Δυσανεξία στη λακτόζη

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Νικόλαος Γιωργάκης*
MD, MSc, FEBGH, Γαστρεντερολόγος

Τι είναι η δυσανεξία στη λακτόζη;
Η δυσανεξία στη λακτόζη είναι μια κατάσταση όπου υπάρχει αδυναμία στην πέψη και απορρόφηση του γάλακτος και των γαλακτοκομικών προϊόντων. Περίπου το 65% του παγκόσμιου πληθυσμού κάποια στιγμή μετά τη βρεφική του ηλικία θα εμφανίσει κάποιο βαθμό δυσανεξίας στη λακτόζη.

Φυσιολογικά στην επιφάνεια των λαχνών του λεπτού εντέρου υπάρχει το ένζυμο λακτάση που διασπά τη λακτόζη του γάλακτος σε μόρια γαλακτόζης και γλυκόζης τα οποία μπορούν εύκολα να απορροφηθούν. Στη δυσανεξία η λακτάση δεν επαρκεί, η λακτόζη δεν υδρολύεται επαρκώς και μέσω της οσμωτικής της δράσης δημιουργεί ογκώδεις διαρροϊκές κενώσεις ή ζυμώνεται τελικά από τα μικρόβια του εντέρου, παράγοντας αέρια που προκαλούν μετεωρισμό και κοιλιακό άλγος.

Η έλλειψη της λακτάσης είναι πρωτοπαθής, αποτέλεσμα δηλαδή μείωσης της ποσότητας του ενζύμου με την πάροδο των ετών ή δευτεροπαθής, οφείλεται δηλαδή σε παροδική βλάβη του βλεννογόνου του λεπτού εντέρου εξαιτίας λοιμωδών ή άλλων παραγόντων (π.χ. φλεγμονώδη νοσήματα, κοιλιοκάκη).

Στη δευτεροπαθή δυσανεξία η λακτόζη απορροφάται και πάλι όταν ο βλεννογόνος επουλωθεί και αποκατασταθεί η λειτουργική του επάρκεια. Ενίοτε παρατηρείται αναπτυξιακή δυσανεξία των πρόωρων νεογνών στη λακτόζη με τη φυσιολογική λειτουργία να επέρχεται σχετικά σύντομα ενώ πολύ σπάνια μπορεί να εμφανιστεί και συγγενής (εκ γενετής) έλλειψη της λακτάσης.

Ποια είναι τα συμπτώματα της δυσανεξίας στη λακτόζη;
Τα συμπτώματα της δυσανεξίας εμφανίζονται εάν καταναλώσετε προϊόντα που περιέχουν λακτόζη.

Τα συμπτώματα αυτά εμφανίζονται μισή με δύο ώρες μετά την κατανάλωσή της και περιλαμβάνουν:
• Κοιλιακές κράμπες,
• Κοιλιακό άλγος,
• Μετεωρισμό,
• Αυξημένη αποβολή αερίων,
• Ογκώδη διάρροια,
• Στις μικρές ηλικίες ενδεχομένως να εμφανιστεί και εμετός.

Η βαρύτητα των συμπτωμάτων είναι ανάλογη της ποσότητας λακτόζης που καταναλώθηκε.

Υπάρχει κάποια εξέταση στην οποία μπορώ να υποβληθώ για τη διάγνωση της δυσανεξίας στη λακτόζη;
Η δοκιμασία δυσανεξίας στη λακτόζη δεν είναι πάντα απαραίτητη. Επί υποψίας μπορείτε να ακολουθήσετε διατροφή χωρίς λακτόζη και να παρατηρήσετε αν θα υποχωρήσουν τα συμπτώματα. Αν βελτιωθείτε, πιθανότατα δεν θα χρειαστεί να υποβληθείτε σε άλλη δοκιμασία.

Εναλλακτικά, μπορείτε να διαπιστώσετε την έλλειψη λακτάσης με τρεις κυρίως τρόπους.

• Με δοκιμασία αναπνοής στην οποία καταναλώνετε λακτόζη και μελετάται η συγκέντρωση του υδρογόνου εκπνοής. Σε έλλειψη λακτάσης το υδρογόνο είναι αυξημένο εξαιτίας της παραγωγής του με ζύμωση της λακτόζης από τα μικρόβια του εντέρου.

