Γιάννης Σαμαρτζής: Πώς οι εμπορικές τράπεζες “δημιουργούν” το χρήμα

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο
Γιάννης Σαμαρτζής
Οικονομολόγος

Για τους περισσότερους ανθρώπους, η έννοια του χρήματος είναι συνδεδεμένη με τα χαρτονομίσματα και τα κέρματα που κυκλοφορούν στην καθημερινή ζωή.

Ωστόσο, το μεγαλύτερο μέρος του χρήματος που χρησιμοποιείται σήμερα δεν υπάρχει σε φυσική μορφή. Πρόκειται για ψηφιακές καταθέσεις που βρίσκονται στους τραπεζικούς λογαριασμούς πολιτών και επιχειρήσεων. Το γεγονός αυτό οδηγεί σε ένα ερώτημα που για πολλούς παραμένει άγνωστο: από πού προέρχονται όλα αυτά τα χρήματα;

Η απάντηση βρίσκεται στον τρόπο λειτουργίας του σύγχρονου τραπεζικού συστήματος. Οι εμπορικές τράπεζες δεν περιορίζονται απλώς στη φύλαξη των καταθέσεων των πελατών τους. Μέσω του κλασματικού τραπεζικού συστήματος έχουν τη δυνατότητα να δημιουργούν νέο χρήμα, επηρεάζοντας άμεσα την οικονομική δραστηριότητα, την ανάπτυξη, τον πληθωρισμό και τη γενικότερη λειτουργία της οικονομίας.

Το κλασματικό αποθεματικό τραπεζικό σύστημα αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς του σύγχρονου καπιταλισμού και συγχρόνως ένα από τα λιγότερο κατανοητά χαρακτηριστικά της οικονομικής ζωής.

Τι είναι το κλασματικό αποθεματικό σύστημα

Το κλασματικό τραπεζικό σύστημα είναι ένα σύστημα στο οποίο οι τράπεζες διατηρούν μόνο ένα μέρος των καταθέσεων ως άμεσα ταμειακά διαθέσιμα (αποθεματικά), ενώ το υπόλοιπο το χρησιμοποιούν για τη χορήγηση δανείων.

Ο όρος «κλασματικό» προέρχεται από το γεγονός ότι μόνο ένα κλάσμα των καταθέσεων παραμένει αδρανές στα ταμεία ή στους λογαριασμούς της τράπεζας.

Η λειτουργία αυτή βασίζεται στην παραδοχή ότι οι καταθέτες δεν θα ζητήσουν όλοι τα χρήματά τους ταυτόχρονα. Έτσι οι τράπεζες μπορούν να αξιοποιούν μεγάλο μέρος των κεφαλαίων που έχουν στη διάθεσή τους, χωρίς να θέτουν σε κίνδυνο την καθημερινή λειτουργία τους.

Το σύστημα αυτό αποτελεί σήμερα τη βάση σχεδόν όλων των τραπεζικών οικονομιών του κόσμου.

Η διαδικασία δημιουργίας χρήματος (ο πολλαπλασιαστής καταθέσεων)

Η δημιουργία χρήματος, μέσω του κλασματικού τραπεζικού συστήματος, μπορεί να γίνει κατανοητή με ένα απλό παράδειγμα, λαμβάνοντας υπόψη ότι η Κεντρική Τράπεζα ορίζει ένα ελάχιστο ποσοστό καταθέσεων, (υποχρεωτικών αποθεματικών) το οποίο οφείλει να διακρατεί η κάθε εμπορική τράπεζα στα ταμεία της, με τη μορφή των ρευστών για λόγους ασφαλείας.

Ας υποθέσουμε ότι ένας πολίτης καταθέτει 1.000 ευρώ σε μια τράπεζα. Η τράπεζα, μέσω της κατάθεσης αυτής, κρατά ένα μέρος αυτών των χρημάτων ( το 10%, που ορίζεται π.χ, από την Κεντρική Τράπεζα ως αποθεματικό) και χορηγεί δάνειο ύψους 900 ευρώ (το υπόλοιπο 90% των καταθέσεων) σε έναν άλλο επιχειρηματία.

