Ιωάννης Βολανάκης: Φαρμακευτικά και αρωματικά φυτά της Ελλάδας

Rodiaki NewsRoom

Ερείκη η δενδρώδης (Erica arborea), κοινώς έρεικα, ρείκι, κουκουλόχορτο, σουσούρα κλπ.
Γράφει ο : Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης
Επίτιμος Έφορος Αρχαιοτήτων

Ερεικώδη (Ericaceae)
Τα Ερεικώδη είναι Τάξη Δικοτυληδόνων, η οποία περιλαμβάνει φυτά φρυγανώδη, θαμνώδη και δενδρώδη, πολλά από τα οποία είναι καλλωπιστικά, όπως μεταξύ άλλων και τα ακόλουθα: Αζαλέα, Ανδρομέδα, Αρκτοστάφυλος, Γωλθερία, Ερείκη, Καλμία, Κόμαρος, Λευκοθόη, Λήδον, Μόνησις, Ροδόδενδρον, Χιονόκοκκος, Ψευδόκληθρα και άλλα.
Ερεικώνες
Από τα λεπτόφυλλα, αείφυλλα ή αειθαλή φυτά, τα ερεικοειδή σχηματίζουν τους γνωστούς Ερεικώνες, οι οποίοι είναι ανεπτυγμένοι σε ψυχρές κυρίως χώρες, σε εδάφη πτωχά σε ασβέστιο και μάλιστα όξινα. Ερεικώνες εξαπλώνονται στη ΒΔ Ευρώπη και στην Γαλλία ονομάζονται landes. Τα είδη, τα οποία συμμετέχουν στον σχηματισμό των Ερεικώνων είναι τα διάφορα είδη Έρεικας, Βακκινίου, Γενίστας και άλλα. Στην Ελλάδα οι Ερεικώνες δεν είναι πολύ ανεπτυγμένοι. Σχηματίζονται κυρίως σε αποπλυμένα εδάφη, μετά από πυρκαϊές και αποτελούνται από διάφορα είδη Ερείκης.
Ερείκη

Πρόκειται για Γένος φυτών της οικογενείας των Ερεικοειδών (Ericaceae), το οποίο περιλαμβάνει περί τα πεντακόσια (500) είδη. Είναι φυτά συμπέταλα, αειθαλή, μικρόφυλλα, συχνάβελονοειδή και αρέσκονται ιδιαιτέρως στο φως και το νερό. Πρόκειται για φυτά φρυγανώδη και θαμνώδη, με εξαιρετικά λεπτές ρίζες, πολλά από αυτά χρησιμεύουν ως διακοσμητικά,για τα ωραία πορφυρά, ρόδινα και σπανιότερα λευκά ή κιτρινοπράσινα,μελιττογόνα άνθη των και τον ευθυτενή κομψό κορμό των.

Στην Ελλάδα απαντούν τα εξής είδη:
1)Ερείκη η δενδρώδης (Erica arborea),
Η Ερείκη η δενδρώδης (Erica arbοrea), κοινώς ερείκη, έρεικα, ρείκι, αρείκι,ρειχιά, ντρίζα (Βόρειος Ελλάδα), τσάρο (Μάνη),κουκουλόχορτο, κλαδί,σουσούρα κλπ., είναι θάμνος, ο οποίος φύεται σε όλες σχεδόν τις παρά την Μεσόγειο Θάλασσα χώρες. Θεωρείται ότι έλκει την καταγωγή του από την Νότια Αφρική. Ανήκει στην Οικογένεια Ερεικίδαι (Ericaceae), στην οποία ανήκουν επίσης τα εξής φυτά:
α)Άρβουτος η κοινή (Arbutus unedo), κοινώς κουμαριά.
β) Άρβουτος η ανδράχνη (Arbutus andrachne), κοινώς αγριοκουμαριά.
γ)Ροδόδενδρον το ποντικόν (Rhodedentronponticum), κοινώς ροδόδενδρον και άλλα.

Πρόκειται για Οικογένεια Αγγειοσπέρμων, Δικοτυληδόνων φυτών και υπάγεται στην Τάξη Ερεικώδη (Ericales) ή Δίκερα (Bicornes) και περιλαμβάνει περίπου ογδόντα (80) Γένη, με περίπου δύο και ήμισυ χιλιάδες (2.500) Είδη.
Η Ερείκη η δενδρώδης (Erica arborea) είναι θάμνοςαείφυλλος ή αειθαλής (ύψους 0,80-3,00 μ.), πολύκλαδος, με βλαστούς ορθίους. Τα φύλλα αυτής είναι διατεταγμένα ανά 3-4 κατά σπονδύλους, μήκους 3-4 χιλ., γραμμοειδή, στενά, αυλακωτά κάτωθεν, λεία. Τα άνθη είναι λευκά, σπανίως κοκκινωπά, εύοσμα, διατεταγμένα κατά ευρεία, πυραμοειδή, επακρίαφόβη, με ποδίσκο μικρότερο αυτών και με βρακτίδια στη βάση. Η στεφάνη είναι κωδωνοειδής, ωοειδής, 3-4 χιλ. μήκους, τριπλασία του κάλυκα, βαθέως έλλοβος. Οι ανθήρες έγκλειστοι. Οστύλος είναι μικρότερος τής στεφάνης, με στίγμα δισκοειδές.

