Ιππότες από... ζάχαρη: Πως δημιουργήθηκε ο Δωδεκανησιακός Σύλλογος Ατόμων με Διαβήτη

Κυριακή Πετρίδου

Υπάρχουν κάτι Ιππότες που είναι διαφορετικοί από τους άλλους και στην προκειμένη περίπτωση επειδή είναι… ζαχαρένιοι!

Οι «Ζαχαρένιοι Ιππότες» είναι ο νεοσύστατος Δωδεκανησιακός Σύλλογος Ατόμων με Διαβήτη, μία ομάδα συμπολιτών μας που, αν και πολύ οικεία, μέχρι τώρα δεν είχε βγει «μπροστά» να μιλήσει για τις ανάγκες της και πως αυτές αντιμετωπίζονται από την Κεντρική Διοίκηση και τους αρμόδιους φορείς σε μία περιοχή όπως η δική μας.

Στον νέο αυτό σύλλογο μπορούν να συμμετέχουν ενήλικες αλλά και γονείς/κηδεμόνες παιδιών που πάσχουν από διαβήτη. Μιλήσαμε με την προσωρινή πρόεδρο του Συλλόγου, κα Πηγή Χριστοδούλου για το πώς ξεκίνησαν όλα, με αφορμή τη χθεσινή εκλογική διαδικασία των μελών που έχουν εγγραφεί στον σύλλογο, ώστε να αναδείξουν την πρώτη διοίκησή του.

Η ίδια, ως μητέρα παιδιού που έχει διαγνωστεί με Διαβήτη τύπου 1, μιλώντας στη «Ροδιακή», μεταφέρει πολύ…απλά και κατανοητά, τις πρακτικές δυσκολίες που αντιμετωπίζουν στην καθημερινότητά τους οι γονείς, που, όμως, έχουν να κάνουν κυρίως με την προσπάθειά τους να κατανοήσουν η πολιτεία, οι αρμόδιοι φορείς τοπικά αλλά και, κάποιες φορές, και η σχολική κοινότητα ότι τα παιδιά τους το μόνο που χρειάζονται επιπλέον στο σχολείο, σε σχέση με τα υπόλοιπα παιδιά, είναι να υπάρχει σχολικός νοσηλευτής ώστε να μπορεί να κάνει την ένεση που χρειάζεται στο παιδί.

Δίχως να παραμερίζονται οι ανάγκες των ενηλίκων που πάσχουν από διαβήτη, εστιάσαμε κυρίως στα παιδιά που, αυτή τη στιγμή, είναι δύσκολο να υπολογιστεί ο αριθμός τους στα Δωδεκάνησα-αν και από μία πρώτη επαφή που υπήρξε ανάμεσα στα μέλη του νεοσύστατου συλλόγου, στη Ρόδο, ήδη έχουν έρθει κοντά τουλάχιστον 85 οικογένειες.

Όπως λέει η κα Χριστοδούλου, με παρότρυνση του προέδρου του Συλλόγου Ατόμων με Αναπηρία Επαρχίας Ρόδου, Παναγιώτη Φωνιαδάκη, ήρθαν σε επαφή με την Πανελλήνια Ομοσπονδία Σωματείων - Συλλόγων Ατόμων με Σακχαρώδη Διαβήτη (ΠΟΣΑΣΔΙΑ) και βρίσκονται υπό την αιγίδα της πλέον καθώς ήδη έχει κάνει πολύ μεγάλη προσπάθεια για όλα τα θέματα που τους απασχολούν. Επίσης, σημαντική ήταν η βοήθεια του γνώριμού μας Γενικού Γραμματέα του υπουργείου παιδείας, Γιάννη Παπαδομαρκάκη, στις γραφειοκρατικές δυσκολίες που αντιμετώπισαν.

