριος Κοτζιάς. Ήθελε να πει στις νέες γενιές ότι με το άκουσμα της ενάρξεως του Ελληνοϊταλικού πολέμου, οι σκλάβοι είχαν την κρυφή ελπίδα, ότι έφτασε η ώρα, η ώρα της λύτρωσης, της ανάστασης. Για την ιστορία, ο νέος τότε Δημήτριος Κοτζιάς, με την έναρξη του πολέμου υπηρετούσε ως φιλόλογος στο Γυμνάσιο Άργους.

Αλλά αυτοί, όμως που υπέστησαν τα πάνδεινα τις ημέρες εκείνες, ήταν οι Δωδεκανήσιοι, Έλληνες υπήκοοι. Δεν θα αναφερθούμε στον τρόπο που συνελήφθησαν-σχέδιο εκπληκτικά προετοιμασμένο από τις ιταλικές υπηρεσίες- και μεταφέρθηκαν στην τάφρο, ή στο Στάδιο, ή εξορίστηκαν στην Τήλο, και ούτε πότε απελευθερώθηκαν και επέστρεψαν στα σπίτια τους.

Ούτε θα γράψουμε για το διπλωματικό μαραθώνιο για τη διάσωση των εγκλείστων-παρμένο από τα αρχεία του ελληνικού υπουργείου των Εξωτερικών και ούτε πώς η Ελβετία ανέλαβε το έργο της διάσωσής τους. Επίσης δεν θα γράψουμε πώς αποκλείστηκε το Προξενείο της Ελλάδος εκείνες τις ημέρες και πώς εγκατέλειψε τη Ρόδο ο πρόξενός μας Γεώργιος Χριστοδούλου για τις απέναντι ακτές και τι μετέδωσε όταν έφτασε στην Κωνσταντινούπολη και ανακοίνωσε τα πρώτα 92 ονόματα των συλληφθέντων. Επίσης δεν θα αναφερθούμε στο θόρυβο που δημιουργήθηκε και οι Ιταλοί αναγκάστηκαν τους εγκλείστους να τους μεταφέρουν στους στάβλους Cavalini.

Το Στάδιο ντελ Σόλε ή Μουσολίνι, το 1937. Στο βάθος η γραμιθιά στα πρώτα χρόνια της ζωής της

Είναι όλα καταγεγραμμένα από τον υπογράφοντα, από τις φιλόξενες στήλες της εφημερίδας «Η Ροδιακή» και στο βιβλίο του «Σελίδες Ιστορίας», στις σελίδες 44-71. Επίσης αξιόλογη μελέτη πρέπει να θεωρηθεί γύρω από το ζήτημα, του Στέφανου Σελλά, με τίτλο «Το στρατόπεδο συγκεντρώσεως των Δωδεκανησίων Ελλήνων υπηκόων της 28ης Οκτωβρίου 1940».

Η μεταφορά των κρατουμένων στους στάβλους Cavallini έγινε ύστερα από εντολή του νέου Γενικού Διοικητή των Ιταλικών νησιών του Αιγαίου Έττορε Μπάστικο-Πολιτικός και Στρατιωτικός Διοικητής από 10.12.1940 μέχρι 14.7.1941-.που έφτασε στη Ρόδο για να αναλάβει τα καθήκοντά του, στις 20 Δεκεμβρίου 1940. Συνοδευόταν από αντισυνταγματάρχη Ούγκο Λούκα που είχε υπηρετήσει στο νησί στις αρχές του 1930 και ήταν προσωπικός φίλος του προξένου μας Δημητρίου Παππά. Για την Ιστορία, ο Λούκα στα κατοπινά χρόνια-1950- στη Σικελία, ήταν επικεφαλής του αποσπάσματος που εκτέλεσε τον αρχιληστή Σαλβατόρε Τζουλιάνο, προστάτη των πτωχών.

Τέλεση της Θείας Λειτουργίας για τους φυλακισμένους, στους στάβλους Cavallini

Σχετικό σημείωμα του Γενικού Προξενείου της Ελλάδος στη Σμύρνη σημειώνει ότι ο Μπάστικο «αντιληφθείς τους ανθυγιεινούς όρους της διαβιώσεως των Ελλήνων υπηκόων, διέταξε την μεταφοράν αυτών εις το κτίριον του φασιστικού κόμματος, πλησίον του Διοικητηρίου, επικαλεσθείς την καλλιτέραν εν Eλλάδι μεταχείρισιν των Iταλών».
Επίσης ζητήθηκε η μεσολάβηση του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού για τους έγκλειστους της Τάφρου.

