Βόρειο Ατλαντική ταλάντωση και θαλάσσιο περιβάλλον

Ένα κλιματικό φαινόμενο που επηρεάζει το κλίμα της Ευρώπης και όχι μόνο.

Η Βόρειο Ατλαντική ταλάντωση (North Atlantic Oscillation / NAO), είναι ένα από τα παλαιότερα γνωστά μετεωρολογικά μοτίβα, ένα κλιματικό φαινόμενο που επηρεάζει το κλίμα της Ευρώπης και όχι μόνο. Οι γεωργικές συγκομιδές, η διαχείριση των υδάτων, η προσφορά/ζήτηση ενέργειας, καθώς η απόδοση της αλιείας, μεταξύ πολλών άλλων, επηρεάζονται κατά κάποιον τρόπο από το ΝΑΟ. Η Βόρειο Ατλαντική ταλάντωση είναι ένα πολύπλοκο κλιματικό φαινόμενο, είναι μία διακύμανση/ανακατανομή στην διαφορά της ατμοσφαιρικής πίεσης μεταξύ της υποτροπικής ατμοσφαιρικής ζώνης των Αζόρων (ομάδα νησιών της Πορτογαλίας, 1500 Κm δυτικά της Λισαβόνας) χαρακτηριζόμενη από ένα βαρομετρικό υψηλής πίεσης κέντρο, και της Αρκτικής, πάνω από την Ισλανδία, χαρακτηριζόμενη από ένα ατμοσφαιρικό χαμηλής πίεσης. Κατά την περίοδο που επικρατεί μεγάλη διαφορά ατμοσφαιρικής πίεσης μεταξύ Ισλανδίας και Αζόρες, έχουμε υψηλό (θετικό ΝΑΟ+), χαρακτηριζόμενο από έντονους δυτικούς ανέμους (westerlies) οι οποίοι μεταφέρουν θερμότητα και υγρασία από τον Ατλαντικό στην Ευρωπαϊκή ήπειρο μεταξύ 40ο Ν – 60ο Ν. Οι westerlies, κατευθυνόμενοι από δυτικά στα ανατολικά με βόρεια κατεύθυνση, προκαλούν και την εμφάνιση καταιγίδων και συχνές βροχοπτώσεις στην Νότια Γροιλανδία, Ισλανδία, Βόρεια Ευρώπη, καθώς επίσης και την αύξηση θερμοκρασιών στην Ευρώπη, την Ευρασία, την Βόρεια Αμερική, και μείωση της θερμοκρασίας στην Νότια Αφρική και Μέση Ανατολή. Επιπλέον, παρατηρούνται ξηρότερα από τον μέσο όρο κλήματα πάνω από την Γροιλανδία, Αρκτικό Καναδά, καθώς επίσης και στην κεντρική - Νότια Ευρώπη, Μεσόγειο και περιοχές της Μέσης Ανατολής. (Η χρονική περίοδος 1960- 2000 χαρακτηρίζεται από μία γενική θετική τάση του ΝΑΟ). Αντιθέτως, ο χαμηλός δείκτης ΝΑΟ (αρνητικό ΝΑΟ-), χαρακτηρίζεται από τη μειωμένη διαφορά πίεσης μεταξύ Ισλανδίας και Αζόρες, καταστολή των δυτικών ανέμων, άρα και της μειωμένης μεταφοράς θερμότητας και υγρασίας, οδηγώντας σε λιγότερες καταιγίδες το χειμώνα (σε μία ποιό δυτική – ανατολική κατεύθυνση) και ακραίες θερμοκρασίες, όπως π.χ. καύσωνες το καλοκαίρι, εμφάνιση πάγου, δριμύτεροι χειμώνες και μείωση των βροχοπτώσεων. Περαιτέρω, οι καταιγίδες αυτές, έχουν μία ποιο Νότια διεύθυνση προς την Μεσόγειο Θάλασσα, αυτό δημιουργεί αυξημένη δραστηριότητα και γενικά περισσότερες βροχοπτώσεις στη Νότια Ευρώπη και τη Βόρεια Αφρική. Πχ. οι Ευρωπαϊκοί χειμώνες του 1996 και του 2009-10, χαρακτηριζόμενοι από αρνητικό ΝΑΟ ήταν ασυνήθιστα κρύοι, ιδιαίτερα κατά τους μήνες Δεκέμβριο, Ιανουάριο και Φεβρουάριο. Οι διακυμάνσεις του ΝΑΟ, αν και παρών κατά την διάρκεια όλου του έτους, είναι μεγαλύτερες κατά την διάρκεια των κρύων μηνών (Νοέμβριος-Απρίλιος), δλδ, όταν η ατμόσφαιρα είναι δυναμικά ποιο ενεργή. Αντίθετα, η κυριαρχία των υποτροπικών αντικυκλώνων (Μια μεγάλης κλίμακας κυκλοφορίας ανέμων γύρω από μια κεντρική περιοχή υψηλής ατμοσφαιρικής πίεσης, έχοντας μια δεξιόστροφη φορά στο βόρειο ημισφαίριο – π.