Το Κατάλυμα της Γαλλίας στη Ρόδο: Είκοσι χρόνια πολιτισμού, διαλόγου και παγκόσμιας ακτινοβολίας - Συνέντευξη της Αλίκης Μοσχή

Μιχάλης Μαστής

Είκοσι χρόνια μετά την επαναλειτουργία του, το Κατάλυμα της Γαλλίας στη Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου έχει καταφέρει να καθιερωθεί ως ένας από τους σημαντικότερους πολιτιστικούς πυρήνες του νησιού και ως σημείο αναφοράς για τον διαπολιτισμικό διάλογο στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου.

Στους ιστορικούς του χώρους έχουν συναντηθεί δημιουργοί, πανεπιστημιακοί, καλλιτέχνες, άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών από την Ελλάδα, τη Γαλλία και πολλές ακόμη χώρες, μετατρέποντας ένα ιστορικό μνημείο σε έναν ζωντανό οργανισμό πολιτισμού που εξελίσσεται διαρκώς.

Από τις εικαστικές εκθέσεις και τις διεθνείς συνεργασίες έως τα εκπαιδευτικά προγράμματα, το Κέντρο Κεραμικής Τέχνης και τις δράσεις που συνδέουν την τοπική κοινωνία με κορυφαίους πολιτιστικούς φορείς του εξωτερικού, το Κατάλυμα δεν περιορίστηκε στον ρόλο ενός εκθεσιακού χώρου. Απέκτησε ταυτότητα ως ένας τόπος συνάντησης, δημιουργίας, ανταλλαγής ιδεών και ουσιαστικής επικοινωνίας, αποδεικνύοντας ότι η πολιτιστική διπλωματία μπορεί να αφήσει βαθύ και διαρκές αποτύπωμα σε έναν τόπο.

Καθοριστική για αυτή την πορεία υπήρξε η συμβολή της επίτιμης προξένου της Γαλλίας στη Ρόδο, Αλίκης Μοσχή - Gauguet η οποία από το 2006 αφιέρωσε τις δυνάμεις της στην αναγέννηση του ιστορικού κτηρίου. Με επιμονή, συνέπεια και τη δημιουργία ισχυρών συνεργασιών με τη Γαλλική Πρεσβεία, το Γαλλικό Ινστιτούτο Ελλάδος, την Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου και σημαντικούς διεθνείς οργανισμούς, συνέβαλε ώστε το Κατάλυμα να εξελιχθεί σε έναν χώρο με διεθνή ακτινοβολία, διατηρώντας παράλληλα έναν ισχυρό δεσμό με την κοινωνία της Ρόδου.

Με αφορμή τη συμπλήρωση είκοσι χρόνων από την επαναλειτουργία του, η Αλίκη Μοσχή μίλησε στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων για τη διαδρομή αυτού του εγχειρήματος, τις δυσκολίες των πρώτων χρόνων, τις σημαντικότερες στιγμές που σημάδεψαν την πορεία του, αλλά και το όραμά της για το μέλλον ενός χώρου που, όπως η ίδια λέει, φιλοδοξεί να παραμένει πάντα ανοιχτός στους ανθρώπους, στις ιδέες και στη δημιουργία.

Όταν αναλάβατε ως επίτιμη πρόξενος της Γαλλίας το 2006, το Κατάλυμα ήταν για σχεδόν μία δεκαετία κλειστό. Ποια ήταν η πρώτη εικόνα που αντικρίσατε;

Όταν πρωτομπήκα στο Κατάλυμα, είχα την αίσθηση ότι έμπαινα σε έναν χώρο που περίμενε υπομονετικά να ξυπνήσει. Το αποκαλούσα συχνά «η Ωραία Κοιμωμένη». Μετά το κλείσιμο του παραρτήματος του Γαλλικού Ινστιτούτου, το κτήριο είχε παραμείνει για σχεδόν δέκα χρόνια σιωπηλό. Κι όμως, ακόμη και τότε αισθανόμουν πως δεν είχε χάσει την ψυχή του. Περίμενε απλώς να ξαναβρεί τον λόγο ύπαρξής του.

