Η Ελλάδα στον “κίνδυνο” της παγίδας του στασιμοπληθωρισμού

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο
Γιάννης Σαμαρτζής
Οικονομολόγος

Ο στασιμοπληθωρισμός αποτελεί μία από τις πιο δύσκολες καταστάσεις για μια οικονομία, επειδή συνδυάζει δύο αρνητικά φαινόμενα: χαμηλή ή μηδενική ανάπτυξη και επίμονη αύξηση των τιμών.

Με απλά λόγια, η οικονομία δεν παράγει αρκετό νέο πλούτο, αλλά το κόστος ζωής συνεχίζει να αυξάνεται, μειώνοντας την αγοραστική δύναμη των πολιτών.

Ο όρος προέρχεται από τις λέξεις «στασιμότητα» και «πληθωρισμός» και περιγράφει την ταυτόχρονη ύπαρξη τριών αρνητικών φαινομένων: χαμηλής ή μηδενικής οικονομικής ανάπτυξης, υψηλού πληθωρισμού και αυξημένης ανεργίας. Σε αντίθεση με όσα συνήθως συμβαίνουν στην οικονομία, όπου η επιβράδυνση της ανάπτυξης συνοδεύεται από μείωση των πληθωριστικών πιέσεων, στον στασιμοπληθωρισμό οι τιμές συνεχίζουν να αυξάνονται, ενώ η παραγωγή και η απασχόληση παραμένουν στάσιμες.

Το φαινόμενο αυτό θεωρείται ιδιαίτερα δύσκολο στη διαχείρισή του, επειδή τα παραδοσιακά οικονομικά εργαλεία δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά και τα δύο προβλήματα ταυτόχρονα.

Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση στασιμοπληθωρισμού εμφανίστηκε κατά τη δεκαετία του 1970. Οι δύο πετρελαϊκές κρίσεις, το 1973 και το 1979, εκτόξευσαν τις τιμές του πετρελαίου σε πρωτοφανή επίπεδα. Το αυξημένο ενεργειακό κόστος μεταφέρθηκε σχεδόν σε όλα τα προϊόντα και τις υπηρεσίες, προκαλώντας υψηλό πληθωρισμό.

Παράλληλα, η παραγωγή επιβραδύνθηκε, πολλές επιχειρήσεις περιόρισαν τις δραστηριότητές τους και η ανεργία αυξήθηκε σημαντικά. Για πρώτη φορά οι οικονομολόγοι βρέθηκαν αντιμέτωποι με μια κατάσταση που δεν μπορούσαν να εξηγήσουν εύκολα με τις κλασικές οικονομικές θεωρίες, γεγονός που οδήγησε σε σημαντικές αλλαγές στον τρόπο άσκησης της οικονομικής πολιτικής.

Οι αιτίες του στασιμοπληθωρισμού είναι κυρίως διαρθρωτικές και εξωγενείς. Οι μεγάλες αυξήσεις στις τιμές της ενέργειας, του φυσικού αερίου και των πρώτων υλών αυξάνουν το κόστος παραγωγής των επιχειρήσεων.

Επιπλέον, οι γεωπολιτικές συγκρούσεις, οι διαταραχές στις εφοδιαστικές αλυσίδες, οι φυσικές καταστροφές και οι πανδημίες μπορούν να περιορίσουν την παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών. Όταν η προσφορά μειώνεται ενώ η ζήτηση παραμένει σχετικά σταθερή, οι τιμές αυξάνονται, χωρίς όμως να αυξάνεται η παραγωγή. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος ακρίβειας και οικονομικής στασιμότητας.

Το πρόβλημα στη σύγχρονη οικονομία

Τα τελευταία χρόνια ο κίνδυνος του στασιμοπληθωρισμού επανήλθε στο διεθνές προσκήνιο. Η πανδημία δημιούργησε σοβαρές διαταραχές στις παγκόσμιες αλυσίδες παραγωγής και μεταφορών. Ακολούθησε η ενεργειακή κρίση, με σημαντικές αυξήσεις στις τιμές του φυσικού αερίου, του ηλεκτρικού ρεύματος και των καυσίμων. Παράλληλα, οι γεωπολιτικές εντάσεις στις χώρες της Μέσης Ανατολής ενίσχυσαν την αβεβαιότητα στις διεθνείς αγορές.