2)Ερείκη η σπονδυλωτή (Erica verticillata)
Η Ερείκη η σπονδυλωτή (Erica verticillata), κοινώς ρείκι, ρείγγλες, χαμορείκι κλπ., είναι θάμνος (ύψους 0,30-0,80 μ.), με διακλαδώσεις λείες, όρθιες και φύλλα στενά γραμμοειδή – βελονοειδή, ανά 3 κατά σπόνδυλο, 4-6 χιλ. μήκους, κυρτά κάτωθεν. Τα άνθη αυτής είναι ρόδινα, σπανίως λευκά, με στεφάνη πενταπλασίου μήκους σε σχέση με τον κάλυκα.
Σε περιοχές, όπου καλλιεργείται εντατικά η σηροτροφία για παραγωγή μεταξιού, η Ερείκη η σπονδυλωτή χρησιμεύει προς διακλάδωση του μεταξοσκώληκα, για αυτό και καλείται κουκουλόχορτο ή κλαδί.
3)Ερείκη η σαρκόχρους (Erica carneaή Ericaherbacea)
Άλλα είδη Ερείκης είναι τα επόμενα:
4)Ερείκη η κοινή (Erica vulgaris)

Σε πολλά μέρη της Βορείου Ευρώπης απαντά η Ερείκη η κοινή, η οποία παρέχει,αφ΄ενός μεν καύσιμη, ύλη, αφ΄ ετέρου δε υλικό κατάλληλό για την κατασκευή καπνοσυρίγγων (πίπες).
Φαρμακευτικές ιδιότητες και χρήσεις
Ερείκης πόα (Herba ericae)
Παράγωγο του φυτού αυτού είναι η Ερείκη πόα (Herba ericae). Πρόκειται για τα εναέρια, ανθισμένα μέρη του φυτού, τα οποία μεταξύ άλλων περιέχουν και:ερεικίνη, ερεικολίνη, καλουταννικό οξύ και μία κίτρινη χρωστική ουσία. Η πόα της Ερείκης παλαιότερα ανεγράφετο ως καθαρτική του αίματος, αντιρευματικό και ειδικό φάρμακο για την χολολιθίαση.

5)Ερείκη η ευειδής (Erica species), κοινώς καλούπι.
6)Ερείκη η χειμερινή (Erica hyemalis)
7)Ερείκη η μελάνθηρος (Erica melanthera)
8)Ερείκη η ανθοδεσμίς (Erica anthodesmis)
9)Ερείκη η σακχαρώδης (Erica saccharea)

Ερεικόμελο
Η Έρεικα η φθινοπωρινή, η οποία, όπως ανθίζει τον φθινόπωρο (τέλη Αυγούστου -αρχές Νοεμβρίου) και τα άνθη αυτής έχουν χρώμα ροζ ή ιώδες, είναι μελιττογόνο φυτό και επειδή το φθινόπωρο τα άνθη είναι λίγα, θεωρείται μεγάλης σημασίας για τις μέλισσες.
Το ερεικόμελο έχει κόκκινη, σκούρα απόχρωση και κέκτηται μεγάλη διατροφική αξία, καθώς έχει υψηλή περιεκτικότητα σε πρωτεϊνες, μέταλλα , βιταμίνες και ιχνοστοιχεία.

Ερεικόχωμα
Φυτικά κατάλοιπα της Ερείκης, αναμεμειγμένα με χώμα, χρησιμεύουν προς συντήρηση φυτών, τα οποία καλλιεργούνται σε θερμοκήπια και σε γλάστρες. Το ερεικόχωμα θεωρείται σχεδόν ισάξιο προς το καστανόχωμα ή το σχινόχωμα, τ οποία θεωρούνται κατάλληλα για την χρήση αυτών σε καλλιέργειες θερμοκηπίων, φυτωρίων και γλαστρών.

Καλλιέργεια-πολλαπλασιασμός
Τα Ερεικωειδή είναι φυτά, τα οποία ευδοκιμούν σε εδάφη αμμώδη, πλούσια σε φυτόχωμα, καλώς στραγγιζόμενα. Πολλαπλασιάζονται διά μοσχευμάτων, τα οποία προέρχονται από νεαρά φυτά. Τα μοσχεύματα κόπτονται και την περίοδο από Δεκέμβριο μέχρι Απρίλιο.Φυτεύονται σε φυτώρια και αφού αναπτυχθούν μεταφυτεύονται στην οριστική των θέση.
Επίσης οι βλαστοί της Ερείκης είναι κατάλληλοι και χρησιμοποιούνται για την κατασκευή σαρώθρων (σκούπες).

Αρχαία Γραμματεία
Α)Αισχύλος (525 – 456 π. Χ.)
«Γραίας ερείκης θωμόνάψαντεςπυρί».
Ήτοι: «Ξηράς ερείκης σωρόνανάψαντες διά του πυρός».
(Αισχύλος, Αγαμέμνων 295).
Β)ΘεόφραστοςΕρέσιοςΜελεάντα ( 371-287 π. Χ.)
1) «Ιδιωτάτη δε η του στελέχους έκφυσις, ώσπερ της εν Αιγύπτωσυκαμίνου. Ταύτην γαρ φασιφέρειν εκ του στελέχους. Οι δε ταύτη τε και εκ των ακρεμόνων, ώσπερ την κερωνίαν.Αύτη γαρ και εκ τούτων φέρει πλην ου πολύ. Καλούσι δε κερωνίαναφ΄ ης τα σύκα τα Αιγύπτια καλούμενα. Έστι δε και τα μεν ακρόκαρπα των δένδρων και όλως των φυτών, τα δε πλαγιόκαρπα, τα δ΄ αμφοτέρως. Πλείω δ΄ ακρόκαρπα των άλλων ή των δένδρων, οίον των τε σιτηρών τα σταχώδη και των θαμνωδών ερείκη και σπειραία και άγνος και αλλ΄ άττα και των λαχανωδών τα κεφαλόρριζα».
(Θεόφραστος, Περί φυτών ιστορία 1, 14, 2).
2) «Των δε λιβανωτίδων, δύο γάρ εισιν<είδη>, η μεν άκαρπος, η δε κάρπιμος, η μεν και τω καρπώ και τω φύλλωχρησίμη, η δε μόνον τη ρίζη. Καλείται δε ο καρπός κάχρυ…Η δε άκαρπος έχει το φύλλονόμοιονθριδακίνης της πικράς, τραχύτερον δε και λευκότερον, ρίζαν δε βραχείαν. Φύεται δε όπουπερ ερείκη πλείστη. Δύναται δε η ρίζα καθαίρειν και άνω και κάτω. Το μεν γαρ προς την βλάστησιν άνω, το δεπρος την γην κάτω. Κωλύει δε και εις ιμάτια τιθεμένη τους σήπας. Συλλέγεται δε περί πυροτομίας».
(Θεόφραστος, Περί φυτών ιστορία 9, 11, 10-11).
Γ)Διοσκουρίδης ο Πεδάνιος ή Αναζαρβεύς ( περίπου 10 μ. Χ. – 90 μ.Χ.).
«Ερείκη δένδρον εστί θαμνώδες, όμοιονμυρίκη, μικρότερον δε πολλώ, ου τω άνθει αι μέλιτταιχρώμεναι μέλι εργάζονται ου σπουδή.
Ταύτης η κόμη και τα άνθη καταπλασσόμενα ερπετών δήγματα ιάται».
(Διοσκουρίδης, Περί ύλης ιατρικής Ι, 88).-

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ :
Π. Γ. Γενναδίου, ΛεξικόνΦυτολογικόν, Εκδοτικός οίκος ΔΑΜΙΑΝΟΣ (Αθήναι 1915-1916).
ΜΕΕ, τ. ΙΑ ΄(Αθήναι, αν. χρ. εκδ.), σ. 527.
Ν. Εμμ. Παπαδογιαννάκης, Κρητικό Ιατροσόφιον του 19ου αιώνα (Ρέθυμνο 2001).
Ευ. Κ. Φραγκάκι, Η Δημώδης Ιατρική της Κρήτης (Αθήναι 1978).
Φυτολογία, Εκδοτική Αθηνών (Αθήναι 1990).
Η. Baumannn, Die GriechischePflanzenwelt (Muenchen 1999).
Koenemann, Botanica. Das Abc der Pflanzen. 10.000 Arten in Text und Bild (Koeln 1997).
R. Scheppelmann, Flora Graeca. Sibthorpiana, Volksausgabe, Edition Kentavros, (Hamburg 2017).
Fr. W. Sieber, Ταξίδι στη νήσο Κρήτη του Ελληνικού Αρχιπελάγους κατά το έτος 1817, Λειψία 1823. Μετάφραση από τα Γερμανικά στα Ελληνικά υπό Δρ. Ιω. Ηλ. Βολανάκη, Αρχαιολόγου, (Αθήναι 2022).-----
J. Pitton de Tournefort, Ταξίδι στην Κρήτη και τις νήσους του Αρχιπελάγους 1700-1702, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (Ηράκλειο 2003).