Το πιο σημαντικό, όμως, είναι το μήνυμα που περνάει η κα Χριστοδούλου: Η ενημέρωση, η μέριμνα, η αποδοχή, διώχνουν την ντροπή και μας κάνουν πιο δυνατούς! Παρακάτω μας συστήνει τους «Ζαχαρένιους Ιππότες»:

Καταρχάς, πώς γεννήθηκε αυτή η ιδέα; Καταλαβαίνω ότι προέκυψε επειδή τα άτομα, και ειδικά τα παιδιά, που πάσχουν από διαβήτη, δεν απολαμβάνουν τις υπηρεσίες που θα έπρεπε…

«Ακριβώς. Να σας πω, βέβαια, ότι αυτή η σκέψη υπήρχε εδώ και αρκετό καιρό. Σίγουρα και στο παρελθόν το είχαν σκεφτεί, κυρίως κάποιες μαμάδες, να δημιουργήσουν κάτι αντίστοιχο, αλλά μάλλον δεν είχε έρθει ακόμη η κατάλληλη στιγμή. Εμείς το ξεκινήσαμε τώρα, έχοντας ως αφορμή ένα συγκεκριμένο γεγονός.

Πέρυσι δυσκολευτήκαμε πάρα πολύ να εκδώσουμε το έγγραφο που χρειάζονται τα παιδιά μας για το σχολικό έτος, προκειμένου να εγκριθεί η παρουσία σχολικού νοσηλευτή. Αυτή ήταν η αφορμή. Η αλήθεια είναι ότι δεν υπήρχε επαρκής ενημέρωση στους αρμόδιους φορείς, ούτε στο νοσοκομείο ούτε στο Κέντρο Υγείας. Τα έγγραφα δεν συμπληρώθηκαν όπως έπρεπε, γιατί υπάρχουν συγκεκριμένες προϋποθέσεις και γραφειοκρατικές διαδικασίες».

Είναι προϋπόθεση να υπάρχει σχολικός νοσηλευτής στη σχολική μονάδα;

«Μπορεί (σ.σ. ένα παιδί με διαβήτη) να πάει σχολείο και χωρίς σχολικό νοσηλευτή. Όταν όμως μιλάμε για μικρά παιδιά, που ακόμη δεν μπορούν να διαχειριστούν μόνα τους τον διαβήτη τους, καταλαβαίνετε ότι, εφόσον δεν υπάρχει ο σχολικός νοσηλευτής που δικαιούνται, αναγκάζεται ένας από τους δύο γονείς να βρίσκεται έξω από το σχολείο. Αυτό έκανα κι εγώ.

Ουσιαστικά, δηλαδή, το κράτος μεταφέρει αυτή την ευθύνη στον γονέα. Θεωρεί δεδομένο ότι το παιδί θα πάει σχολείο, αλλά δεν εξασφαλίζει τις προϋποθέσεις ώστε να μπορεί να το κάνει με ασφάλεια…Ιδίως στις μονογονεϊκές οικογένειες αυτό μπορεί να δημιουργεί πολύ μεγάλο πρόβλημα.

Ακριβώς. Σκεφτείτε μια μητέρα που μεγαλώνει μόνη της το παιδί της, πρέπει να εργάζεται και ταυτόχρονα να βρίσκεται καθημερινά έξω από το σχολείο. Είναι μια πολύ δύσκολη κατάσταση. Επιπλέον, κάθε χρόνο περνάμε την ίδια διαδικασία. Από τον Απρίλιο ή τον Μάιο πρέπει να ξεκινήσουμε τη συγκέντρωση των δικαιολογητικών, ώστε να είναι όλα έτοιμα τον Σεπτέμβριο. Αυτό δεν θα έπρεπε να συμβαίνει, γιατί ο διαβήτης είναι μια πάθηση που συνοδεύει το παιδί σε όλη του τη ζωή. Δεν αλλάζει από τη μια χρονιά στην άλλη. Κι όμως, κάθε χρόνο καλούμαστε να αποδείξουμε ξανά το αυτονόητο.

Πέρυσι, μάλιστα, όλοι οι γονείς ακολουθήσαμε τις οδηγίες που μας είχαν δώσει από το Κέντρο Υγείας και το Νοσοκομείο. Καταθέσαμε τα χαρτιά όπως μας είχαν υποδείξει. Την τελευταία στιγμή, όμως, ενώ απέμενε μόλις μία ημέρα μέχρι τη λήξη της προθεσμίας, ενημερωθήκαμε ότι όλα τα δικαιολογητικά είχαν συνταχθεί λανθασμένα. Όπως καταλαβαίνετε, αυτό μας προκάλεσε τεράστιο άγχος και τότε ήταν που κινητοποιηθήκαμε.