Το αποτέλεσμα ήταν η εμφάνιση ενός νέου κύματος ακρίβειας. Τα τρόφιμα, η ενέργεια και οι υπηρεσίες αυξήθηκαν σημαντικά, μειώνοντας την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών. Οι εργαζόμενοι χρειάζονται μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός τους για την κάλυψη βασικών αναγκών, ενώ οι επιχειρήσεις βρίσκονται αντιμέτωπες με αυξημένα κόστη.

Η μεγάλη δυσκολία είναι ότι ο πληθωρισμός που προκαλείται από την αύξηση του κόστους παραγωγής δεν αντιμετωπίζεται εύκολα με τα κλασικά εργαλεία. Η αύξηση των επιτοκίων μπορεί να περιορίσει τη ζήτηση και να συγκρατήσει τις τιμές, αλλά ταυτόχρονα καθιστά ακριβότερο τον δανεισμό για επιχειρήσεις και νοικοκυριά, περιορίζοντας τις επενδύσεις και την ανάπτυξη.

Η ελληνική οικονομία απέναντι στον κίνδυνο

Η Ελλάδα έχει αφήσει πίσω της τη μεγάλη οικονομική κρίση της προηγούμενης δεκαετίας και τα τελευταία χρόνια παρουσιάζει σημαντική βελτίωση σε αρκετούς οικονομικούς δείκτες: όπως στην αύξηση του ΑΕΠ όπου η οικονομία αναπτύσσεται με ετήσιο ρυθμό που εκτιμάται κοντά στο 2,0% που είναι υψηλότερος του μέσου όρου των χωρών της ευρωζώνης διατηρώντας ισχυρή ανθεκτικότητα, στις εξαγωγές οι οποίες παρουσιάζουν σημαντική αύξηση, βελτιώνοντας ταυτόχρονα το εμπορικό ισοζύγιο με τη μείωση του εμπορικού ελλείμματος, στις επενδύσεις με την εισροή άμεσων ξένων επενδύσεων που προσεγγίζουν για πρώτη φορά τα 12 δισ. ευρώ, τον τουρισμό με τις θετικές του προοπτικές, που αποτελεί βασική πηγή εσόδων για την οικονομία, και στη μείωση της ανεργίας γύρω στο 8%, που όμως είναι υψηλότερη του μέσου όρου της ευρωζώνης.

Ωστόσο, παραμένουν οι αδυναμίες που αυξάνουν την ευαισθησία της χώρας σε εξωτερικές κρίσεις.

Η ελληνική οικονομία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει χαμηλή παραγωγικότητα σε σχέση με πολλές ευρωπαϊκές χώρες, μικρότερο επίπεδο επενδύσεων, περιορισμένη βιομηχανική βάση και μεγάλη εξάρτηση από εισαγωγές σε κρίσιμους τομείς, όπως η ενέργεια. Αυτές οι αδυναμίες μπορούν να ενισχύσουν τις επιπτώσεις ενός διεθνούς κύματος πληθωρισμού.

Το μεγάλο ζητούμενο για την Ελλάδα δεν είναι μόνο η αντιμετώπιση της προσωρινής ακρίβειας, αλλά η αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου. Μια οικονομία που βασίζεται κυρίως στην κατανάλωση και στις υπηρεσίες χαμηλότερης προστιθέμενης αξίας, δυσκολεύεται περισσότερο να αντιμετωπίσει διεθνείς αναταράξεις. Αντίθετα, μια οικονομία με ισχυρή παραγωγή, εξαγωγές, τεχνολογία και καινοτομία, διαθέτει μεγαλύτερη ανθεκτικότητα.

Η απάντηση βρίσκεται στην παραγωγικότητα και στις επενδύσεις

Η αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση του στασιμοπληθωρισμού, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, δεν είναι μόνο η συγκράτηση των τιμών, αλλά η ενίσχυση της παραγωγικής ικανότητας της οικονομίας. Οι επενδύσεις σε νέες τεχνολογίες, στην πράσινη ενέργεια, στις υποδομές και στην εκπαίδευση του ανθρώπινου δυναμικού, μπορούν να αυξήσουν την παραγωγικότητα και να δημιουργήσουν νέες θέσεις εργασίας.

Ιδιαίτερα για την Ελλάδα, η αύξηση των παραγωγικών επενδύσεων αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη μετάβαση σε ένα πιο ανταγωνιστικό οικονομικό μοντέλο. Η ενίσχυση της βιομηχανίας, η ανάπτυξη της αγροδιατροφής, η προσέλκυση ξένων επενδύσεων και η στήριξη των καινοτόμων επιχειρήσεων, μπορούν να δημιουργήσουν μια οικονομία λιγότερο ευάλωτη στις διεθνείς κρίσεις.