Η σχέση μου με το Κατάλυμα είχε ξεκινήσει ακόμη νωρίτερα. Γύρω στο 2000, μέσα από το Δίκτυο FAM, είχαμε ονειρευτεί να στεγαστεί εκεί ένας τόπος συνάντησης δημιουργών της Μεσογείου. Εκείνη η ιδέα δεν μπόρεσε τότε να υλοποιηθεί. Έμεινε όμως μέσα μου σαν ένας σπόρος. Όταν, λίγα χρόνια αργότερα, ανέλαβα τα καθήκοντα της επίτιμης προξένου, ένιωσα πως ένας νέος κύκλος άνοιγε και ότι το όνειρο επέστρεφε.

Ποιες ήταν οι πρώτες προκλήσεις που αντιμετωπίσατε;

Η πρώτη πρόκληση ήταν να μπορέσει το ίδιο το Κατάλυμα να λειτουργήσει. Ένα ιστορικό δημόσιο κτήριο, που ανήκει στο γαλλικό κράτος και βρίσκεται στην καρδιά της Μεσαιωνικής Πόλης της Ρόδου, δεν μπορεί να στηριχθεί μόνο στον ενθουσιασμό ή την αφοσίωση ενός ανθρώπου. Χρειαζόταν ένα σταθερό πλαίσιο συνεργασίας.

Με αυτή τη σκέψη γεννήθηκε η συνεργασία ανάμεσα στη Γαλλική Πρεσβεία και την Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου, μια πρωτοβουλία που αποτέλεσε το πρώτο και ίσως σημαντικότερο θεμέλιο για όλα όσα ακολούθησαν. Η συμβολή της Περιφέρειας υπήρξε καθοριστική από τότε μέχρι σήμερα. Χάρη στη διαρκή στήριξή της κατέστη δυνατή όχι μόνο η λειτουργία του Καταλύματος, αλλά και η αποκατάσταση σημαντικών τμημάτων του ιστορικού κτηρίου.

Παράλληλα, η στενή συνεργασία με το Γαλλικό Ινστιτούτο Ελλάδος άνοιξε τον δρόμο για τη δημιουργία ενός διαρκώς διευρυνόμενου δικτύου διεθνών συνεργασιών.

Είκοσι χρόνια μετά, τι είναι σήμερα το Κατάλυμα της Γαλλίας για εσάς;

Θα έλεγα ότι είναι ένας χώρος με ανοιχτές πόρτες. Ένας χώρος όπου ο επισκέπτης μπαίνει χωρίς δεύτερη σκέψη, χωρίς να αισθάνεται ότι πρέπει να γνωρίζει κάτι για την τέχνη ή τον πολιτισμό προκειμένου να ανήκει εκεί.

Μόλις περάσει το κατώφλι, ανακαλύπτει έναν τόπο έξω από τον χρόνο και, ταυτόχρονα, βαθιά μέσα του. Έναν χώρο που, ενώ είναι δημόσιος, δημιουργεί την αίσθηση του οικείου, σαν να τον έχεις ξαναζήσει, ακόμη κι αν βρίσκεσαι εκεί για πρώτη φορά. Έναν τόπο όπου, μέσα από τη συνάντηση με την τέχνη και τους δημιουργούς, μπορεί κανείς να συναντήσει τελικά τον ίδιο του τον εαυτό.

Ίσως αυτή να είναι και η βαθύτερη αποστολή του Καταλύματος. Αν όλα αυτά τα χρόνια απέκτησε μια ιδιαίτερη θέση στις καρδιές των ανθρώπων, πιστεύω ότι δεν είναι μόνο για όσα φιλοξένησε. Είναι γιατί, έστω και για λίγο, έκανε πολλούς να αισθανθούν ότι ανήκουν.

Πολλές σημαντικές πολιτιστικές εκδηλώσεις φιλοξενούνται κάθε χρόνο στο Κατάλυμα.