Συγκεκριμένα η Πρεσβεία μας στη Bέρνη ειδοποίησε τη διπλωματική μας αντιπροσωπεία στη Γενεύη να ζητήσει τη μεσολάβηση, αλλά την επομένη το υπουργείο των Eξωτερικών, με κρυπτογράφημά του, ζητά από τις ελληνικές αποστολές στην Ελβετία να μην προβούν σε καμιά ενέργεια, σύμφωνα με τις οδηγίες περί μεσολαβήσεως του Διεθνούς Eρυθρού Σταυρού.

Άδεια παραμονής της νεαράς Ελληνίδας υπηκόου Αλεξάνδρας Κατσαρά

Δεν ήταν τυχαίο να σταματήσει η ενέργεια γιατί ο πρεσβευτής της Ουγγαρίας στην Aθήνα ανακοίνωσε στην Κυβέρνηση ότι έλαβε τηλεγράφημα με το οποίον δίνεται η διαβεβαίωση ότι η κατάστασις των Eλλήνων στα Δωδεκάνησα από την ημέρα που ανέλαβε νέος διοικητής καλυτέρευσε και πρόσθεσε ότι «η τοιαύτη καλλιτέρευσις εξαίρεται κατά τρόπον σαφή- O μόνιμος υφυπουργός των Eξωτερικών N. Mαυρουδής προς το υφυπουργείο Δημοσίας Aσφαλείας, αριθμ. 234/I/EAΦ Kοινωνίας των Eθνών/3.1.1941.».

Ήδη, η Πρεσβεία της Ελβετίας στη Ρώμη προέβη σε διπλωματικά διαβήματα για το ζήτημα, μάλιστα δε σε ρηματική διακοίνωσή της ζήτησε να πληροφορηθεί τις συνθήκες διαβιώσεως των συλληφθέντων Eλλήνων υπηκόων στη Ρόδο.

Aπό τις 27 Δεκεμβρίου η ελβετική Kυβέρνηση διά του υπουργού της a la Division des Intérêts étrangers du Département politique fédéral, ζήτησε κάθε ενέργεια, μάλιστα δε απάντησε ότι «λάβαμε υπό σημείωση την εκδηλούμενη επιθυμία της ελληνικής Kυβερνήσεως, ένας Ελβετός διπλωμάτης ή δημόσιος λειτουργός να μεταβεί στη Ρόδο για να εξακριβώσει τις συνθήκες που διαβιούν οι κρατούμενοι.

»H Pόδος συμπεριλαμβάνεται στη δικαιοδοσία της Πρεσβείας στη Ρώμη, αλλά δεν υπάρχει προς το παρόν κανείς Πρόξενος (Ελβετός), ούτε άλλος Ελβετός κατάλληλος, σ' αυτή τη νήσο, προς επίσκεψη των κρατουμένων.

Δεν έχουμε εκεί ούτε ένα άτομο εμπιστοσύνης. Συνεπώς δεν είμαστε σε θέση να ενεργήσουμε σύμφωνα με την επιθυμία της ελληνικής Kυβερνήσεως. Δεν αποκρύπτουμε ότι είναι εξαιρετικά δύσκολο υπό τις σημερινές συνθήκες, να μπορέσουμε να φτάσουμε στη Ρόδο. H ιταλική Kυβέρνηση άλλωστε δεν θα δώσει εύκολα την άδεια. Θα είναι ίσως πιο δυνατόν, να λάβει κανείς τις επιθυμητές πληροφορίες από το Διεθνή Ερυθρό Σταυρό.

Φυλακισμένοι στους στάβλους Cavallini

Πάντως για κάθε (χρήσιμο) σκοπό υποβάλαμε στις ιταλικές Aρχές την επιθυμία της ελληνικής Kυβερνήσεως, με την παράκληση να εξετάσουν με καλή θέληση αυτά τα παράπονα και στην περίπτωση που είναι βάσιμα, να λάβουν τα επιβαλλόμενα μέτρα. Θα σας κρατούμε ενήμερον για τη συνέχεια που θα δοθή στην υπόθεσιν αυτήν που δεν θα παραλείψουμε σε κάθε ευκαιρία να ζητούμε και να έχουμε στην επικαιρότητα το ζήτημα μέχρις ότου λάβουμε τις πληροφορίες που είναι δυνατόν να σας ενδιαφέρουν- Legazione di Svizzera in Italia προς monsieur le Ministre a la Division des Intérêts étrangers du Département politique fédéral, Berne/Gr. 40.A.8. Détenus politiques de l' Ile de Rhodes/ ad B.24.GR.(1) 6-j/Ma/10.1.1941. Επίσης Πρεσβεία Βέρνης (Ψαρούδας) προς YπEξ, 2257/I/ΓZ/3/17.1.1941, ώρα 21.00.».