χ. Αζόρες, και αριστερόστροφη στο νότιο ημισφαίριο), λαμβάνει χώρα κατά τη διάρκεια της θερινής περιόδου, με τις Αζόρες - σύστημα υψηλής πίεσης – να καλύπτει το σύνολο σχεδόν του Βόρειου Ατλαντικού. Βέβαια, τον χειμώνα, οι αντικυκλώνες αποδυναμώνονται, και το Ισλανδικής, χαμηλής πίεσης κέντρο κυριαρχεί. (Να τονίσω ότι οι υψηλές ατμοσφαιρικές πιέσεις χαρακτηρίζονται από ηλιοφάνεια, σε αντίθεση με τις χαμηλές πιέσεις, χαρακτηριζόμενες από άσχημο καιρό, συννεφιά και αριστερόστροφη φορά ανέμων). Επίσης, το ΝΑΟ υπαγορεύει ένα μεγάλο μέρος της μεταβλητότητας του κλίματος από τη βορειοαμερικανική ανατολική ακτή και την Σιβηρία, Αρκτική, μέχρι και τον υποτροπικό Ατλαντικό, και είναι υπεύθυνο για την συνολική φυσική μεταβλητότητα από οποιοδήποτε άλλο τοπικό κλιματικό δείκτη. Έτσι, παρέχει μια ευρύτερη αντίληψη σχετικά με την τροποποίηση των τοπικών φυσικών παραμέτρων (ανέμους, θερμοκρασίες, κυματική δραστηριότητα, θαλάσσια ρεύματα, κτλ) Επίδραση του ΝΑΟ στην θαλάσσια οικολογία Οι οικολογικές διεργασίες επηρεάζονται από τις επικρατούσες κλιματικές συνθήκες, Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι το ΝΑΟ δεν είναι άμεσα υπεύθυνο για την αλλαγή που παρατηρείται π.χ. στην βιολογία των θαλάσσιων κοινοτήτων, αλλά είναι οι τοπικές φυσικές αλλαγές που σχετίζονται με το ΝΑΟ που είναι υπεύθυνες για τις αλλαγές στα οικοσυστήματα. Υπάρχουν τεκμηριωμένες επιδράσεις του ΝΑΟ, σε μία ποικιλία οικολογικών διεργασιών, όπως π.χ. στην υδρογραφία, κατακόρυφη ανάμιξη/κυκλοφορία και μεταφοράς των θαλάσσιων υδάτινων μαζών, της αλατότητας, σχηματισμό πάγων του Βορείου Ατλαντικού, χιονοπτώσεις, βροχοπτώσεις, υγρασία κτλ, όπου με την σειρά τους επηρεάζουν πολλά βιολογικά χαρακτηριστικά, σε άμεσο επίπεδο, όπως η αναπαραγωγή και η φυσιολογία των θαλάσσιων οργανισμών, και έμμεσα, π.χ. διαθεσιμότητα τροφής, ύπαρξη θηρευτών και ανταγωνιστών εντός του οικοσυστήματος. Επίσης, το κλίμα επηρεάζει τη γεωγραφική εξάπλωση και την αφθονία των οργανισμών, μερικοί οργανισμοί π.χ. μεταναστεύουνε προς τον Βορρά, λόγω της θέρμανσης των υδάτων/τήξη των πάγων, άρα και την μεγαλύτερη διαθεσιμότητα φωτός στην θάλασσα για πλαγκτόν/φωτοσύνθεση και παραγωγή τροφής. Ορισμένα μαθηματικά/οικολογικά μοντέλα, υποστηρίζουν αυτήν την πιθανότητα, αν και αυτό το φαινόμενο έχει ήδη παρατηρηθεί. Επίσης, η ανάπτυξη, η δυναμική, και τα αλιευτικά αποθέματα επηρεάζονται από το κλίμα (π.χ. η ενδοετήσια διακύμανση της θερμοκρασίας, επηρεάζει π.