Μέσα σε αυτά τα είκοσι χρόνια, το Κατάλυμα φιλοξένησε εκατοντάδες πολιτιστικές εκδηλώσεις. Κάθε χρόνο πραγματοποιούνται δέκα έως δώδεκα εικαστικές εκθέσεις, εκπαιδευτικά προγράμματα, παρουσιάσεις βιβλίων, διαλέξεις και μουσικές εκδηλώσεις, ενώ έχουμε αναπτύξει μόνιμη συνεργασία με το Φεστιβάλ Ευρωπαϊκής Πολυφωνίας και το Φεστιβάλ Καλλιτεχνικής Δημιουργίας Ροδίων.

Μεγάλες προσωπικότητες των τεχνών και της διανόησης, όπως η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, ο ιστορικός τέχνης Εμμανουήλ Μαυρομμάτης και ο πρώην γενικός διευθυντής της UNESCO Federico Mayor, αλλά και κορυφαία εκπαιδευτικά και πολιτιστικά ιδρύματα, όπως το Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, η Royal Society of Fine Arts of Jordan και το διακρατικό Ίδρυμα Anna Lindh για τον Διάλογο των Πολιτισμών, μας εμπιστεύθηκαν, μας στήριξαν και συνεργάστηκαν μαζί μας.

Από την πρώτη εμβληματική ελληνογαλλική ομαδική έκθεση «Μέτοικοι» μέχρι τα κεραμικά «παραπετάσματα» της Zoe Paul, που φιλοξενούνται αυτή την περίοδο στο Κατάλυμα, κάθε έκθεση, κάθε εκδήλωση και κάθε δημιουργός έχουν όλοι μια ξεχωριστή θέση μέσα μου.

Όλα αυτά, όμως, είναι το ορατό μέρος. Το σημαντικότερο επίτευγμα είναι κάτι βαθύτερο. Είναι η απόδειξη ότι ένας τόπος, όταν υπηρετεί μια ιδέα και στηρίζεται με συνέπεια, συνεργασίες και καθημερινή εργασία, μπορεί να μεταμορφωθεί σε κάτι πολύ μεγαλύτερο από το άθροισμα των δράσεών του. Μπορεί να γίνει ένα ζωντανό κύτταρο δημιουργίας και διαλόγου, ένα σημείο αναφοράς για την τοπική κοινωνία που αφήνει το αποτύπωμά του στις ζωές των ανθρώπων.

Εδώ και μερικά χρόνια λειτουργεί με ιδιαίτερη επιτυχία στο Κατάλυμα το Κέντρο Κεραμικής. Μια δραστηριότητα αλλιώτικη από τις άλλες θα λέγαμε.

Το 2020, αξιοποιώντας την αναγκαστική παύση της περιόδου της πανδημίας, δημιουργήσαμε το Κέντρο Κεραμικής Τέχνης, ύστερα από την αποκατάσταση των δύο τελευταίων αιθουσών του ισογείου, οι οποίες παρέμεναν κλειστές για πολλές δεκαετίες. Η δημιουργία του είχε έναν πολύ συγκεκριμένο στόχο: να συμβάλει στην αναβίωση της μεγάλης κεραμικής παράδοσης της Ρόδου. Να επιτρέψει στο παρελθόν να επιστρέψει ως μέλλον και στην παράδοση να γίνει προοπτική για τους νέους ανθρώπους του τόπου μας.