Όταν η τράπεζα αποφασίζει να δανείσει αυτά τα 900 στο νέο επιχειρηματία, δεν του δίνει μετρητά από το ταμείο. Αντίθετα, ανοίγει έναν νέο λογαριασμό στο όνομά του και πιστώνει ηλεκτρονικά το ποσό. Αυτή η απλή λογιστική εγγραφή δημιουργεί νέο χρήμα στην οικονομία (λογιστικό χρήμα).

Ο επιχειρηματίας χρησιμοποιεί π.χ, τα χρήματα για να αγοράσει εξοπλισμό. Ο πωλητής του εξοπλισμού έστω ότι καταθέτει τα 900 ευρώ στον τραπεζικό του λογαριασμό σε μία άλλη τράπεζα.

Η δεύτερη τράπεζα, μπορεί πλέον, με τον ίδιο τρόπο, να διακρατήσει το 10% των 900 ευρώ των καταθέσεων ως αποθεματικό και να δανείσει σε άλλο πελάτη της το 90% , δηλαδή τα 810 ευρώ.Η διαδικασία αυτή συνεχίζεται επανειλημμένα σε ολόκληρο το τραπεζικό σύστημα, κρατώντας οι τραπεζες το 10% ως αποθεματικό και χορηγώντας το 90% σε δανεισμο.

Αυτός ο κύκλος συνεχίζεται. Αν αθροίσουμε όλες τις νέες καταθέσεις που δημιουργούνται στην οικονομία από την αρχική κατάθεση των 1.000€, το συνολικό χρήμα (χρηματική μάζα) αυξάνεται γεωμετρικά

Το αποτέλεσμα, είναι ότι, η αρχική κατάθεση των 1.000 ευρώ που κατατέθηκαν στην αρχική τράπεζα θα ισούται με τα 1.000 ευρώ επί 10, που αντιστοιχεί στο 10% του αποθεματικού. Με απλά λόγια, η αρχική κατάθεση των 1.000 ευρώ μετρητών, μετατράπηκε σε 10.000€ συνολικών καταθέσεων στο τραπεζικό σύστημα.

Με τον τρόπο αυτόν, αυξάνεται η συνολική προσφορά χρήματος στην οικονομία. Δηλαδή, εδώ έχουμε έναν πολλαπλασιαστή, ο οποίος ισούται με τον λόγο 1 δια του ποσοστού των υποχρεωτικών αποθεματικών ( τραπεζικών διαθεσίμων) 1/0,10, ο οποίος και ονομάζεται πολλαπλασιαστής καταθέσεων.

Όταν, βέβαια, η διαδικασία αυτή διακόπτεται, γιατί ορισμένα άτομα κρατούν τα μετρητα που έλαβαν ως δάνειο (το 90%), ή μέρος των μετρητών στα χέρια τους, τότε υπάρχει κάποια διαρροή που είναι ισόποση με την κράτηση των μετρητών και, επομένως, η τελική αύξηση της προσφοράς χρήματος γίνεται μικρότερη.

Προϋπόθεση, όμως, αυτής της πολλαπλασιαστικής διαδικασίας, είναι ότι τα άτομα θα καταθέτουν τα χρήματά τους σε λογαριασμούς όψεως, οπότε κάνουν τις πληρωμές τους με επιταγές.

Επομένως, με το αποθεματικό (τραπεζικά διαθέσιμα) που καθορίζεται από την Κεντρική Τράπεζα, προσδιορίζεται η Προσφορά Χρήματος στην Οικονομία. Όσο μικρότερο είναι το αποθεματικό (τα τραπεζικά διαθέσιμα) των τραπεζών, τόσο μεγαλύτερη θα είναι η προσφορά του χρήματος στην οικονομία (γιατί οι τράπεζες θα έχουν μεγαλύτερο ποσο χρήματος για δανεισμό).

Αντίθετα, όσο μεγαλύτερο θα είναι το αποθεματικό τόσο μικρότερη θα είναι η προσφορα του χρήματος στην οικονομία, Με τον τρόπο αυτό, η Κεντρική Τράπεζα καθορίζει την επεκτατική και την περιοριστική νομισματική πολιτική στην οικονομία της χώρας.