Παράλληλα, χρειάζεται ένα σταθερό θεσμικό περιβάλλον, ταχύτερη απονομή δικαιοσύνης, λιγότερη γραφειοκρατία και αποτελεσματικότερο κράτος. Οι επενδυτές χρειάζονται ασφάλεια και προβλεψιμότητα, ενώ οι επιχειρήσεις χρειάζονται συνθήκες που θα τους επιτρέπουν να αναπτυχθούν.

Επιπλέον, η χώρα μας, έχει ακόμη ένα σημαντικό επενδυτικό κενό, σε σχέση με πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Οι χαμηλές επενδύσεις των προηγούμενων δεκαετιών άφησαν πίσω τις υποδομές, την παραγωγική τεχνολογία και την ανταγωνιστικότητα πολλών επιχειρήσεων.

Χωρίς επενδύσεις, όμως, δεν μπορεί να αυξηθεί η παραγωγικότητα. Και χωρίς αύξηση παραγωγικότητας, η αύξηση των μισθών γίνεται δύσκολη και η οικονομία παραμένει ευάλωτη σε νέες κρίσεις.

Η δύσκολη ισορροπία της πολιτικής

Η αντιμετώπιση του στασιμοπληθωρισμού είναι ιδιαίτερα δύσκολη, επειδή οι κλασικές λύσεις μπορεί να συγκρούονται μεταξύ τους. Η αύξηση των επιτοκίων μπορεί να περιορίσει τον πληθωρισμό, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να μειώσει τις επενδύσεις και την οικονομική δραστηριότητα. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα έχει ως βασικό στόχο τη σταθερότητα των τιμών, με στόχο πληθωρισμό 2% μεσοπρόθεσμα.

Για την Ελλάδα, όμως, η λύση δεν μπορεί να είναι μόνο νομισματική. Χρειάζεται αλλαγή παραγωγικού μοντέλου: περισσότερες επενδύσεις, μεγαλύτερη εξωστρέφεια, ενίσχυση της βιομηχανίας, καλύτερη εκπαίδευση και σύνδεση της έρευνας με την παραγωγή.

Συμπερασματικά, η παγίδα του στασιμοπληθωρισμού δεν είναι απλώς ένα οικονομικό φαινόμενο που αποτυπώνεται σε δείκτες και στατιστικά στοιχεία. Είναι μια βαθύτερη δοκιμασία για την ανθεκτικότητα της ελληνικής οικονομίας και για την ικανότητά της να δημιουργεί πραγματικό πλούτο για την κοινωνία. Η εμπειρία των τελευταίων ετών έδειξε ότι η ανάπτυξη από μόνη της δεν αρκεί, όταν δεν συνοδεύεται από αύξηση της παραγωγικότητας, ισχυρές επενδύσεις και δημιουργία ποιοτικών θέσεων εργασίας.

Η Ελλάδα βρίσκεται μπροστά σε μια κρίσιμη επιλογή. Μπορεί, είτε να παραμείνει σε ένα μοντέλο χαμηλών αποδόσεων, όπου η κατανάλωση στηρίζεται κυρίως σε εξωτερικούς πόρους, στον τουρισμό και στις υπηρεσίες περιορισμένης προστιθέμενης αξίας, είτε να προχωρήσει σε μια νέα παραγωγική ανασυγκρότηση. Η δεύτερη επιλογή απαιτεί μακροχρόνιο σχεδιασμό, σταθερό οικονομικό περιβάλλον, ενίσχυση της επιχειρηματικότητας, επενδύσεις στην τεχνολογία και στο ανθρώπινο κεφάλαιο.

Η αντιμετώπιση του στασιμοπληθωρισμού δεν θα κριθεί μόνο από τη συγκράτηση των τιμών, αλλά κυρίως από την ικανότητα της χώρας να αυξήσει την παραγωγική της δύναμη. Μια οικονομία που παράγει περισσότερο, καινοτομεί και εξάγει, μπορεί να αντιμετωπίσει αποτελεσματικότερα τις διεθνείς αναταράξεις και να προστατεύσει το εισόδημα των πολιτών της.

