H τρόικα, το μνημόνιο, το χαράτσι: Λέξεις του 2016 που θα θέλαμε να ξεχάσουμε!

Rodiaki NewsRoom

Η γωνιά της γλώσσας μας

Επιμέλεια Αλέξανδρος Ν. Κατσαράς
Φιλόλογος
katsaras2002@yahoo.gr

Τρόικα: η λέξη τρόικα είναι ρωσική και σημαίνει τριμερής, ή τριπλός. Ειδικότερα με την ονομασία τρόικα ονομάζονταν η παραδοσιακή ιππήλατη άμαξα, συνηθέστερα έλκηθρο, που το έσερναν τρεις ίπποι ζευγμένοι κατά μέτωπο. Στη Ρωσία διοργανώνονταν και ειδικές ιπποδρομίες και γιορτές με ολοστόλιστες τρόικες, που γενικά συμβόλιζαν την υψηλή κοινωνική θέση της εποχής εκείνης.

Με το πέρασμα του χρόνου και σε επέκταση του όρου της άμαξας, επί σοβιετικού καθεστώτος ο όρος τρόικα έλαβε πολιτική σημασία, δηλώνοντας την κυβερνητική πανίσχυρη τριανδρία που πήρε την εξουσία και που την αποτελούσαν οι: Ιωσήφ Στάλιν, Γκριγκόρι Ζινόφιεβ, και Λέων Κάμενεφ ,που είχαν κάνει μέτωπο κατά του Τρότσκι. Μεταπολεμικά χρησιμοποιούνταν για να δηλώσει την τριανδρία που άσκησε την εξουσία στη μεταβατική περίοδο μετά τον θάνατο του Στάλιν. Με τον καιρό, η λέξη εφαρμόστηκε σε κάθε περίπτωση που μία εξουσία ασκούνταν από τρία πρόσωπα.

Μνημόνιο: Η λέξη μνημόνιο, έχει σαφή ετυμολογική καταγωγή από τη λέξη μνήμη. Η λέξη μαρτυρείται ήδη από την ελληνιστική εποχή. Παλαιότερος λεκτικός τύπος, όμως, ήταν το «μνημονεῖον», ένας κατάλογος, που περιείχε ονόματα, καθήκοντα, νόμους ή διατάγματα. Μάλιστα, σε κάποιες περιπτώσεις, το μνημονεῖον ήταν και το συμβολαιογραφείο. Η ρίζα είναι το «μνήμων», που με την σειρά του ανάγεται στο μιμνῄσκω – μιμνήσκομαι, θυμίζω και θυμάμαι αντίστοιχα.

Μνήμων είναι αυτός που θυμάται, έχει μνημονικό, γερή δηλαδή μνήμη. Το μνημόνιο συνεπώς είναι μία συνεχής υπόμνηση για κάτι που δεν πρέπει ποτέ να ξεχνάς. Στην αγγλική γλώσσα(η οποία χρησιμοποιείται και στην διπλωματία) η λέξη που χρησιμοποιείται είναι το memorandum. Αποτελεί συντομευμένη μορφή του γερουνδιακού λατινικού τύπου «memorandum est», από το ρήμα memorare (υπενθυμίζω) που δηλώνει έναν σκοπό: πρέπει να υπενθυμίσουμε σε κάποιον ότι έχει κάποια υποχρέωση που δεν πρέπει να ξεχάσει.

Χαράτσι: είναι δάνειο από τα τουρκικά (haraç), η δε τουρκική λέξη έχει αραβική αρχή (kharadj).Όμως και οι λέξεις αυτές ανάγονται στο θεσμό της αρχαίας Αθήνας την χορηγία. Ο χορηγός πλήρωνε τα έξοδα μιας θεατρικής παράστασης με μόνη ανταμοιβή του την δόξα , όταν και αν βραβευόταν η τραγωδία την οποία ανέβαζε. Αργότερα η λέξη περνάει στα συριακά ή στα αραμαϊκά, και από εκεί στα αραβικά, όπου εμφανίζεται ως kharaj.

Το χαράτζ αυτό αρχικά σήμαινε τον φόρο της εγγείου ιδιοκτησίας που έπρεπε να πληρώνουν οι μη μουσουλμανικοί πληθυσμοί (χριστιανοί και ιουδαίοι κυρίως) της Συρίας, της Παλαιστίνης, της Μεσοποταμίας και της Αιγύπτου, αλλά όταν στον 8ο αιώνα οι πληθυσμοί των περιοχών αυτών είχαν πια εξισλαμισθεί ο φόρος γενικεύτηκε και έπαψε πια να σημαίνει τον φόρο της γης αλλά σήμαινε τον φόρο γενικώς. Από τα αραβικά η λέξη πρέπει να πέρασε στα ελληνικά, ως χαράτζιον ή χαράτζι.

