Αγαπητός Ξάνθης: Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις από μια ευρύτερη και υπεύθυνη ματιά

Rodiaki NewsRoom

Tο σχετικό βιβλίο του καθηγητή, Παναγιώτη Ιωακειμίδη

Γράφει o
Αγαπητός Ξάνθης*

Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις αποτελούν ένα από σημαντικότερα ζήτημα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής.

Στη βάση αυτής της προσέγγισης αλλά και για το ευρύτερο σημερινό γεωπολιτικό περιβάλλον της χώρας μας έχει εκδοθεί ένα βιβλίο με τίτλο «ΕΛΛΑΔΑ: ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ 2030», του ομότιμου καθηγητή του ΕΚΠΑ κου Παναγιώτη Ιωακειμίδη, εκδόσεις Παπαζήση (2023).

Αναλύει με μια ματιά αμερόληπτη και υπεύθυνη τις σχέσεις με τη γείτονα χώρα που τόσο ταλανίζουν τη χώρα μας, ιδιαίτερα μετά το 1973. Βεβαίως και δεν απομακρύνεται η σκέψη του συγγραφέα από την ηθική διάσταση της εξωτερικής πολιτικής, στοιχείο το οποίο, στα πονήματα των διεθνών σχέσεων, σχεδόν εντέχνως, δεν αναφέρεται.

Στη σελίδα 19 αναφέρεται ενδεικτικά: «Επομένως η εξωτερική πολιτική είτε της Ε.Ε., είτε μιας κρατικής οντότητας έχει σχηματικά δύο κύριους στόχους, την προώθηση α) αρχών και αξίων και β) συμφερόντων.

Επισημαίνει επίσης ότι {μια ευρωπαϊκή χώρα δεν μπορεί να αγνοεί τις αρχές και τις αξίες. Να αγνοεί την ηθική. Οφείλει πάντοτε να επιτυγχάνει ένα τουλάχιστον «έντιμο μείγμα» ανάμεσα στις αξίες κα τα συμφέροντα}. Ο συγγραφέας υποστηρίζει ένθερμα ότι η ηθική στην εξωτερική πολιτική, όπως και κάθε άλλη απόφαση που σχετίζεται με τη δημόσια πολιτική, για να είναι ηθική θα πρέπει να εκφράζεται σε τρεις διαστάσεις:
1. στις προθέσεις, 2. στα μέσα που χρησιμοποιούνται για την υλοποίησή της και 3. στις συνέπειες της πολιτικής, δίνοντας το περίγραμμα άσκησης.

Αναφέρεται κυρίως, στην πολιτική της Ελλάδας με την Τουρκία που κλείνει 50 χρόνια κρίσης και πολλές φορές (δυστυχώς) δείχνουν στοιχεία ανορθολογισμού, μη εμπιστοσύνης, μαξιμαλιστικών θέσεων, εθνικισμού και μια σχετική απουσία ενσυναίσθησης, αλλά και απόρριψης κάθε έννοιας έστω οριακών συμβιβασμών και μάλιστα με μια διακομματική συναίνεση, που τίποτα χωρίς αυτήν δεν μπορεί να λυθεί ως αναδυόμενο πρόβλημα (σ.33).

Μάλιστα ο συγγραφέας προτείνει το να μην περικυκλωθεί και απομονωθεί η Τουρκία από τους γύρω και την Ένωση, διότι έτσι εξάγονται αρνητικά συμπεράσματα για την Αθήνα. Μάλιστα, η Αθήνα θα μπορεί να δημιουργήσει ένα πλαίσιο έντονης παρουσίας της Ε.Ε. στην περιοχή μας και ενός θεσμικού σχεδίου που θα είχε θέση και η Τουρκία εκτός των άλλων χωρών της Ν.Α. Μεσογείου. Η Άγκυρα δεν θα έπρεπε αλλά και σήμερα να αισθάνεται αποκλεισμένη από τις διαδικασίες της περιοχής εξέτασης (σ.63).

Η προσέγγιση για την Τουρκία και για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις μπορεί να οικοδομηθεί πάνω στις παρακάτω δέκα θέσεις (σ.26):
1. Αντικειμενική θεώρηση του ρόλου της Τουρκίας
2. Διάλυση εσφαλμένων προσλήψεων για την απομάκρυνση ζημιογόνων συνδρομών.
3. Να μελετηθεί το κόστος του αναθεωρητισμού της Τουρκίας
4. Να μην μπλοκάρει η πρόσδεση της Τουρκίας με την Ε.Ε.
5. Ειρηνική επίλυση των διαφορών
6. Ο χρόνος λειτουργεί «ενάντια» της Ελλάδας
7. Να οριοθετηθεί η ατζέντα σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο
8. Να επιδιωχθεί η προσέγγιση ανοιχτών οριζόντων
9. Να επιλυθεί το μείζον θέμα του Κυπριακού σύμφωνα με τις κατευθύνσεις-αποφάσεις του Ο.Η.Ε. και τέλος,
10. Η διατήρηση εξωτερικής πολιτικής αρχών.

Σε άλλο κεφάλαιο, ο συγγραφέας εύστοχα αντιμετωπίζει τα ζητήματα των ελληνοτουρκικών σχέσεων εκτός από το ένα και μοναδικό προς επίλυση θέμα των θαλασσίων ζωνών σε μια σχηματική επίδειξη ένταξής τους σε τρία καλάθια (σ.66):
• Στα θέματα κοινού ενδιαφέροντος στα οποία μπορεί να υπάρξει συνεργασία (βλ. θέματα τουρισμού, μεταφορές, πανδημία, περιβάλλον, σεισμοί κ.α)
• Θέματα που εμφανίζονται με «αναγνωστικές» απόψεις, αλλά για τα οποία όμως μπορούμε να συζητήσουμε, να διαπραγματευτούμε με στόχο την επίλυσή τους στο Δ.Δ.της Χάγης, και
• Θέματα, στα οποία είμαστε ευθέως «αντίπαλοι», όπως ζητήματα που αμφισβητούν κυριαρχικά δικαιώματα της χώρας μας (π.χ. τα νησιά, γκρίζες ζώνες, αποστρατικοποίηση).