Αρχικά δημιουργήσαμε μια πολύ ανεπίσημη ομάδα στο Viber. Ο καθένας πρόσθετε γνωστούς που αντιμετώπιζαν το ίδιο πρόβλημα. Στη συνέχεα, συγκεντρωθήκαμε έξι-επτά γονείς και πήγαμε στο Νοσοκομείο. Είπαμε ότι κάτι πρέπει επιτέλους να γίνει στη Ρόδο, γιατί δεν αντιμετωπίζουμε μόνο το θέμα του σχολικού νοσηλευτή.

Υπάρχουν και πολύ πρακτικά ζητήματα, όπως τα αναλώσιμα. Τα παιδιά μας φορούν αισθητήρες και αντλίες ινσουλίνης, που είναι απολύτως απαραίτητα για την ασφάλειά τους. Δεν πρόκειται για είδη πολυτελείας. Επειδή βρισκόμαστε σε ένα απομακρυσμένο νησί, πρέπει κάθε μήνα να φροντίζουμε μόνοι μας για όλα. Ο γιατρός μάς δίνει τη συνταγή, αλλά από εκεί και πέρα εμείς πρέπει να επικοινωνούμε με τις εταιρείες, να παραγγέλνουμε τα αναλώσιμα και να περιμένουμε να μας αποσταλούν. Πολλές φορές υπάρχουν καθυστερήσεις και αυτό δημιουργεί μεγάλη ανασφάλεια. Γι' αυτό δημιουργήσαμε και την ομάδα. Αν κάποιος ξεμείνει από αισθητήρα ή από κάποιο άλλο απαραίτητο αναλώσιμο, μπορεί να στείλει ένα μήνυμα και κάποιος άλλος γονέας να τον βοηθήσει προσωρινά, μέχρι να παραλάβει τα δικά του.

Μέσα από αυτή την ομάδα και τη δραστηριοποίησή σας τον τελευταίο χρόνο, έχετε πλέον μια εικόνα για το πόσα παιδιά με διαβήτη υπάρχουν στη Ρόδο;

Αυτή τη στιγμή, δεν υπάρχει κάποια επίσημη καταγραφή. Ωστόσο, μέσα από την επαφή που έχουμε αναπτύξει, έστω και ανεπίσημα προς το παρόν, η κλειστή ομάδα που έχουμε δημιουργήσει στο Viber αριθμεί περίπου 85 μέλη. Ουσιαστικά μιλάμε για 85 οικογένειες.

Προφανώς υπάρχουν και άλλα παιδιά, αλλά και ενήλικες με διαβήτη, που ακόμη δεν έχουν ενημερωθεί για την ίδρυση του συλλόγου. Πιστεύω ότι όσο δημοσιοποιείται η προσπάθειά μας, τόσο περισσότεροι άνθρωποι θα έρθουν κοντά μας. Βέβαια, για εμάς δεν έχει σημασία αν είναι 100 ή 200 παιδιά. Ακόμη κι αν υπήρχε μόνο ένα παιδί με διαβήτη σε ολόκληρο το νησί, θα έπρεπε να έχει όσα δικαιούται: σχολικό νοσηλευτή, πρόσβαση στα απαραίτητα αναλώσιμα και την υποστήριξη που χρειάζεται.

Ο διαβήτης είναι μια πάθηση που συνοδεύει τον άνθρωπο σε όλη του τη ζωή…

Ναι. Βέβαια, να ξεκαθαρίσουμε ότι υπάρχει διαφορά ανάμεσα στον διαβήτη τύπου 1 και στον διαβήτη τύπου 2. Ο διαβήτης τύπου 1 είναι ινσουλινοεξαρτώμενος και διαφέρει αρκετά. Αυτό, όμως, που θέλω να τονίσω είναι ότι πρόκειται για μια πάθηση με την οποία ζεις σε όλη σου τη ζωή. Μπορείς να έχεις μια φυσιολογική καθημερινότητα, αρκεί να υπάρχει σωστή διαχείριση και η απαραίτητη φροντίδα.

Εμείς, με τον σύζυγό μου, προσπαθήσαμε από την πρώτη στιγμή να το αντιμετωπίσουμε αισιόδοξα. Όμως δεν γίνεται η Πολιτεία να μην παρέχει τη βοήθεια που χρειάζονται αυτά τα παιδιά και οι οικογένειές τους.

Πόσα σχολεία στη Ρόδο διαθέτουν σήμερα σχολικό νοσηλευτή;

Η αλήθεια είναι ότι δεν γνωρίζω με βεβαιότητα. Από όσα γνωρίζω, όμως, νομίζω ότι κανένα σχολείο δεν διαθέτει μόνιμο σχολικό νοσηλευτή. Υπάρχουν ίσως κάποια ιδιωτικά σχολεία που έχουν γενική νοσηλεύτρια, αλλά αυτό είναι διαφορετικό. Το παιδί με διαβήτη δεν χρειάζεται απλώς μια νοσηλεύτρια που βρίσκεται στον χώρο. Χρειάζεται έναν προσωπικό σχολικό νοσηλευτή, ο οποίος να είναι δίπλα του και να γνωρίζει τις ιδιαίτερες ανάγκες του.

Αν, για παράδειγμα, το παιδί παρουσιάσει υπογλυκαιμία και την ίδια στιγμή υπάρξει κάποιο άλλο επείγον περιστατικό στο σχολείο, πού θα πρέπει να πάει η νοσηλεύτρια; Γι' αυτό ακριβώς ο νόμος προβλέπει προσωπικό σχολικό νοσηλευτή.

Ήρθε σχολικός νοσηλευτής πέρυσι, άρα η κινητοποίησή σας είχε αποτέλεσμα.

Δεν ξέρω αν ήταν αποτέλεσμα της δικής μας κινητοποίησης. Εκείνο που ξέρω είναι ότι, ενώ όλοι οι γονείς κινητοποιηθήκαμε, κάποια παιδιά τελικά πήραν σχολικό νοσηλευτή και κάποια άλλα όχι. Αυτό είναι που θέλουμε να αλλάξει. Δεν μπορεί να εξαρτάται από την τύχη ή από άλλους παράγοντες το αν ένα παιδί θα έχει την υποστήριξη που χρειάζεται.

Γνωρίζω περίπτωση μητέρας, σε νηπιαγωγείο, η οποία αντί να βρει κατανόηση, ένιωσε ότι αντιμετωπίστηκε αρνητικά επειδή αναγκαζόταν να μπαίνει στο σχολείο για να κάνει την ινσουλίνη στο παιδί της ή να του δώσει χυμό όταν είχε υπογλυκαιμία. Τελικά αναγκάστηκε να αλλάξει σχολείο. Αν τότε υπήρχε ήδη ο σύλλογός μας, δεν θα αφήναμε να συμβεί κάτι τέτοιο. Θα στεκόμασταν όλοι δίπλα της.

Αν σε ένα σχολείο υπάρχουν τρία παιδιά με διαβήτη, θα πρέπει το καθένα να έχει τη δική του νοσηλεύτρια;

Κοιτάξτε, συνήθως σε τέτοιες περιπτώσεις στέλνουν έναν νοσηλευτή. Ιδανικά θα έπρεπε να υπάρχει ένας για κάθε παιδί. Φανταστείτε ότι, αν και ο διαβήτης σε γενικές γραμμές μοιάζει και έχουμε όλοι περίπου την ίδια εμπειρία, το κάθε παιδί έχει τις δικές του ρυθμίσεις. Δηλαδή, το ένα παιδί θα πάρει άλλη δόση ινσουλίνης και το άλλο παιδί θα πάρει λιγότερη ή περισσότερη. Οπότε ιδανικά θα έπρεπε να είναι ένας νοσηλευτής για το κάθε παιδί. Αν όμως υπάρχουν δύο ή τρία παιδιά, απ' όσο γνωρίζω, στέλνουν έναν.