ΠΙΝΑΚΑΣ: Πολλαπλασιαστική δημιουργία Χρήματος

Στον Πίνακα παρατηρούμε τη «μαγεία» του Πολλαπλασιαστή, φτάνοντας στο τελικό ποσό. Ξεκινώντας από μόλις 1.000 ευρώ σε πραγματικά μετρητά, το τραπεζικό σύστημα κατάφερε μέσω των αλλεπάλληλων δανείων να δημιουργήσει 10.000 ευρώ σε λογιστικές καταθέσεις.

Επίσης, παρατηρούμε ότι το Αποθεματικό (τραπεζικά διαθέσιμα) στο τέλος της διαδικασίας, αν αθροίσουμε όλα τα μικρά κλασματικά αποθεματικά που κράτησαν οι επιμέρους τράπεζες 100 + 90 + 81+72,90 + 65,61+ 59,05.....ισούνται με τα 1000 ευρώ, της αρχικής κατάθεσης.

Ωστόσο, η δυνατότητα δημιουργίας χρήματος από τις εμπορικές τράπεζες δεν είναι απεριόριστη. Οι κεντρικές τράπεζες, όπως η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ, καθορίζουν το πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργεί το τραπεζικό σύστημα.

Οι βασικοί τους ρόλοι περιλαμβάνουν:

• Τη ρύθμιση των επιτοκίων.
• Την εποπτεία των τραπεζών.
• Τη διασφάλιση της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας.
• Την παροχή ρευστότητας όταν απαιτείται.
• Τον έλεγχο του πληθωρισμού.

Όταν τα επιτόκια είναι χαμηλά, οι τράπεζες ενθαρρύνονται να χορηγούν περισσότερα δάνεια. αυξάνοντας την προσφορά χρήματος. Αντίθετα, όταν τα επιτόκια αυξάνονται, ο δανεισμός περιορίζεται και η δημιουργία νέου χρήματος επιβραδύνεται.

Οι κίνδυνοι του συστήματος

1 - Παρά τα οφέλη του, το σύστημα παρουσιάζει και σοβαρούς κινδύνους. Ο σημαντικότερος είναι ο τραπεζικός πανικός (bank run). Εάν μεγάλος αριθμός καταθετών επιχειρήσει ταυτόχρονα να αποσύρει τα χρήματά του, καμία τράπεζα δεν διαθέτει επαρκή μετρητά για να ανταποκριθεί άμεσα.

Αυτό συνέβη στη χώρα μας, όπου ο πιο κρίσιμος κίνδυνος κατάρρευσης του ελληνικού τραπεζικού συστήματος κορυφώθηκε τον Ιούνιο του 2015. Τότε, η παρατεταμένη πολιτική και οικονομική αβεβαιότητα οδήγησε σε μαζική εκροή καταθέσεων (bank run). Όταν η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) αποφάσισε να μην αυξήσει την έκτακτη χρηματοδότηση (ELA), η τότε κυβέρνηση αναγκάστηκε να κλείσει τις τράπεζες και να επιβάλει κεφαλαιακούς ελέγχους (capital controls) στις 28 Ιουνίου 2015.

2 - Επιπλέον, η υπερβολική χορήγηση δανείων μπορεί να δημιουργήσει:

• Χρηματοπιστωτικές φούσκες.
• Υπερβολικό ιδιωτικό χρέος.
• Πληθωριστικές πιέσεις.
• Οικονομικές κρίσεις.

Η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα των κινδύνων που μπορεί να προκύψουν, όταν ο τραπεζικός δανεισμός επεκτείνεται υπερβολικά χωρίς επαρκή έλεγχο.

Σύγχρονη Θεωρία: Ενδογενής Δημιουργία Χρήματος

Για πολλά χρόνια επικρατούσε η άποψη ότι οι τράπεζες λειτουργούν απλώς ως μεσάζοντες μεταξύ αποταμιευτών και δανειοληπτών. Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη οι τράπεζες δανείζουν μόνο τα χρήματα που έχουν προηγουμένως κατατεθεί.