• Με δοκιμασία απορρόφησης της λακτόζης. Εάν τα επίπεδα σακχάρου μετά τη χορήγηση λακτόζης αυξηθούν λιγότερο από όσο προβλέπουν τα κριτήρια της δοκιμασίας, τότε πιθανότατα έχετε έλλειψη λακτάσης.

• Με εξέταση των κοπράνων. pH κοπράνων χαμηλότερο από 5,5 είναι ενδεικτικό δυσαπορρόφησης υδατανθράκων και θα πρέπει να αποκλειστεί η δυσανεξία στη λακτόζη. Αυτή η δοκιμασία χρησιμοποιείται κυρίως στα βρέφη.

Πρέπει να επισκεφθώ τον γιατρό εάν υποπτεύομαι ότι έχω δυσανεξία στη λακτόζη;
Εάν υποπτεύεστε ότι έχετε δυσανεξία στη λακτόζη καλό θα είναι να συμβουλευτείτε τον γιατρό σας για να σας καθοδηγήσει σχετικά.

Πώς αντιμετωπίζεται η δυσανεξία στη λακτόζη;
Η αντιμετώπιση της δυσανεξίας μπορεί να περιλαμβάνει:
• Περιορισμό των γαλακτοκομικών προϊόντων,
• Λήψη των ωφέλιμων συστατικών του γάλακτος όπως του ασβεστίου, της βιταμίνης D και των πρωτεϊνών του από άλλες πηγές,
• Λήψη συμπληρώματος λακτάσης που υποκαθιστά το ένζυμο και βοηθάει στην πέψη και απορρόφηση των γαλακτοκομικών προϊόντων.

Πώς μπορώ να μειώσω τη λήψη λακτόζης;
Αν έχετε σημαντική ευαισθησία στα γαλακτοκομικά προϊόντα θα πρέπει καταρχήν να περιορίσετε ή να αποφεύγετε τα τρόφιμα που περιέχουν λακτόζη. Αυτά περιλαμβάνουν γενικά το γάλα και τα προϊόντα γάλακτος, όπως κρέμες, παγωτό, γιαούρτι, τυρί, καθώς και το βούτυρο.

Θα πρέπει επίσης να διαβάζετε τις ετικέτες όλων των τροφίμων που καταναλώνετε και να ελέγχετε τα συστατικά τους για οτιδήποτε μπορεί να υποδηλώνει την παρουσία λακτόζης όπως:
• Γάλα, υποπροϊόντα γάλακτος, τροποποιημένα συστατικά γάλακτος, σκόνη γάλακτος, ορός γάλακτος,
• Λακτόζη.

Η λακτόζη χρησιμοποιείται επίσης ως πρόσθετο που βελτιώνει την υφή και τη γεύση των τροφίμων και περιέχεται σε συστατικά όπως καζεΐνη και καζεϊνικό άλας. Ενίοτε περιέχεται και σε επεξεργασμένο κρέας (λουκάνικα, χοιρομέρια, φέτες κρέατος, πατέ), μαργαρίνες, συσκευασμένο ψωμί, πατατάκια, μεταποιημένα τρόφιμα, προπαρασκευασμένα γεύματα, σάλτσες μπάρμπεκιου, υγρά τυριά, δημητριακά, σούπες και σάλτσες.

Επίσης, η λακτόζη χρησιμοποιείται συχνά στην παρασκευή φαρμάκων, θα πρέπει επομένως οι φαρμακοποιοί να ερωτώνται ειδικά για την παρουσία της στα συστατικά του σκευάσματος που σας χορηγούν.

Με τη βοήθεια διατροφολόγου μπορείτε να γνωρίσετε ποια τρόφιμα περιέχουν λακτόζη και ταυτόχρονα να λαμβάνετε αρκετό ασβέστιο και βιταμίνη D μέσω της υπόλοιπης διατροφής σας. Τα φυτικά γαλακτοκομικά προϊόντα και τα παράγωγά τους όπως το γάλα σόγιας, ρυζιού, αμυγδάλου, καρύδας, φουντουκιού, βρώμης, κάνναβης κ.λπ. είναι εγγενώς απαλλαγμένα από τη λακτόζη. Επίσης η επεξεργασία των γαλακτοκομικών προϊόντων ώστε να έχουν χαμηλή ή καθόλου λακτόζη είναι πλέον δυνατή.