Βέβαια εκεί, αν τα παιδιά είναι σε διαφορετικές τάξεις, προκύπτει πρόβλημα με τις σχολικές εκδρομές. Για παράδειγμα, αν το ένα παιδί είναι στην ΣΤ’ Δημοτικού και πρέπει να πάει εκδρομή στη Βουλή, ο νοσηλευτής θα πρέπει να πάει μαζί του. Άρα, το άλλο παιδί, που είναι σε άλλη τάξη και δεν πάει εκδρομή, θα μείνει ακάλυπτο εκείνες τις ημέρες. Οπότε, πάλι κάποιος γονιός θα πρέπει να πηγαίνει στο σχολείο. Δηλαδή, είναι καταστάσεις τις οποίες κάποιος που δεν τις ζει, δεν μπορεί να τις φανταστεί.

Υπάρχει και κάποιο άλλο ζήτημα που σας απασχολεί αυτό τον καιρό;

Ναι, τώρα τελευταία ο Υπουργός Υγείας έβγαλε έναν νέο νόμο, σύμφωνα με τον οποίο όποιος φοράει αισθητήρα δεν δικαιούται να παίρνει κάθε μήνα ταινίες μέτρησης, παρά μόνο ένα κουτάκι το τρίμηνο. Αυτό, όπως καταλαβαίνετε, είναι πρόβλημα, γιατί οι ταινίες μέτρησης είναι απαραίτητες.

Τώρα, όσον αφορά τους ενήλικες με διαβήτη, τι ζητήματα αντιμετωπίζουν;

Ο σύλλογος αυτός λοιπόν, ο οποίος ανήκει και στην ΠΟΣΑΣΔΙΑ, αφορά και τους ενήλικες με διαβήτη. Συνήθως σε αυτές τις ηλικίες μιλάμε για διαβήτη τύπου 2, και φυσικά μπορούν να γίνουν μέλη μας και οι ενήλικες. Εννοείται πως είμαστε εδώ αν χρειάζονται οποιαδήποτε βοήθεια.

Τώρα, η ΠΟΣΑΣΔΙΑ προσπαθεί για το καλύτερο. Όσα άτομα ζουν με διαβήτη τύπου 1 δικαιούνται δωρεάν αναλώσιμα από το κράτος.Αυτό είναι πολύ θετικό και πρέπει να λέμε και τα θετικά. Δικαιούνται δωρεάν τον αισθητήρα που φοράνε κάθε μήνα, καθώς και την αντλία τους. Δυστυχώς όμως, οι άνθρωποι που ζουν με διαβήτη τύπου 2 πρέπει να τα αγοράσουν μόνοι τους. Επειδή ακριβώς δεν είναι όλοι ινσουλινοεξαρτώμενοι και δεν θεωρείται τόσο επείγουσα ή σοβαρή η κατάστασή τους, αναγκάζονται να τα πληρώνουν.

Η ΠΟΣΑΣΔΙΑ προσπαθεί πάρα πολύ, απ' όσο γνωρίζω, να εντάξει και τα άτομα με διαβήτη τύπου 2 στο σύστημα, ώστε να μπορούν να έχουν κι αυτοί δωρεάν κάποια αναλώσιμα. Γιατί υπάρχουν άνθρωποι που ζουν με διαβήτη τύπου 2 και μπορεί να χρειάζεται να κάνουν ινσουλίνη ακόμη και τρεις φορές την ημέρα σαν να έχουν διαβήτη τύπου 1. Οπότε και αυτοί σίγουρα χρειάζονται στήριξη. Επίσης, ίσως μιλάμε για άτομα λίγο μεγαλύτερης ηλικίας που μπορεί να μην γνωρίζουν πολλά, και αυτούς μπορούμε να τους βοηθήσουμε ως σύλλογος μέσω της ενημέρωσης. Έχουμε πολύ ωραίους στόχους. Θέλουμε σίγουρα να διοργανώσουμε ημερίδες…