Τράπεζα: H λέξη δήλωνε αρχικώς κάθε έπιπλο με οριζόντια επιφάνεια που στηρίζεται σε τέσσερα πόδια. Αργότερα δε εξειδικεύτηκε στη σημασία «τραπέζι αργυραμοιβών» των αρχαίων δηλαδή χρηματιστών-τραπεζιτών οι οποίοι δραστηριοποιούνταν στην αρχαία αγορά κάνοντας τις συναλλαγές τους πάνω σε ένα τραπέζι-πάγκο.

Η λέξη bank που χρησιμοποιείται παγκοσμίως προέρχεται από το «πήγμα», παράγωγο του ρήματος «πήγνυμι» (και πηγνύω) που σημαίνει μπήγω, κτίζω, στήνω, στερεώνω, κατασκευάζω. «Πήγμα» σημαίνει «πάγκος». Oι Λατίνοι - Pωμαίοι δανειζόμενοι τη λέξη την προσάρμοσαν στα δικά τους φωνητικά χαρακτηριστικά. Tο πήγνυμι έγινε «pepigi», το πήγμα μεταμορφώθηκε σε «pango». Aπό εδώ και το «banco» και bank που σημαίνουν τράπεζα.

Χρεοκοπία (και χρεωκοπία): αδυναμία εκπλήρωσης οικονομικών υποχρεώσεων, αδυναμία πληρωμής χρεών. Παράγεται από τη λέξη χρέος (από το αρχαίο ρήμα χρή) και το ρήμα κόπτω. Συνολικά η Ελλάδα χρεοκόπησε τέσσερις φορές και βρέθηκε υπό καθεστώς πτώχευσης πάνω από 50 χρόνια σε όλη την ιστορική της διαδρομή. Η πρώτη επίσημη πράξη του νεοσύστατου κράτους το 1827 ήταν η δήλωση αδυναμίας πληρωμής. Η δεύτερη επίσημη χρεοκοπία έγινε το 1843.

Τότε επιβλήθηκε ο πρώτος δημοσιονομικός έλεγχος στην Ελλάδα με τραγικές συνέπειες για την οικονομία και την κοινωνική της συνοχή. Η τρίτη επίσημη χρεοκοπία δηλώθηκε και έμεινε γνωστή με το «δυστυχώς επτωχεύσαμεν» του Χ. Τρικούπη το 1893. Υπήρξαν και τότε ξένοι δανειστές οι οποίοι το 1898, μετά τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897, επέβαλλαν Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο, και δέσμευσαν τους βασικούς πόρους του ελληνικού δημοσίου. Ο Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος διατηρήθηκε για πολλά χρόνια και το 1932 η Ελλάδα οδηγήθηκε για τέταρτη φορά σε χρεοκοπία.

Δάνειο: δάνειο ονομάζουμε το χρηματικό ποσό που δίνεται σε κάποιον με την υποχρέωση επιστροφής σε καθορισμένο χρονικό διάστημα. Η λέξη προέρχεται από το ουσιαστικό «δάνος» της αρχαίας ελληνικής που σημαίνει «δώρο» και παράγεται από το ρήμα δίδωμι.

Οικονομική κρίση: η κρίση (κρίσις στα αρχαία) προέρχεται φυσικά από το ρήμα κρίνω, το οποίο είχε αρχική σημασία «διαχωρίζω, κοσκινίζω» και ήδη από τον Όμηρο «αποφασίζω» και αργότερα «δικάζω. Στην συνέχεια το ρήμα κρίνω πήρε σε μεσαιωνικά κείμενα και τις σημασίες «τιμωρώ» ή «βασανίζω» κάποιον, για να περάσει στα λατινικά ως crisis και από εκεί σε όλες σχεδόν τις ευρωπαϊκές γλώσσες, αλλά κυρίως με τη σημασία της επιδείνωσης μιας ασθένειας. Σιγά-σιγά επεκτάθηκε και έξω από τον ιατρικό τομέα για να χαρακτηρίσει την κορύφωση μιας δύσκολης κατάστασης και με αυτή την σημασία επέστρεψε στην ελληνική γλώσσα ως αντιδάνειο.

Σεισάχθεια: ο όρος είναι σύνθετος από τα αρχαία ελληνικά, από το "σείω" (ταρακουνώ) + "άχθος" (βάρος, χρέος). Ουσιαστικά σήμαινε την "αποτίναξη των βαρών". Αποτέλεσε το πρώτο γνωστό “κούρεμα” χρεών στην ιστορία και πιστώνεται στον Αθηναίο νομοθέτη και ποιητή Σόλωνα, έναν από τους επτά σοφούς της Αρχαίας Ελλάδας.

Στο πλαίσιο λοιπόν της σεισάχθειας, ο Σόλων κατάργησε τα υφιστάμενα χρέη ιδιωτών προς ιδιώτες και προς το δημόσιο. Απελευθέρωσε όσους Αθηναίους είχαν γίνει δούλοι λόγω χρεών στην ίδια τους την πατρίδα και επανέφερε στην πόλη όσους εν τω μεταξύ είχαν μεταπωληθεί στο εξωτερικό ως δούλοι. Κατάργησε το δανεισμό με εγγύηση την προσωπική ελευθερία του δανειολήπτη και των μελών της οικογένειάς του.