Η λέξη συναίνεση (consensus) αναφέρεται τρεις φορές (σσ, 23,68,145) σε θέματα εξωτερικής πολιτικής ως μια επιθυμητή κατάσταση της διπλωματίας, όχι όμως και μια τυφλή συναίνεση χωρίς συνθήκες και θεσμικές διαδικασίες.

Ο συγγραφέας διατυπώνει με περίσσια λογική τα ελλείμματα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής (σ.67), αλλά και τα σχετικά λάθη (σ.61) τα όποια πραγματοποιήθηκαν από το 1974 και τούδε.

Στο δε δίλημμα που μπαίνει σχετικά με το κόστος των εξοπλισμών και που μεταφράζεται «ψωμί ή όπλα-bread or guns», ο κ. Ιωακειμίδης απαντά ότι η Ελλάδα είναι υποχρεωμένη να επιτυγχάνει trade-offs/συμβιβασμούς ανάμεσα «στο ψωμί και τα όπλα»(σ.21).

Και σαν μια μορφή κατακλείδας προβληματίζεται ο συγγραφέας εάν μπορεί να υπάρξει ένα νέο «Ελσίνκι» για την πορεία της Τουρκίας προς την Ε.Ε. (σ.131) πάνω όμως σε μια εθνική στρατηγική εκτιμώντας το νέο ρόλο της Τουρκίας από την πλευρά της Αθήνας, η οποία διοχετεύεται είτε μέσα από την ειρηνική επίλυση των διαφορών με τη χρήση του χαρτιού της διαπραγμάτευσης, είτε με την προσφυγή στο Δ.Δ.Χάγης. Και συμπληρώνεται, ούτε μια κούρσα εξοπλισμών θα μας λύσει τα προβλήματα ανεξάρτητα από την ανάγκη ισχυρής αποτρεπτικής δύναμης (σ.142).

Από τα ελληνοτουρκικά ζήτημα που είναι το κύριο «μενού» του βιβλίου, ανοίγεται παράλληλα και ο φάκελος Ευρώπης με τις σχέσεις της με την Ελλάδα και το αντίστροφο ως επίσης με την Τουρκία. Επίσης, καταγράφονται θέματα ασφάλειας για την Ένωση και της σχετικής πορείας πάνω σ’ αυτό το ζωτικό θέμα στο καινούργιο τοπίο που διαμορφώνεται μετά την εισβολή της Ρωσίας και τον πόλεμο στην Ουκρανία, αλλά και στην ταυτόχρονη ανεύρεση του μέλλοντος της Ένωσης μαζί με την «ευρωπαϊκή ταυτότητα» της γηραιάς ηπείρου.

Επίσης, στο «κεφάλαιο Ευρώπη» γίνεται και μια σκέψη για την επιβίωση της Ένωσης μέσα από λήψη θεσμικών μέτρων προς μια ομοσπονδιακή λογική στο νέο διαμορφωμένο διεθνές περιβάλλον που εμφανίζεται έντονα να επηρεάζει τις Βρυξέλλες (σ.227).

Και κλείνει αυτό το σπουδαίο βιβλίο με το πρόσφατο θέμα της «διπλωματίας των σεισμών» (σ. 229) βάζοντας δύο βασικά ερωτήματα-προβληματισμούς σε σχέση με τις ελληνοτούρκικες σχέσεις και όχι μόνο:
(1). Εάν υπάρξει μια νέα Τουρκία; και (2). Εάν γυρίζουμε σελίδα σε μία πιο φιλόδοξη, οραματική μεγα-στρατηγική και από τις δύο πλευρές;
• Το βιβλίο αποτελεί υπόδειγμα ανάλυσης και υπευθυνότητας για ένα ζήτημα που απασχολεί και θα απασχολήσει την Ελλάδα και ιδιαιτέρα τα νησιά μας και τη Δωδεκάνησο ευρύτερα. Έχουν γραφτεί πολλά και έχουν γίνει λιγότερα. Μια γνώση από το βιβλίο αυτό σίγουρα θα μας τροφοδοτήσει με σοφία αλλά και με αντικειμενικότητα κρίσης. Ας μην λείψει από την βιβλιοθήκη μας.

Υ.Γ. Στον παρουσιαζόμενο τόμο έχει συγκεντρωθεί μια δέσμη ορθόδοξων και ανορθόδοξων κειμένων του κ. Ιωακειμίδη για τις προκλήσεις Τουρκίας και Ευρώπης, για την ελληνοτούρκικη κρίση, την ελληνική εξωτερική πολιτική, τη θέση της Ελλάδας στην Ε.Ε. και τις σχέσεις Τουρκίας και Ε.Ε. Τα κείμενα εκτός του αρχικού εισαγωγικού είναι άρθρα που δημοσιεύτηκαν την περίοδο 2020-2022 στο «ΒΗΜΑ», στα «ΝΕΑ» και στο «Books’ Journal», ακολουθώντας μια ομαδοποίηση κατά εννοιολογική ενότητα για την πληρέστερη και ευκρινή κατανόηση του αναγνώστη.

*Ο αρθρογράφος είναι αρχιτέκτονας, μεταδιδακτορικός υπότροφος του Πανεπιστημίου Αιγαίου και διδάσκων στο Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών.