Μ. Κολεζάκης: Το «αιματηρό» Πάσχα της 7ης Απριλίου του 1919 και το πρώτο «ελεύθερο» Πάσχα της 13ης Απριλίου του 1947

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Μανώλης Κολεζάκης
Πρόεδρος της Ένωσης Ροδίων Αθηνών-Πειραιώς
emmanuelnkolezakis@gmail.com

Όσον αφορά το Δωδεκανησιακό ζήτημα, δηλαδή την ένωση της Δωδεκανήσου με την Ελλάδα, ο Δωδεκανησιακός Λαός δεν έμενε ποτέ με σταυρωμένα τα χέρια.

Με το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, την 11η Νοεμβρίου 1918, άρχισε να συζητείται σε διπλωματικό επίπεδο και υπό την πίεση της κοινής διάχυτης απαίτησης η εφαρμογή του δόγματος της αυτοδιάθεσης, για όσους εκ των λαών η μοίρα τούς είχε επιφυλάξει το θλιβερό προνόμιο να βρίσκονται, ακόμη την εποχή εκείνη, υπό ξένη επικυριαρχία.

Με την διάχυση και την διακήρυξη του «Δόγματος των εθνικοτήτων» και την «Διακήρυξη του δικαιώματος για την αυτοδιάθεση των Λαών» ο Δωδεκανησιακός Λαός έπρεπε να κινηθεί για να αποδείξει την ελληνικότητα του και τον προαιώνιο πόθο του για την ένωση με την Ελλάδα γιατί η Ιταλία δεν παρέλειπε να παρουσιάζει ότι οι Δωδεκανήσιοι δεν ενδιαφέρονταν για την αλλαγή της πολιτικής ζωής τους και ότι δήθεν ήταν ευχαριστημένοι με την Ιταλική διοίκηση.

Αυτό το πέτυχε αποσπώντας ψεύτικες δηλώσεις από χωρικούς δημάρχους διορισμένους από τους ίδιους, 17 τον αριθμό.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται τα γεγονότα του Πάσχα της 7ης Απριλίου του 1919.

Οι Δωδεκανήσιοι κατάλαβαν ότι για να ανατρέψουν τους πιο πάνω ισχυρισμούς των Ιταλών, έπρεπε να κινηθούν εθνικά. Την πρωτοβουλία ανέλαβε η Μητρόπολη Ρόδου και ο Μητροπολίτης Απόστολος Τρύφωνος. Εφέτος συμπληρώνονται 110 χρόνια από την ενθρόνισή του.

Ενθρονίστηκε το 1913. Εφοδιασμένος, ο Απόστολος Τρύφωνος με ευρεία μόρφωση και προικισμένος με φυσικά και επίκτητα προσόντα, τα οποία καλλιέργησε επί δωδεκαετία στο Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, θεωρήθηκε ο ενδεδειγμένος από την Ιερά Σύνοδο, να αναλάβει εκείνα τα δύσκολα χρόνια την ηγεσία της εκκλησίας της επαρχίας Ρόδου.

Κατά γενική ομολογία η 33ετής (1913-1946), προσφορά του, υπήρξε ωφέλιμη όχι μόνα από θρησκευτικής αλλά και από εθνικής πλευράς.
Ο Μητροπολίτης επέδειξε μεγάλη δραστηριότητα και σοφία για την οργάνωση συλλαλητηρίων και την επιτυχία τους.

Αποφασίσθηκε να συνταχθεί ψήφισμα και να υπογραφεί από όλους τους κατοίκους των νησιών στις εκκλησίες, χωρίς να πάρουν είδηση οι αρχές, μπροστά στον παπά κάθε ενορίας. Σε αυτό πρωτοστάτησαν οι δάσκαλοι και οι δήμαρχοι των κοινοτήτων και άλλα πρόσωπα που διακρίνονταν για τα αγνά πατριωτικά τους συναισθήματα.

Συστήθηκε αμέσως ΕΘΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ και αποτελέσθηκε από τον Γεώργιο Θ. Γεωργιάδη, δικηγόρο, ένθερμο πατριώτη, Πρόεδρο και από τους: Θεόδωρο Φραράκη, Γ. Κατσούρη, Μιχαήλ Μπόνη, Ταμία, Κυρ. Αναστασιάδη, Εμμ. Καλαμπίχη, Σάββα Παπανδρέου, Αθ. Καζούλλη, Κ. Χρυσοχοϊδη, Σπυρ. Κ. Χατζηπαρασκευά, Παν. Χατζηπαρασκευά, Αθ. και Γεώργιο Βομβύλα, Ι. Παπαδόπουλο, Ν. Μαλτέζο, Μηνά Νικ. Φώκιαλη, Αντώνιο Αγιακάτσικα, Εμμ. Ευτυχιάδη, Αναστ. Δημητριάδη, Νικ. Καραγιάννη, Κυρ. Πατάκα και Α. Ιωαννίδη (όλοι από την Ρόδο) ως και Βασ. Ευσταθίου (Χάλκη), Γ. Παχωπό (Σύμη), Γ.Μ. Πετρίδη (Σύμη), Αντ. Δούλβαρη (Κάλυμνο), Αν. Θυμανάκη (Κω) και Ανδρέα Καλαφατά (Σύμη).

Η οργάνωση ήταν άψογη και η ιταλική διοίκηση αν και είχε υποψίες δεν συνέλαβε κανένα από τα πρόσωπα που μετέφεραν τα έγγραφα από τα χωριά και τα νησιά. Σύμφωνα με το Αρχείο του Μητροπολίτη Ρόδου Αποστόλου Τρύφωνος:

«Κατά τας δοθείσας οδηγίας τα Δημοψηφίσματα υπεγράφησαν εν ταις Εκκλησίαις την νύκτα, καθ’ ην ώρα οι Χριστιανοί μετέβαιναν προς Εξομολόγησιν από της παραμονής του Λαζάρου μέχρι του Μ. Σαββάτου.

Δια τούτο ουδέν διήγειρε τας υπονοίας της Αστυνομίας, ήτις μόνον κατά τας τελευταίας ημέρας, ότε πλέον το έργον ήτο συντετελεσμένο έλαβε γνώσιν δια τινός των ημετέρων καταπτύστων οργάνων της».

Είχε αποφασισθεί το ψήφισμα να διαβασθεί την ημέρα του Πάσχα της 7ης Απριλίου 1919, στην Α’ ή στην Β’ Ανάσταση, ύστερα από την θρησκευτική τελετή, και να ζητωκραυγάσει ο λαός για την ένωση.

Η αστυνομία έκανε ό,τι μπορούσε να σταματήσει τα συλλαλητήρια, οι εκκλησίες ήταν τριγυρισμένες από αποσπάσματα με τα όπλα στα χέρια, έτοιμα για δράση, αυτό όμως δεν εμπόδισε τον λαό να ξεσπάσει σε ζητωκραυγές και χειροκροτήματα για την Ένωση. Από τα συνθήματα που ακούσθηκαν: «Ζήτω η Ένωσης», «Είμεθα Έλληνες και θέλουμε τη Μάννα μας», «Ζήτω η Ελλάς».

Αυτή την ημέρα σημειώθηκαν τα αιματηρά επεισόδια της Βιλλανόβας (Παραδεισίου). Οι Ιταλοί καραμπινιέροι συνέλαβαν τους πρωτοστάτες και δασκάλους Κωνσταντίνο Πανταζή και Νικόλαο Μαγκαφά. Τότε η κατάσταση βγήκε εκτός ελέγχου.

Σημειώθηκαν επεισόδια, όπου χτύπησαν με την ξιφολόγχη πάνω στην συμπλοκή και σκότωσαν «σκόπιμα», τον Παπά-Λουκά, ένα άνθρωπο ιερωμένο, ηλικιωμένο, θερμό πατριώτη, την ώρα που προχωρούσε με ενθουσιασμό αψηφώντας τις απειλές των στρατιωτών.

Το κοσμικό του όνομα ήταν Λουκάς Παπακωνσταντίνου του Κωνσταντίνου. Γεννήθηκε στις 10 Απριλίου 1863 στό χωριό Villanova της Ρόδου, το σημερινό Παραδείσι.
Παρακάτω στην πλατεία του χωριού ένας Ιταλός καραμπινιέρος, χτυπούσε ένα από τα παιδιά που συμμετείχαν στα συλλαλητήρια με τις οικογένειες τους.

Μόλις το είδε αυτό η αγρότισσα Ανθούλα Μανωλά-Ζερβού (το γένος Πίπου), του έκανε παρατήρηση αλλά εκείνος την πυροβόλησε με το περίστροφο στο στήθος. Εκείνη που ζούσε ακόμα πήρε μία πέτρα για να αμυνθεί. Τότε τη χτύπησαν εκ των όπισθεν με τις ξιφολόγχες τρείς στρατιώτες και έπεσε νεκρή.

Στην Αρχάγγελο, τραυματίστηκαν 100, περίπου, χωρικοί, από τους οποίους βαριά ο Νικόλαος Α. Γεωργάς κτυπημένος με λόγχη στο κεφάλι. Μετά τη διάλυση του πλήθους, φυλακίστηκαν και βασανίσθηκαν δύο ιερείς και ο κοινοτάρχης, δύο δάσκαλοι του χωριού, καθώς και οι Εμμ. Χατζηγρηγορίου, Σάββας Διμέλης, Γεώργιος Παπαεμμανουήλ και Δημ. Γεωργάς.

Στ’ Αφάντου, φυλακίστηκε και βασανίσθηκε για 48 ώρες ο Παπα-Εμμανουήλ. Στη Σορωνή οι μεταφερθείσες αστυνομικές δυνάμεις από την Κρεμαστή μέσω του επικεφαλής τους Τενέντε Καστέλλου κάλεσαν τους κατοίκους να ματαιώσουν το συλλαλητήριο.

Οι κάτοικοι αρνήθηκαν με αποτέλεσμα να χτυπηθούν από τις ιταλικές δυνάμεις, ενώ οι Ιταλοί συνέλαβαν τους δύο δασκάλους Μιχαήλ Αλμυρό και Σταύρο Παπαεμμανουήλ καθώς και τον πρόεδρο της εφοροεπιτροπής και τους μετέφεραν στον αστυνομικό σταθμό Φανών όπου τους φυλάκισαν.

Στον Έμπωνα αναγνώσθη το δημοψήφισμα κατά την Β’Ανάσταση μέσα σε πλημμύρα ενθουσιασμού.
Με το άκουσμα των ζητωκραυγών ο Μαρεσιάλος και 13 στρατιώτες επιχείρησαν να επιτεθούν με τις ξιφολόγχες αλλά μπροστά στην αντίσταση του κόσμου εγκατέλειψαν την ιδέα.

Κατά το βράδυ συνελήφθησαν οι δάσκαλοι Γαβριήλ Χαβιαράς και Κωνσταντίνος Χατζηπαπάκης και από τους κατοίκους ο Π. Μαστρογιαννάκης οι οποίοι οδηγήθηκαν στις φυλακές Καστέλλου (Κρητηνίας).

Στα Καλαβάρδα υπήρξαν έντονες ζητωκραυγές υπέρ της ενώσεως ενώ μετά το συλλαλητήριο συνελήφθη ο δάσκαλος Νικόλαος Ψαράς οι εφοροεπίτροποι και τρεις πρόκριτοι. Ο δάσκαλος αλυσοδέσμιος φυλακίσθηκε στις Φάνες για 48 ώρες, ενώ οι υπόλοιποι κρατήθηκαν στο ίδιο χωριό για 20 ώρες. Το ίδιο συνέβη και στις υπόλοιπες κοινότητες της Ρόδου και των νήσων.

Η ιταλική διοίκηση προσποιούνταν την ανίδεη για τα συμβαίνοντα, ενώ μετά δύο ημέρες από το δημοψήφισμα, την 9η Απριλίου 1919, ο κατοχικός στρατηγός Elia έστειλε στο Μητροπολίτη τον επιτελάρχη του Bergera και το διερμηνέα της διοίκησης Πέτρο Μαγκούζο με μία προφορική νότα: αφενός εξέφραζε την έκπληξή του για την επαναστατική στάση των Δωδεκανησίων και αφετέρου εξαπέλυε απειλές για αυστηρή τιμωρία, με έμμεση αναφορά στο μητροπολίτη Απόστολο, ως πρωταίτιο των επαναστατικών εκδηλώσεων.

Την επόμενη, 10 Απριλίου 1919, ο Απόστολος, σε απάντηση, απηύθυνε στο στρατηγό Vittorio Elia σχετικό έγγραφο μνημειώδους θάρρους, το οποίο τιμά και καταξιώνει και τον ίδιο, αλλά ταυτόχρονα, αφήνει και παρακαταθήκη στις μέλλουσες γενιές.

Ανέλαβε όλη την ευθύνη του συλλαλητηρίου και ζήτησε αυτός μόνος να δώσει λόγο στο δικαστήριο, ενώ τελειώνοντας αναφέρει: «...εθεώρουν τον εμαυτόν μου ευτυχή, εάν δια του αίματος μου εβάπτετο ο θεμέλιος λίθος της Απελευθερώσεως της Δωδεκανήσου, ως ποτέ δια του αίματος του Πατριάρχου Γρηγορίου του Ε ́ εθεμελιώθη η ελευθερία του έθνους μας».

Από το αιματηρό Πάσχα του 1919, ερχόμαστε τώρα σε ένα τελείως διαφορετικό Πάσχα αυτό του 1947. Λίγες μέρες πριν είχε προηγηθεί ο εορτασμός της εθνικής παλιγγενεσίας της 25ης Μαρτίου του 1947, με τον προφανή συμβολισμό.

Ο Γενικός Διοικητής, Ταξίαρχος Πάρκερ, μέσω του τοπικού τύπου σε μήνυμα του προς τον Δωδεκανησιακό Λαό αναφέρει: «Η εθνική εορτή της Ανεξαρτησίας, θα εορτασθεί φέτος με μεγαλύτερη χαρά από όλους τους Έλληνες και ιδίως από τους Δωδεκανήσιους. Λίγες μέρες μετά τον πανηγυρισμό της εθνικής εορτής η διοίκησης των νήσων θα περιέλθει εις ελληνικάς χείρας...».

Την Κυριακή του Πάσχα της 13ης Απριλίου του 1947 ο τοπικός τύπος έχει ως πρωτοσέλιδο: «ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ. ΣΤΗΝ ΑΓΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΤΑ ΕΥΛΟΓΗΜΕΝΑ ΧΩΜΑΤΑ ΤΩΝ ΔΩΔΕΚΑ ΝΗΣΙΩΝ». Ενώ επίσης αναφέρει: «ΕΥΧΑΙ ΔΙΑ ΤΟ ΠΑΣΧΑ. Ο ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΗΣ κ. ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ ΚΑΙ οι κ.κ. Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ ΚΑΙ Δ. ΧΕΛΜΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΛΑΟ ΤΩΝ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΩΝ».

Στο πρωτοσέλιδο έχει ακόμα ένα ποίημα για την Ρόδο το οποίο χαρακτηρίζει «Αναστάσιμο» και λέει μεταξύ των άλλων: «...Σκλάβα όμως κι αν έζησες δε λύγισες
Αιώνες κράτησες Πίστη, Πατρίδα, Πάντα προσμένοντας την άγια λύτρωση με κρύφια ελπίδα...».

Δύο μέρες μετά το Πάσχα στις 15 Απριλίου 1947, σε πρωτοσέλιδο τοπικής εφημερίδας αναφέρεται ότι οι κ.κ Γ. Παπανδρέου και Δ. Χέλμης σε ομιλία τους στο Δημαρχείο της Ρόδου μεταξύ των άλλων είπαν: «Ήλθωμεν εδώ για να χαιρετίσωμεν την ελευθερία σας και να διακηρύξωμεν: Η Ελλάς ήλθε. Αυτή είναι η μεγάλη είδησις που σας φέρνομεν, Η Ελλάς Ήλθεν!...».

Το μήνυμα του Πάσχα της 13ης Απριλίου του 1947, ήταν πράγματι αναστάσιμο για τον πολύπαθο Δωδεκανησιακό Λαό.
(Το υλικό αντλήθηκε από τα βιβλία των Ανδρέα Μαυρίδη, Κυριάκου Ι. Φίνα, Ιωάννη Γ. Στεφανίδου, Γεωργίου Θ. Γεωργιάδη, Χ.Ι. Παπαχριστοδούλου, «Η ΟΔΟΣ», Τετραμηνιαίο Φυλλάδιο Ορθοδόξου Διδαχής, Έκδοση Ιεράς Μητροπόλεως, Ρόδου, και από τον έντυπο τύπο της εποχής).