χ. την επιβίωση και την εισαγωγή νεαρών ψαριών / γόνου στο ιχθυοαπόθεμα (recruitment)). Η θετική τάση του ΝΑΟ κατά την διάρκεια της δεκαετίας του 90, έπαιξε σημαντικό ρόλο στην θέρμανση της Βόρειας Θάλασσας όπου και συνέβαλε στην μείωση της επιβίωσης των προνυμφών γάδου (Gadus morhua), οι οποίες για την περιοχή της Βόρειας θάλασσας, βρίσκονται στα άνω όρια της θερμικής αντοχής τους (οι σχετικά υψηλότερες από τα κανονικά επίπεδα για το είδος ψαριού θερμοκρασίες μπορεί να έχουν αρνητικές επιπτώσεις είτε άμεσα, η έμμεσα σε σχετικά εύκρατες, ζεστές και τροπικές θάλασσες και θετικές επιπτώσεις σε αρκτικές / πολικές περιοχές). Επίσης, η κατάρρευση των ιχθύοαποθεμάτων γάδου της Νέας Γής (αρχές της δεκαετίας του 90) μπορεί να επηρεάστηκε (αν και όχι ως ο κρίσιμος παράγοντας) μαζί με την έντονη αλιεία, και από το πολύ θετικό ΝΑΟ, λόγω των αρκετά χαμηλών θερμοκρασιών και την εμφάνιση παγοκρυστάλλων στο νερό. Με άλλα λόγια, η πτώση της θαλάσσιας θερμοκρασίας (πέραν του φυσιολογικού ορίου) αυτής της περιοχής συν της έντονης αλιείας και κακής διαχείρισης των αποθεμάτων, συνέβαλε αρνητικά στην επιβίωση του γόνου και την ανάπτυξη διαφόρων ειδών ψαριών και θαλάσσιων οργανισμών γενικότερα. Πρέπει να πούμε ότι η χαοτική φύση της ατμόσφαιρας παρεκκλίνει απ’ τα βασικά χαρακτηριστικά που παρατηρούνται κατά την διάρκεια του θετικού ΝΑΟ+ και αρνητικού ΝΑΟ–. Αρκετές διακυμάνσεις και καιρικές ανωμαλίες έχουν προβληματίσει τους επιστήμονες. Οι αλλαγές στην ατμοσφαιρική κυκλοφορία στον Βόρειο Ατλαντικό ευθύνονται για διάφορες άλλες αλλοιώσεις/αλλαγές στον καιρό και στο κλίμα των υποτροπικών και βόρειων περιοχών του Ατλαντικού, και έχει προσθέσει ένα σημαντικό θέμα συζήτησης/αμφισβητήσεις για το εάν είμαστε σε θέση να εντοπίσουμε και να ξεχωρίσουμε μεταξύ ανθρωπογενών και φυσικών τάσεων αλλαγής του κλήματος. Η βελτίωση της κατανόησης της σχέσης μεταξύ ΝΑΟ/κλίματος, της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής και της επίδρασης στην βιολογία/οικολογία των οργανισμών αποτελεί βασικό θέμα μελέτης οικολογικών και κλιματικών ερευνών. Σίγουρα υπάρχουν και εξαιρέσεις στα παραδείγματα που ανέφερα, το θαλάσσιο οικοσύστημα είναι αρκετά πολύπλοκο και οι αλλαγές του οφείλονται σε πολλούς αλληλοσχετιζόμενους παράγοντες. Υπάρχει μία πληθώρα δημοσιευμένων ερευνών με ποικίλες απόψεις και επιστημονικά συμπεράσματα. Θέλω να τονίσω ότι υπάρχουν περιπτώσεις, όπου οι τοπικές καιρικές συνθήκες μίας περιοχής μπορούν να διαφέρουν/αποκλίνουν από την γενική τάση του κλίματος. Για να μην μπερδευόμαστε, θα πρέπει να καταλάβουμε ότι ο ορισμός του καιρού και των καιρικών συνθηκών μεταφράζεται ως: οι διακυμάνσεις που εμφανίζονται από ώρα σε ώρα και από μέρα σε μέρα, αλλαγές π.χ. στην τοπική θερμοκρασία, ατμοσφαιρική πίεση, υγρασία, νέφωση, και βροχόπτωση. Παράλληλα, κλίμα είναι οι επικρατούσες καιρικές συνθήκες, περιγράφοντας τόσο τον μέσο όρο των διακυμάνσεων των καιρικών συνθηκών σε μια συγκεκριμένη γεωγραφική αλλά και τοπική περιοχή. Κλείνοντας θέλω να πω, ότι, ο άνθρωπος βιώνει την λεγόμενη κλιματική αλλαγή, και έχει επηρεάσει το κλίμα με τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, τρύπα του όζοντος κτλ. Οι απόψεις και οι συζητήσεις για αυτά τα θέματα είναι αρκετά καυτές, ποικίλουν και αποτελούν τεράστιο θέμα συζήτησης εντός και εκτός επιστημονικής κοινότητας. * Γράφει ο Ιωσήφ Μακρής (Βιολόγος – Ωκεανογράφος)