Αν και το μοντέλο του πολλαπλασιαστή περιγράφει επαρκώς τη μαθηματική σχέση τα κεντρικά ιδρύματα, όπως η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) και η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ (FED), επισημαίνουν ότι στη σύγχρονη οικονομία η διαδικασία είναι ακόμα πιο άμεση. Οι τράπεζες δεν περιμένουν να βρουν καταθέσεις για να δανείσουν. Αντίθετα, το ίδιο το δάνειο δημιουργεί την κατάθεση.

Έτσι, όταν μια τράπεζα εγκρίνει ένα δάνειο, πιστώνει ταυτόχρονα τον λογαριασμό όψεως του δανειολήπτη, δημιουργώντας μια νέα κατάθεση (χρήμα) και μια αντίστοιχη απαίτηση (ενεργητικό για την τράπεζα). Η προσφορά χρήματος στην πραγματική οικονομία είναι επομένως ενδογενής και καθορίζεται κυρίως από τη ζήτηση για δάνεια, καθώς και από την πιστοληπτική ικανότητα των πελατών.

Επομένως, όταν μια τράπεζα εγκρίνει ένα δάνειο, δεν χρειάζεται απαραίτητα να μεταφέρει προϋπάρχοντα χρήματα από έναν λογαριασμό σε έναν άλλο. Αντίθετα, δημιουργεί μια νέα τραπεζική κατάθεση στο όνομα του δανειολήπτη.

Κατά συνέπεια, με μία λογιστική εγγραφή εμφανίζεται:

• Ένα νέο περιουσιακό στοιχείο για την τράπεζα (το δάνειο).
• Μια νέα υποχρέωση της τράπεζας (η κατάθεση του πελάτη).

Έτσι δημιουργείται νέο χρήμα το οποίο δεν υπήρχε προηγουμένως. Η διαδικασία αυτή είναι αποδεκτή και πλήρως ενσωματωμένη στη λειτουργία του σύγχρονου χρηματοπιστωτικού συστήματος. Ωστόσο, τοκλασματικό πολλαπλασιαστικό τραπεζικό σύστημα δημιουργίας του χρήματος, ουσιαστικά, ισχύει και σήμερα.

Βέβαια, όπως το χρήμα δημιουργείται με τη χορήγηση ενός δανείου, έτσι καταστρέφεται (απομειώνεται) με την αποπληρωμή του. Όταν ο δανειολήπτης επιστρέφει το κεφάλαιο του δανείου στην τράπεζα, οι λογιστικές εγγραφές κλείνουν και το συγκεκριμένο λογιστικό χρήμα παύει να υφίσταται στην οικονομία (η τράπεζα κρατάει ως κέρδος μόνο τους τόκους).

Συμπερασματικά, το κλασματικό τραπεζικό σύστημα αποτελεί έναν από τους θεμελιώδεις μηχανισμούς της σύγχρονης οικονομίας. Μέσω αυτού, οι εμπορικές τράπεζες δεν περιορίζονται στη φύλαξη χρημάτων, αλλά συμβάλλουν ενεργά στη δημιουργία νέου χρήματος μέσω της χορήγησης δανείων. Η διαδικασία αυτή ενισχύει την οικονομική ανάπτυξη, διευκολύνει τις επενδύσεις και αυξάνει τη ρευστότητα της αγοράς.

Ταυτόχρονα, η δυνατότητα δημιουργίας χρήματος συνοδεύεται από σημαντικές ευθύνες και κινδύνους. Για τον λόγο αυτό, η ύπαρξη ισχυρής εποπτείας και αποτελεσματικών ρυθμιστικών μηχανισμών από τις Κεντρικές Τράπεζες είναι απαραίτητες για τη διατήρηση της σταθερότητας του χρηματοπιστωτικού συστήματος.

Η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο οι τράπεζες δημιουργούν χρήμα δεν αποτελεί απλώς ένα οικονομικό ζήτημα. Είναι ένα κλειδί για την κατανόηση του τρόπου λειτουργίας ολόκληρης της σύγχρονης οικονομίας, καθώς και του ρόλου που διαδραματίζει το χρήμα στην καθημερινή ζωή των πολιτών.