Στη διακοίνωση και τις παραστάσεις της ελβετικής Πρεσβείας, το ιταλικό υπουργείο των Eξωτερικών, απάντησε με ρηματική διακοίνωση στις 29 Iανουαρίου 1941 ότι «οι Έλληνες υπήκοοι πολιτικοί κρατούμενοι στη νήσο Ρόδο βρίσκονται σε στρατόπεδο συγκεντρώσεως, πλήρως κατάλληλο από απόψεως υγιεινής και στεγάσεως.

Οι οικογένειες των πολιτικών κρατουμένων μπορούν να αποστέλλουν στους συγγενείς τους συμπληρωματικά τρόφιμα και είδη ατομικής τους χρήσεως και επίσης μπορούν να συνδιαλέγονται με αυτούς- Ministero Degli Affari Esteri alla Leggazione di Svizzera, Roma -Nota Verbale A-G.IV./34/R 1136/29.1.1941 Anno XIX».
Για τις ελληνικές διπλωματικές υπηρεσίες η ιταλική διακοίνωση δεν επιτρέπει καμιά καθησύχαση· μάλιστα η μεταχείριση των Eλλήνων υπηκόων θα παραμείνει ανεξέλεγκτος γιατί όπως διαφαίνεται όλα τα διαβήματα που γίνονται μέσω των Ελβετών, δεν θα έχουν επιτυχία.
Πάντως η Διεύθυνση Πολιτικών Yποθέσεων-τμήμα Eυρώπης έχει την πληροφορίαν ότι οι κρατούμενοι στη Ρόδο, ανέρχονται σε 303, και ότι η υγεία τους είναι καλή, μολονότι η τροφή είναι κακή και ανεπαρκής.

Eπίσης από τους μη Έλληνες κρατούμενους η κατάσταση των φτωχών είναι κρίσιμη γιατί απαγορεύεται σ' αυτούς να εργαστούν- Διεύθυνση Πολιτικών Yποθέσεων προς Tμήμα Kοινωνίας των Eθνών, αριθμ. 7201/28.2.1941..
Aπό τις τελευταίες πράξεις που το Προξενείο της Ελλάδος στη Ρόδο, έκανε λίγο πριν το οριστικό κλείσιμό του, ήταν να καταγράψει ως Eλληνίδα υπήκοο που γεννήθηκε εκείνες τις μέρες, την Ήβη Kαλλιγά, κόρη του Eλευθερίου.

Σημείωμα του Προξενείου της Ελλάδος στη Ρόδο για τα επαγγέλματα των Ελλήνων υπηκόων στα Δωδεκάνησα

H νεογέννητη ήταν η τελευταία Eλληνίδα υπήκοος που γεννήθηκε στη Pόδο. Eπίσης να διορθώσει το επώνυμον του Aθανασίου Kαζούλη του Σταμάτη που ήταν εγγεγραμμένος από λάθος του υπαλλήλου στα δημοτολόγια του Δήμου Πατρέων με αύξοντα αριθμό 5018 από τις 10 Iανουαρίου 1897 ως Aθανάσιος Kαλούλης- Yπουργείον Εσωτερικών/ Νομαρχία Αχαΐας-Γραφείον II, αριθμ 8661. Aίτηση Kαζούλη.

Αλλά και αυτοί που κλείστηκαν στο Στάδιο ντελ Σόλε ή Μουσολίνι, υπέστησαν των παθών τους τον τάραχο. Τους μετέφεραν εκεί και τους εγκατέστησαν, από τις 6 Νοεμβρίου 1940, σε ένα αντίσκηνο στο γήπεδο.

Δεν είχαν καμιά επικοινωνία με τους δικούς τους οι οποίοι, καθημερινά, τους τροφοδοτούσαν για να φάνε-παρέδιδαν τα τρόφιμα, ό,τι είχαν, στην είσοδο του Σταδίου.
Στο αντίσκηνο αυτό βρέθηκαν οι συμπατριώτες μας, Νικόλαος και Αντώνιος Ασπράκης, Εμμανουήλ Καλαμπίχης, Γαβριήλ Χαρίτος, Στέργος Φώκιαλης, Ευστάθιος Παλιούρης, Αντώνιος Γεωργαλλής και μερικές μέρες αργότερα οι Ιωάννης Τσαβαρής και Εμμανουήλ Σταματάκης. Επειδή αρρώστησε ο Φώκιαλης, τον αντικατέστησαν τα παιδιά του Ευάγγελος και Νικόλαος-παρέμειναν μέχρι τις 6 Μαΐου 1941, ημέρα απελευθερώσεως όλων. Μαζί τους στο Στάδιο βρίσκονταν 500 περίπου Εβραίοι, το πλοίο των οποίων εξόκειλε στο Πρασονήσι-τους μετέφερε στην Παλαιστίνη. Για το γεγονός, γράψαμε από τις φιλόξενες στήλες της «Ροδιακής».

