Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης: Εχίνωψ ο ακανθότατος (Echinops spinosissimus), κοινώς σκαντζόχοιρος, κατσοχοίρι, κατσοχοιράκι

Rodiaki NewsRoom

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΑ ΚΑΙ ΑΡΩΜΑΤΙΚΑ ΦΥΤΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

Γράφει ο Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης

Επίτιμος Έφορος Αρχαιοτήτων

Με την ονομασία Εχίνωψ (Echinops) είναι γνωστά διάφορα είδη φυτών δικότυλα, της οικογενείας των Συνθέτων ή Κομποζίτων (Compositae), τα οποία φύονται από την Πορτογαλία και Ιαπωνία μέχρι τις Ινδίες και από την Αλγερία μέχρι την Αβησσυνία. Αυτά απαντούν σε όλες τις παρά τη Μεσόγειο Θάλασσα κείμενες χώρες.

Πρόκειται για φυτά πολυετή, ποώδη, αγκαθωτά, αμάραντα, όμοια με τον Κάρδον (γαϊδουράγκαθο), ως επί το πλείστον λευκά και εριώδη. Φέρουν φύλλα εναλλάσσοντα, συνήθως πτερωτά, οδοντωτά ή δις ή τρις πτεροσχιδή, με λοβούς και οδόντες οδοντωτούς, σπανιότατα ακέραια. Άνθη άπαντα αρρενοθήλεα, με περίβλημα πρόμηκες, εκ λεπιοειδών χωρισμένων ή συμφύτων φυλλαρίων, περιβαλλομένων υπό τριχών στη βάση, αποτελούντα σφαιρικό κεφάλιον.

Φέρουν λέπια του περιβλήματος τροπιδοφόρα, οξύληκτα αχαίνια, τριχωτά, με πάππον κυπελλοφόρον, αποτελούμενον από στεφάνη τριχών, κατά το μάλλον ή ήττον συμφυών. Έχουν στεφάνη ακτινωτή, άνευ γλωσσιδίου.

Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται πόες, συνήθως μονοετείς ή πολυετείς, με αγκαθωτά φύλλα, τα οποία ομοιάζουν με πτερά. Τα άνθη τους είναι συγκεντρωμένα σε τοξοειδείς ταξιανθίες, είναι σωληνοειδή, ερμαφρόδιτα, με μονοανθή κεφάλια και έχουν συνήθως χρώμα γκρίζο, γαλάζιο ή λευκό. Ο καρπός τους είναι κυλινδρικός, όπως του ηλιόσπορου.

Τα φυτά αυτά αριθμούν περισσότερα από εκατό (100) είδη, τα οποία φύονται στην Ασία, την Ευρώπη και την Αφρική, κατά προτίμηση στις χώρες της εύκρατης ζώνης, επειδή αγαπούν τη θερμότητα και απεχθάνονται το ψύχος.

Από αυτά, τα περισσότερο γνωστά και απαντώμενα στην Ελλάδα είναι τα επόμενα δύο, ήτοι:

1) Εχίνωψ ο ακανθότατος (Echinops spinosissimus),

κοινώς σκαντζόχοιρος, κατσόχοιρος, κατσοχοίρι, κατσοχοιράκι (Κρήτη) κλπ.
Γαλλικά: Echinop
Γερμανικά: Druesenblaettrige Kugeldistel
Αγγλικά: Glandular globe-thistle

2) Εχίνωψ ο κοινός (Echinops communis),

κοινώς κατσοχοίρι, κατσοχοιράκι, αγριαγκινάρα κ.λπ.

Ο Εχίνωψ ο ακανθότατος (Echinops spinosissimus) ανήκει στο βασίλειο των Φυτών (Plantae), στην συνομοταξία των Αγγειοσπέρμων (Angiosperms), στην ομοταξία των Ευδιοκοτύλων (Eudiocots), στην τάξη των Αστερωδών (Asterales), στην οικογένεια των Αστεροειδών (Asteraceae), στο γένος Εχίνωψ (Echinops) και στο είδος Εχίνωψ ακανθώτατος (spinosissimus).

