Γιάννης Σαμαρτζής: Φοροδιαφυγή και παραοικονομία: οι επιπτώσεις στα δημόσια έσοδα και την οικονομία της χώρας

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Γιάννης Σαμαρτζής
Οικονομολόγος

Η φοροδιαφυγή και η παραοικονομία αποτελούν διαχρονικά ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα της ελληνικής οικονομίας και επηρεάζουν άμεσα τη λειτουργία του κράτους και τη σταθερότητα των δημόσιων οικονομικών. Σε κάθε σύγχρονη οικονομία, τα δημόσια έσοδα χρηματοδοτούν βασικές λειτουργίες του κράτους, όπως η παιδεία, η υγεία, η κοινωνική ασφάλιση και οι δημόσιες επενδύσεις. Όταν όμως ένα μεγάλο μέρος της οικονομικής δραστηριότητας παραμένει αδήλωτο ή όταν οι πολίτες και οι επιχειρήσεις αποφεύγουν την καταβολή φόρων, το κράτος στερείται πόρων, γεγονός που δημιουργεί σοβαρές μακροοικονομικές ανισορροπίες. Στην περίπτωση της Ελλάδας, το φαινόμενο αυτό υπήρξε ιδιαίτερα έντονο και συνέβαλε σε μεγάλο βαθμό στη δημοσιονομική κρίση της προηγούμενης δεκαετίας.

Όσον αφορά την παραοικονομία, αυτή περιλαμβάνει όλες τις οικονομικές δραστηριότητες που δεν καταγράφονται επίσημα από το κράτος, είτε γιατί είναι παράνομες είτε γιατί αποκρύπτονται σκόπιμα για την αποφυγή φορολόγησης και ασφαλιστικών εισφορών. Η φοροδιαφυγή αποτελεί ειδικότερη μορφή της παραοικονομίας και αφορά τη μη δήλωση εισοδημάτων, την απόκρυψη συναλλαγών ή την έκδοση πλαστών παραστατικών. Στην Ελλάδα, παραδοσιακά υψηλά ποσοστά αυτοαπασχολούμενων, μικρών επιχειρήσεων, μετρητών συναλλαγών και αδύναμων ελεγκτικών μηχανισμών ευνόησαν τη διόγκωση του φαινομένου. Επιπλέον, η χαμηλή φορολογική συνείδηση και η δυσπιστία των πολιτών απέναντι στο κράτος ενίσχυσαν τη διάθεση αποφυγής φόρων.

Οι μακροοικονομικές επιπτώσεις στα δημόσια έσοδα είναι άμεσες και σημαντικές. Καταρχάς, η φοροδιαφυγή μειώνει τα φορολογικά έσοδα του κράτους, τόσο από άμεσους φόρους (φόρος εισοδήματος, φόρος εταιρειών) όσο και από έμμεσους φόρους (ΦΠΑ). Όταν μεγάλο μέρος της οικονομικής δραστηριότητας δεν δηλώνεται, το κράτος αδυνατεί να εισπράξει τα αναλογούντα ποσά. Αυτό οδηγεί σε χαμηλότερα συνολικά έσοδα σε σχέση με το πραγματικό μέγεθος της οικονομίας. Ως αποτέλεσμα, δημιουργούνται δημοσιονομικά ελλείμματα, τα οποία συχνά καλύπτονται μέσω δανεισμού, αυξάνοντας το δημόσιο χρέος.

Συγκεκριμένα, η παραοικονομία στην Ελλάδα εκτιμάται ότι αντιστοιχεί σε περίπου 20,9% του ΑΕΠ, δηλαδή σχεδόν 1 στα 5 ευρώ της εθνικής οικονομίας δεν καταγράφεται επίσημα από τις αρχές. Το γεγονός ότι περίπου 20–21% του ΑΕΠ λειτουργεί εκτός επίσημης οικονομίας σημαίνει ότι σχεδόν το 1/5 της οικονομικής δραστηριότητας δεν φορολογείται, με άμεση απώλεια εισοδήματος για το κράτος.

Αυτή η εκτίμηση αντιστοιχεί σε περίπου 45–50 δισ. ευρώ «μαύρο χρήμα» που κυκλοφορεί εκτός επίσημης οικονομίας ετησίως. Το “μαύρο χρήμα” 20,9% του ΑΕΠ στην Ελλάδα είναι πάνω από τον μέσο όρο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, που είναι γύρω στο 17,6% του ΑΕΠ.

Τα επίσημα στοιχεία για το 2024 δείχνουν ότι το συνολικό δηλωθέν εισόδημα ήταν 112 δισ. €, ενώ η συνολική κατανάλωση έφτασε τα 163,6 δισ. €, με αποτέλεσμα η διαφορά περίπου 51 δισ. € να υποδηλώνει φοροδιαφυγή και παραοικονομία.

Αυτό υποδηλώνει ότι μεγάλο μέρος των φορολογούμενων που ασκούν επιχειρηματική δραστηριότητα δηλώνει πολύ μικρά εισοδήματα: π.χ. περίπου 70% των αυτοαπασχολούμενων δηλώνουν εισόδημα κάτω των 10.000 € ετησίως, γεγονός που ενισχύει τα στοιχεία φοροδιαφυγής και της μη δημοσιοποίησης πλήρους εισοδήματος.