Ωστόσο τα άτομα με πρωτοπαθή ανεπάρκεια λακτάσης και υγιές λεπτό έντερο μπορούν συνήθως να καταναλώσουν εφάπαξ 12 γραμμάρια λακτόζης ή περισσότερο, εμφανίζοντας μόνο ήπια ή καθόλου συμπτώματα. Μεγαλύτερες ποσότητες μπορεί να γίνουν ανεκτές εάν καταναλωθούν συνοδεία γεύματος ή εφόσον κατανέμονται στη διάρκεια της ημέρας.

Πρέπει να λαμβάνω συμπληρώματα ασβεστίου ή βιταμίνης D;
Αυτό εξαρτάται από το βαθμό αποκλεισμού των γαλακτοκομικών προϊόντων από τη διατροφή σας. Εάν ο αποκλεισμός είναι πλήρης, τότε ο γιατρός σε συνεννόηση με τον διατροφολόγο θα ελέγξουν τα επίπεδα ασβεστίου και βιταμίνης D και ενδεχομένως να σας συστήσουν να λαμβάνετε κάποια συμπληρώματα.

Μπορώ να αντικαταστήσω τη λειτουργία της λακτάσης με κάποιο φάρμακο;
Υπάρχουν συμπληρώματα λακτάσης τα οποία μπορείτε να λαμβάνετε πριν ή και κατά τη διάρκεια των γευμάτων, μπορεί όμως να μη φέρουν ικανοποιητικό αποτέλεσμα. Τα συμπληρώματα αυτά δεν είναι εξίσου αποτελεσματικά σε όλα τα άτομα και ακόμη και μετά τη λήψη τους, ποσότητα λακτόζης ενδεχομένως να μην υδρολυθεί προκαλώντας τελικά την εμφάνιση συμπτωμάτων.

Ωστόσο, τακτική κατανάλωση γαλακτοκομικών προϊόντων ενδεχομένως μακροπρόθεσμα να μειώσει τα συμπτώματα δυσανεξίας στη λακτόζη.

Προοδευτική έκθεση, με συχνές, μικρές ποσότητες, κατανεμημένες στη διάρκεια της ημέρας μπορεί να προάγει την προσαρμογή των μικροβίων του εντέρου σε ένα ευνοϊκό μικροβιακό σύστημα το οποίο θα επιτρέψει σε άτομα με πρωτοπαθή ανεπάρκεια του ενζύμου να καταναλώνουν περισσότερα γαλακτοκομικά προϊόντα.

Επίσης, οι λακτοβάκιλλοι που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή του γιαουρτιού και τους οποίους προσλαμβάνετε ακούσια με την κατανάλωσή του, παράγουν τη δική τους λακτάση και πιθανώς να διευκολύνουν τελικά την απορρόφηση της λακτόζης.

Είναι η δυσανεξία στη λακτόζη μια τροφική αλλεργία;
Η δυσανεξία στη λακτόζη δεν είναι τροφική αλλεργία. Υπάρχουν άτομα αλλεργικά στο γάλα και στα γαλακτοκομικά προϊόντα, όμως τα αιτία και τα συμπτώματα της τροφικής αλλεργίας είναι διαφορετικά από αυτά της δυσανεξίας.

Στην αλλεργία το ανοσοποιητικό σύστημα του ατόμου αντιδρά σε πρωτεΐνες του γάλακτος και προκαλεί βλάβες στο βλεννογόνο του εντέρου.

Αν και μια τροφική αλλεργία μπορεί δευτεροπαθώς να προκαλέσει δυσανεξία στη λακτόζη, η δυσανεξία στη λακτόζη καθαυτή οφείλεται στη μειωμένη δράση ενός ενζύμου, της λακτάσης.

* Ο Νικόλαος Γιωργάκης είναι γαστρεντερολόγος, μέλος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Γαστρεντερολογίας και Ηπατολογίας και διατηρεί ιατρείο στην πόλη της Ρόδου,
www.giorgakismed.gr