Επομένως, το μεγάλο στοίχημα για την Ελλάδα δεν είναι απλώς να πετύχει υψηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης, αλλά να δημιουργήσει μια ανάπτυξη διατηρήσιμη, ποιοτική και κοινωνικά δίκαιη. Η πραγματική έξοδος από την παγίδα του στασιμοπληθωρισμού θα έρθει όταν η αύξηση του πλούτου της χώρας δεν θα βασίζεται σε συγκυριακούς παράγοντες, αλλά σε μια ισχυρή παραγωγική βάση. Τότε η ανάπτυξη δεν θα αποτελεί μόνο έναν αριθμό στους οικονομικούς πίνακες, αλλά θα μεταφράζεται σε υψηλότερα εισοδήματα, περισσότερες ευκαιρίες και καλύτερη ποιότητα ζωής για όλους τους πολίτες.

Η δύσκολη ισορροπία της πολιτικής

Η αντιμετώπιση του στασιμοπληθωρισμού είναι ιδιαίτερα δύσκολη, επειδή οι κλασικές λύσεις μπορεί να συγκρούονται μεταξύ τους. Η αύξηση των επιτοκίων μπορεί να περιορίσει τον πληθωρισμό, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να μειώσει τις επενδύσεις και την οικονομική δραστηριότητα. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα έχει ως βασικό στόχο τη σταθερότητα των τιμών, με στόχο πληθωρισμό 2% μεσοπρόθεσμα.

Για την Ελλάδα, όμως, η λύση δεν μπορεί να είναι μόνο νομισματική. Χρειάζεται αλλαγή παραγωγικού μοντέλου: περισσότερες επενδύσεις, μεγαλύτερη εξωστρέφεια, ενίσχυση της βιομηχανίας, καλύτερη εκπαίδευση και σύνδεση της έρευνας με την παραγωγή.

Συμπερασματικά, η παγίδα του στασιμοπληθωρισμού δεν είναι απλώς ένα οικονομικό φαινόμενο που αποτυπώνεται σε δείκτες και στατιστικά στοιχεία. Είναι μια βαθύτερη δοκιμασία για την ανθεκτικότητα της ελληνικής οικονομίας και για την ικανότητά της να δημιουργεί πραγματικό πλούτο για την κοινωνία. Η εμπειρία των τελευταίων ετών έδειξε ότι η ανάπτυξη από μόνη της δεν αρκεί, όταν δεν συνοδεύεται από αύξηση της παραγωγικότητας, ισχυρές επενδύσεις και δημιουργία ποιοτικών θέσεων εργασίας.

Η Ελλάδα βρίσκεται μπροστά σε μια κρίσιμη επιλογή. Μπορεί, είτε να παραμείνει σε ένα μοντέλο χαμηλών αποδόσεων, όπου η κατανάλωση στηρίζεται κυρίως σε εξωτερικούς πόρους, στον τουρισμό και στις υπηρεσίες περιορισμένης προστιθέμενης αξίας, είτε να προχωρήσει σε μια νέα παραγωγική ανασυγκρότηση. Η δεύτερη επιλογή απαιτεί μακροχρόνιο σχεδιασμό, σταθερό οικονομικό περιβάλλον, ενίσχυση της επιχειρηματικότητας, επενδύσεις στην τεχνολογία και στο ανθρώπινο κεφάλαιο.

Η αντιμετώπιση του στασιμοπληθωρισμού δεν θα κριθεί μόνο από τη συγκράτηση των τιμών, αλλά κυρίως από την ικανότητα της χώρας να αυξήσει την παραγωγική της δύναμη. Μια οικονομία που παράγει περισσότερο, καινοτομεί και εξάγει, μπορεί να αντιμετωπίσει αποτελεσματικότερα τις διεθνείς αναταράξεις και να προστατεύσει το εισόδημα των πολιτών της.

Επομένως, το μεγάλο στοίχημα για την Ελλάδα δεν είναι απλώς να πετύχει υψηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης, αλλά να δημιουργήσει μια ανάπτυξη διατηρήσιμη, ποιοτική και κοινωνικά δίκαιη. Η πραγματική έξοδος από την παγίδα του στασιμοπληθωρισμού θα έρθει όταν η αύξηση του πλούτου της χώρας δεν θα βασίζεται σε συγκυριακούς παράγοντες, αλλά σε μια ισχυρή παραγωγική βάση. Τότε η ανάπτυξη δεν θα αποτελεί μόνο έναν αριθμό στους οικονομικούς πίνακες, αλλά θα μεταφράζεται σε υψηλότερα εισοδήματα, περισσότερες ευκαιρίες και καλύτερη ποιότητα ζωής για όλους τους πολίτες.