Από τα παραπάνω στοιχεία διαπιστώνουμε ότι η φοροδιαφυγή επηρεάζει αρνητικά την κατανομή των φορολογικών βαρών και την κοινωνική δικαιοσύνη. Όταν ορισμένοι αποφεύγουν τη φορολόγηση, το βάρος μεταφέρεται στους συνεπείς φορολογούμενους, κυρίως μισθωτούς και συνταξιούχους, των οποίων τα εισοδήματα φορολογούνται στην πηγή. Αυτό αυξάνει τις ανισότητες και υπονομεύει την εμπιστοσύνη προς το φορολογικό σύστημα. Μακροοικονομικά, η άνιση κατανομή του εισοδήματος μπορεί να περιορίσει την κατανάλωση και να επιβραδύνει την οικονομική ανάπτυξη.

Επιπλέον, η παραοικονομία δυσχεραίνει τον σωστό σχεδιασμό της οικονομικής πολιτικής. Όταν ένα σημαντικό τμήμα της οικονομικής δραστηριότητας δεν καταγράφεται, τα επίσημα στατιστικά στοιχεία για το ΑΕΠ, την απασχόληση και τα εισοδήματα είναι ανακριβή. Έτσι, η κυβέρνηση ενδέχεται να λαμβάνει αποφάσεις βασισμένες σε ελλιπή δεδομένα, γεγονός που μειώνει την αποτελεσματικότητα της δημοσιονομικής και αναπτυξιακής πολιτικής.

Η αύξηση του δημόσιου χρέους έχει περαιτέρω αρνητικές συνέπειες για τη μακροοικονομική σταθερότητα. Τα υψηλά επίπεδα χρέους συνεπάγονται μεγαλύτερες δαπάνες για τόκους, περιορίζοντας τους πόρους που μπορούν να διατεθούν για αναπτυξιακές πολιτικές και κοινωνικές παροχές. Επιπλέον, η ανάγκη για δημοσιονομική προσαρμογή συχνά οδηγεί σε μέτρα λιτότητας, όπως περικοπές δαπανών ή αυξήσεις φόρων. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: η φοροδιαφυγή μειώνει τα έσοδα, το κράτος αυξάνει τους φόρους για να καλύψει το κενό, και οι υψηλότεροι φόροι ενθαρρύνουν την περαιτέρω φοροδιαφυγή.

Στην ελληνική περίπτωση, η περίοδος πριν από την κρίση του 2009 χαρακτηριζόταν από υψηλά δημοσιονομικά ελλείμματα και περιορισμένη εισπρακτική ικανότητα του κράτους. Η εκτεταμένη φοροδιαφυγή συνέβαλε στην αδυναμία χρηματοδότησης των δημοσίων δαπανών και στην υπερβολική εξάρτηση από τον ξένο δανεισμό. Όταν οι διεθνείς αγορές έχασαν την εμπιστοσύνη τους στην ελληνική οικονομία, το πρόβλημα έγινε οξύ, οδηγώντας στη γνωστή δημοσιονομική κρίση και στα προγράμματα προσαρμογής με την επιβολή των μνημονίων. Η εμπειρία αυτή ανέδειξε πόσο κρίσιμος είναι ο περιορισμός της παραοικονομίας για τη βιωσιμότητα των δημόσιων οικονομικών.

Για την αντιμετώπιση του φαινομένου της παραοικονομίας και φοροδιαφυγής απαιτείται συνδυασμός μέτρων. Η ενίσχυση των ηλεκτρονικών συναλλαγών, η διασύνδεση ταμειακών μηχανών με την εφορία, η χρήση ψηφιακών πλατφορμών και οι αυστηρότεροι έλεγχοι μπορούν να περιορίσουν την απόκρυψη εισοδημάτων. Παράλληλα, η απλοποίηση του φορολογικού συστήματος και η μείωση της υπερβολικής φορολογικής επιβάρυνσης ενδέχεται να αυξήσουν τη φορολογική συμμόρφωση. Τέλος, σημαντικό ρόλο παίζει η ενίσχυση της φορολογικής συνείδησης των πολιτών μέσω της διαφάνειας και της αποτελεσματικής αξιοποίησης των δημοσίων πόρων, προς όφελος της κοινωνίας.

Συμπερασματικά, η φοροδιαφυγή και η παραοικονομία στην Ελλάδα – που είναι μεγαλύτερη από τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες της ζώνης του ευρώ – παραμένουν ένα διαχρονικό και δομικό πρόβλημα και αποτελούν σοβαρό εμπόδιο για τη σταθερότητα και την ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας. Συνεπώς, το πρόβλημα της παραοικονομίας και φοροδιαφυγής είναι ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα που έχει να αντιμετωπίσει η χώρα μας. Η απώλεια δημοσίων εσόδων οδηγεί σε ελλείμματα, σε αύξηση του χρέους, σε κοινωνικές ανισότητες και σε περιορισμό των αναπτυξιακών δυνατοτήτων μας. Επομένως, η καταπολέμησή τους δεν είναι μόνο ζήτημα δικαιοσύνης, αλλά και βασική προϋπόθεση για μια υγιή και βιώσιμη μακροοικονομική πορεία της χώρας.