Το γένος Εχίνωψ (Echinops) οφείλει την επιστημονική του ονομασία στις λέξεις: Εχίνος = αχινός, και όψις, η, δηλαδή το φυτό εκείνο το οποίο έχει την όψη του αχινού. Το φυτό αυτό αυτοφύεται σχεδόν σε όλες τις χώρες οι οποίες κείνται γύρω από την Ανατολική Μεσόγειο Θάλασσα. Πρόκειται συνήθως για ενοχλητικά ζιζάνια, ενώ ορισμένα είδη καλλιεργούνται και ως καλλωπιστικά φυτά σε κήπους, πάρκα και γλάστρες.

Ειδικότερα, ο Εχίνωψ ο ακανθότατος (Echinops spinosissimus) απαντά σχεδόν σε όλη την Ελλάδα. Φύεται κατά προτίμηση σε πετρώδεις, ξηρές και άγονες περιοχές, στις άκρες των αγρών, οικοπέδων, γηπέδων, δρόμων κλπ.

Πρόκειται για ποώδες, πολυετές φυτό, το οποίο βλαστάνει ύστερα από τις πρώτες βροχές του φθινοπώρου. Φέρει βλαστούς όρθιους, διακλαδιζόμενους, λείους, χρώματος γκριζομέλανος (ύψους 0,70–0,90 μ.), φύλλα πτεροσχιδή με πολλά αγκάθια. Ανθίζει κατά τους μήνες Ιούνιο–Σεπτέμβριο. Τα άνθη του είναι κεφάλια και έχουν σφαιρικό σχήμα (διαμ. περίπου 0,035–0,07 μ.) και φέρουν χρώμα λευκό, γκρίζο ή κυανοϊώδες. Περιέχουν αρκετό νέκταρ και τα επισκέπτονται διάφορα έντομα, τα οποία αναζητούν το νέκταρ και δια του τρόπου αυτού βοηθούν στην επικονίαση και συμβάλλουν στη γονιμοποίηση αυτών.

Στο κέντρο εκάστου κεφαλίου υπάρχει ένας σφαιρικού σχήματος και πρασίνου χρώματος καρπός, σχήματος ρεβιθιού, ο οποίος στα ορεινά χωριά της Κρήτης συλλέγεται και μαγειρεύεται ως λαχανικό, έχει δε τη γεύση περίπου της αγκινάρας.

Ο Εχίνωψ ο ακανθότατος (Echinops spinosissimus), καθώς και άλλα συγγενή αγκάθια, γνωστά με την κοινή ονομασία «γαϊδουράγκαθα», αποτελούν άριστη τροφή για τα ζώα, τόσον όταν τα φύλλα τους είναι μικρά και τρυφερά, όσον και όταν αυτά έχουν λάβει την πλήρη τους ανάπτυξη. Ειδικά τα φυτά αυτά τα καταναλώνουν με μεγάλη τους ευχαρίστηση τα γαϊδούρια, οι ημίονοι, οι ίπποι και άλλα συνήθως μεγαλόσωμα ζώα.

Άλλα είδη του γένους αυτού, τα οποία απαντούν στην Ελλάδα είναι τα επόμενα:

· Εχίνωψ ο ταϋγέτιος (Echinops teygeteus)
Πολυετής (ύψους 0,20–0,50 μ.), αδενώδης προς τα άνω, με φύλλα σκληρά, χνουδωτά, αδενώδη άνωθεν, περίβλαστα. Τρίχες της βάσεως του περιβλήματος των ανθέων ίσες με το ¼ των εξωτερικών περιβληματικών λεπίων. Κεφάλιον σφαιρικόν, ακανθωτόν (διαμ. 0,025–0,035 μ.). Ανθίδια λευκά. Πάππος εκ λεπιοειδών τριχών συμφυών στη βάση. Απαντά σε υπαλπείους θαμνοτόπους των βουνών της Στερεάς Ελλάδας και της Πελοποννήσου.

· Εχίνωψ ο σφαιροκέφαλος (Echinops sphaerocephalus)
Πολυετής (ύψους 0,50–1,00 μ.), χνουδωτός, αδενώδης, με φύλλα μαλακά, πυκνώς αδενώδη άνωθεν. Τρίχες επί της βάσεως. Πάππος εκ λεπιοειδών τριχών συμφυών σε αρκετό μήκος αυτών.

· Εχίνωψ ο μικροκέφαλος (Echinops microcephalus)
Πολυετής (ύψους 0,20–0,50 μ.), με βλαστό διακλαδούμενο, εριώδη. Φύλλα πτεροσχιδή, ακανθωτά, πράσινα άνωθεν, πολιά–λευκά κάτωθεν.

· Εχίνωψ ο ρύτρος (Echinops ritrii)
Πολυετής (ύψους 0,20–0,40 μ.), με βλαστό διακλαδισμένο, ενίοτε απλό, μονοκέφαλο, λευκό, εριώδη. Φύλλα σκληρά, περίβλαστα, πράσινα, λεία ή αραχνοειδή άνωθεν, λευκά, πυκνώς εριώδη κάτωθεν, πτεροσχιδή, με χείλη βλεφαριδωτά. Κεφάλιον ακανθώδες (διαμ. 0,03–0,035 μ.), με ανθίδια κυανόχρωμα.
Φύεται σε ξηρούς, χέρσους και άγονους τόπους της ηπειρωτικής Ελλάδας και της Πελοποννήσου. Πιθανώς πρόκειται για το Ρύτρον του Θεοφράστου (Φυτών Ιστορία 6, 4, 4).

· Εχίνωψ ο βαννάτικος (Echinops bannaticus)
Πολυετής (ύψους 0,20–0,50 μ.), με βλαστό λευκό.

· Εχίνωψ ο ελληνικός (Echinops graecus),
κοινώς: μεγαλάγκαθο, κεφαλάγκαθο ή θαλασσάγκαθο.
Πολυετής (ύψους 0,10–0,25 μ.), με βλαστό αραιώς αραχνοειδή, στίλβοντα. Φύλλα πρασινογλαυκά, λεία, στίλβοντα άνωθεν, λευκά, βραχέως και πυκνώς χνουδωτά κάτωθεν, δις πτερωτά, ισχυρώς ακανθόληκτα.

· Εχίνωψ ο ιξώδης (Echinops riscosus) — 
Κοινές ονομασίες: σταυράγκαθο, σταυραγκάθι, ακολίμπρι, αχινάγκαθο, αχινόχορτο, μοσκοκαύλι, καμηλάγκαθο.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

Εγκυκλοπαιδεία ΝΕΑ ΔΟΜΗ, τ. 10 (Αθήνα αν. χρ. εκδ.), σ. 232.

Δ. Σ. Καββάδας, Εικονογραφημένον Βοτανικόν-Φυτολογικόν Λεξικόν, τ. 4 (Αθήνα αν. χρ. εκδ.), Εκδόσεις ΠΗΓΑΣΟΣ, σ. 1561-1563.

Μυρσ. Λαμπράκη, Τα Χόρτα (Αθήνα 2000).

Ν. Εμμ. Παπαδογιαννάκης, Κρητικό Ιατροσόφιον του 19ου αιώνα (Ρέθυμνο 2001).

Κ.Γ. Παπαδόπουλος, ΜΕΕ, τ. ΙΑ΄(Αθήνα αν. χρ. εκδ.), σ. 875.

Ευ. Κ. Φραγκάκι, Η Δημώδης Ιατρική της Κρήτης (Αθήναι 1978).

Γ. Χριστόπουλος (Επιμέλεια), Φυτολογία, Εκδοτική Αθηνών (Αθήνα 1990).

Η. Baumannn, Die Griechische Pflanzenwelt (Muenchen 1999).

Koenemann, Botanica. Das Abc der Pflanzen. 10.000 Arten in Text und Bild (Koeln 1997).

R. Scheppelmann, Flora Graeca. Sibthorpiana, Volksausgabe, Edition Kentavros, (Hamburg 2017).

J. Pitton de Tournefort, Ταξίδι στην Κρήτη και τις νήσους του Αρχιπελάγους 1700-1702, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (Ηράκλειο 2003).

Fr. W. Sieber, Ταξίδι στη νήσο Κρήτη του Ελληνικού Αρχιπελάγους κατά το έτος 1817, Λειψία 1823. Μετάφραση από τα Γερμανικά στα Ελληνικά υπό Δρ. Ιω. Ηλ. Βολανάκη, Αρχαιολόγου, (Αθήναι 2022).