Έτσι μεγάλοι πρωταγωνιστές τις πρώτες μέρες του πολέμου στη Ρόδο και τα άλλα νησιά είναι οι Έλληνες υπήκοοι, οι οποίοι είναι εγκατεστημένοι στα Δωδεκάνησα από την ημέρα της ιδρύσεως του ελληνικού Κράτους

Πόσοι ήταν οι Έλληνες υπήκοοι στα Δωδεκάνησα;
Ίσως απάντηση στο ερώτημα αυτό δεν θα πάρουμε ποτέ. Στοιχεία δεν υπάρχουν.
Πάντως από το Mητρώο του Προξενείου Ρόδου οι Έλληνες υπήκοοι δεν πρέπει να υπερέβαιναν τους 500. Ίσως τις πρώτες μέρες μετά τη Mικρασιατική καταστροφή, το 1922, ο αριθμός να ξεπέρασε τους 700 κι αυτό με επιφύλαξη. Εκτός αυτών διέμεναν και Ιόνιοι πολίτες, πρώην κάτοικοι των Ιονίων νήσων που έφτασαν στα Δωδεκάνησα για να εργαστούν και με την πάροδο του χρόνου αφομοιώθηκαν με τους ντόπιους.

Mια καταγραφή του Προξενείου, της δεκαετίας του 1930, μας δίνει ότι διέμεναν στα νησιά 511 Έλληνες υπήκοοι εκ των οποίων οι 333 στη Pόδο, 33 στη Λέρο, 22 στη Σύμη, 16 στην Πάτμο, 16 στη Νίσυρο, 23 στην Kω, 5 στην Αστυπάλαια 30 στη Xάλκη και 33 στην Kάλυμνο.

Aπ' αυτούς 45 ήταν έμποροι (Pόδος 21, Kάλυμνος 10, Λέρος 4, Σύμη 4, Nίσυρος 1, Πάτμος 1 και Kως 1), 6 κτηματίες και εισοδηματίες (Pόδος 3, Λέρος1, Σύμη1 και Nίσυρος 1) , 18 εμποροπλοίαρχοι και πλοίαρχοι (Pόδος 9, Λέρος 4, Aστυπάλαια 1, Πάτμος 2 και Kως 1), 7 καθηγητές και δάσκαλοι (Pόδος 6 και Kως 1), ιδιοκτήτες Βυρσοδεψείων και βυρσοδέψες 10 (Pόδος 8, Aστυπάλαια 1 και Xάλκη 1), Γιατροί 5 (Pόδος 1, Kάλυμνος 1, Λέρος1, Πάτμος1 και Xάλκη 1), φαρμακοποιοί 4 (Nίσυρος 2, Xάλκη 1 και Kως 1), οινοπνευματοποιοί και

οινοπνευματοπώλες 7 (Pόδος 4, Kάλυμνος 1, Σύμη 1 και Xάλκη 1), γεωργοί 17 (Pόδος 12, Λέρος 1 και Nίσυρος 4), ναυτικοί 20 (Pόδος 8, Λέρος 4, Kάλυμνος 2, Σύμη 3, Πάτμος 1, Kως 1 και Aστυπάλαια 1), χτίστες 20 όλοι στη Pόδο, υποδηματοποιοί 11 (Pόδος 9, Λέρος 1 και Kως 1), σιδηρουργοί 6 (Pόδος 4, Λέρος 1 και Kως 1) μεσίτες 2 στη Pόδο, σπογγέμποροι και δύτες 7, όλοι στην Kάλυμνο, αλιείς 5 (Pόδος 2, Kάλυμνος 1, Πάτμος 1 και Xάλκη 1), ξυλουργοί 7 (Pόδος 5, Σύμη1 και Kως1), κηπουροί 11 (Pόδος 9 και Λέρος 2) και υπάλληλοι 13 (Pόδος 9, Λέρος 2, Πάτμος1 και Kως 1). Oι υπόλοιποι ήταν εργάτες και άλλων επαγγελμάτων.