Με τη στήριξη της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου, που από την πρώτη στιγμή στάθηκε πολύτιμος αρωγός σε αυτό το εγχείρημα, και με την καθοριστική συμβολή του Γαλλικού Ινστιτούτου Ελλάδος, αναπτύχθηκαν διεθνείς καλλιτεχνικές διαμονές, εργαστήρια, masterclasses, εκπαιδευτικά προγράμματα και συνεργασίες που έφεραν στη Ρόδο δημιουργούς από την Ελλάδα, τη Γαλλία και άλλες χώρες της Μεσογείου. Παράλληλα, το εργαστήριο κεραμικής άνοιξε τις πόρτες του στους κατοίκους του νησιού, σε μαθητές και νέους δημιουργούς, μέσα από συνεργασίες με τα Aegean Skills (πρώην ΚΕΚ Γεννηματάς), τα προγράμματα Διά Βίου Μάθησης του Πανεπιστημίου Αιγαίου, αλλά και σημαντικές διοργανώσεις, όπως η Μπιενάλε Σύγχρονης Κεραμικής, που φέτος φιλοξενείται στη Ρόδο.

Αφιερώσατε ένα μεγάλο μέρος της ζωής σας σε αυτό το εγχείρημα. Τι σας ώθησε σε αυτή την πορεία;

Αναζητούσα πάντοτε να υπηρετήσω μια ιδέα μεγαλύτερη από τον εαυτό μου. Σε έναν κόσμο που τόσο συχνά ορίζεται από όσα μας χωρίζουν, ήθελα να αφιερωθώ σε κάτι που να υπενθυμίζει όσα μας ενώνουν. Για μένα η τέχνη δεν είναι ο σκοπός. Είναι το μέσο. Το μέσο για να συναντηθούν άνθρωποι διαφορετικών χωρών, πολιτισμών και εμπειριών και να ανακαλύψουν ότι, πίσω από όλες τις διαφορές τους, υπάρχουν κοινές αγωνίες, κοινά συναισθήματα και κοινές ελπίδες.

Αν σας ζητούσα να επιλέξετε, ποια θεωρείτε ως σημαντικότερη στιγμή αυτής της διαδρομής;

Δεν ήταν ποτέ μία στιγμή. Ήταν πολλές μικρές στιγμές. Είναι κάθε φορά που βλέπω στο βλέμμα ενός νέου καλλιτέχνη να ανάβει μια σπίθα. Είναι το παιδί που αγγίζει για πρώτη φορά τον πηλό. Είναι οι άνθρωποι που, στο τέλος ενός κύκλου μαθημάτων, κρατούν περήφανα στα χέρια τους το πρώτο τους έργο. Είναι οι φιλίες που γεννιούνται. Είναι οι καλλιτέχνες που φεύγουν παίρνοντας μαζί τους ένα κομμάτι της Ρόδου και αφήνοντας πίσω τους ένα κομμάτι του εαυτού τους. Είναι η αγάπη και η ενέργεια που αισθάνομαι να συσσωρεύονται στον χώρο ύστερα από κάθε επιτυχημένη εκδήλωση.

Για τα επόμενα 20 χρόνια; Πως οραματίζεστε την λειτουργία του Καταλύματος;

Εύχομαι το Κατάλυμα να παραμείνει αυτό που υπήρξε όλα αυτά τα χρόνια. Ένας τόπος φιλοξενίας. Ένας τόπος όπου οι νέοι άνθρωποι θα βρίσκουν χώρο να εκφραστούν και να δημιουργήσουν. Ένας τόπος διαλόγου και σεβασμού.

Η δημιουργία προϋποθέτει σεβασμό. Προς τον άνθρωπο, την τέχνη, την ιστορία και, τελικά, προς το ίδιο το μνημείο που μας φιλοξενεί. Εύχομαι ακόμη το Κατάλυμα να αποκτήσει τα μέσα και τη στήριξη που χρειάζεται, ώστε αυτή η πορεία να συνεχιστεί με ακόμη μεγαλύτερη δύναμη. Γιατί, τελικά, σημασία δεν έχει μόνο αυτό που καταφέραμε αυτά τα είκοσι χρόνια. Σημασία έχουν όλα εκείνα που μένουν ακόμη να δημιουργηθούν.

*ΟΙ φωτογραφίες που παραχωρήθηκαν από την Αλίκη Μοσχή (Κατάλυμα της Γαλλίας στη Ρόδο) Νίκη Σπάρταλη, Β. Οίκουτα, Αντωνία Ματσίγκου και CROP.