Επίσης, την Παγκόσμια Ημέρα Διαβήτη θέλουμε οπωσδήποτε να βρισκόμαστε σε κεντρικές πλατείες για να ενημερώνουμε τον κόσμο. Θεωρώ ότι η κοινωνία σήμερα είναι αρκετά εξοικειωμένη με τον διαβήτη, αλλά η ενημέρωση μόνο καλό μπορεί να κάνει. Καλώς ή κακώς, τα πιο νέα παιδιά είναι πιο εξοικειωμένα γενικά με την τεχνολογία και την πληροφόρηση. Οι μεγαλύτεροι άνθρωποι, όμως, δεν έχουν την ίδια εξοικείωση. Μπορεί να έχουν περισσότερες απορίες ή να μην έχει καθίσει κάποιος με υπομονή να τους εξηγήσει και να τους συμβουλεύσει.

Οπότε, εννοείται πως και σε αυτό το κομμάτι μπορούμε να βοηθήσουμε, πάντα με τη στήριξη των ειδικών γιατρών, διοργανώνοντας ενημερώσεις και ημερίδες.

Άρα ο σύλλογος δεν δημιουργήθηκε μόνο για να διεκδικεί λύσεις, αλλά και για να ενημερώνει…

Ακριβώς. Ένας από τους βασικούς μας στόχους είναι, από την αρχή κάθε σχολικής χρονιάς, να επισκεπτόμαστε τα σχολεία όπου φοιτούν παιδιά με διαβήτη και να ενημερώνουμε εκπαιδευτικούς, διευθυντές και συλλόγους διδασκόντων. Θέλουμε να κατανοήσουν όλοι ότι ο διαβήτης είναι μια σοβαρή χρόνια πάθηση, η οποία απαιτεί συγκεκριμένη υποστήριξη. Όσο μεγαλύτερη είναι η ενημέρωση, τόσο λιγότερα προβλήματα και παρεξηγήσεις θα δημιουργούνται. Εξίσου σημαντικό είναι να ενημερώνονται και οι συμμαθητές των παιδιών. Να γνωρίζουν ότι ο συμμαθητής τους δεν διαφέρει από εκείνους, απλώς χρειάζεται κάποια επιπλέον φροντίδα. Αυτό πιστεύω ότι πρέπει να ξεκινά από την Πολιτεία, αλλά και από την ίδια την εκπαιδευτική κοινότητα.

Τέλος, τι θα θέλατε να πείτε σε έναν γονιό που το παιδί του μόλις διαγνώστηκε με διαβήτη; Τι θα τον συμβουλεύατε;

Αρχικά, θέλω να πω ότι γνωρίζω απόλυτα το συναίσθημα της πρώτης στιγμής, όταν ακούς ότι το παιδί σου έχει διαβήτη. Τους κατανοώ πλήρως. Ξέρω ότι είναι κάτι πολύ αναπάντεχο, πολύ απότομο. Ακόμη και οι ημέρες που περνάς μετά στο νοσοκομείο για να μάθεις τι είναι αυτό και πώς να το ρυθμίζεις, σε κάνουν να νιώθεις ότι έχεις ένα βουνό μπροστά σου. Τους καταλαβαίνω απόλυτα γιατί έτσι ένιωθα κι εγώ. Παρ' όλα αυτά, θέλω να τους πω ότι αυτή η φάση θα περάσει. Τελικά, όλο αυτό θα γίνει μια καθημερινότητα και στο τέλος δεν θα θυμάσαι καν πώς ήταν η ζωή σου πριν από αυτό. Θα γίνει κάτι πολύ οικείο, τόσο για τον γονιό όσο και για το παιδί, ανάλογα βέβαια και με την ηλικία του. Αλλά ακόμα και μικρό να είναι το παιδί –γιατί ο δικός μου γιος ήταν μόλις δύο ετών– εξοικειώνεται πολύ γρήγορα με την κατάσταση.

Και το άλλο που θα ήθελα να πω είναι ότι η ζωή μάς μοιράζει πάντα κάποια χαρτιά, είτε καλά είτε όχι και τόσο καλά. Το θέμα όμως είναι εμείς πώς θα τα διαχειριστούμε και με ποια ματιά θα τα δούμε. Θεωρώ ότι αν το αντιμετωπίσουμε με θετική ματιά –αν και σίγουρα θα υπάρξουν στιγμές που θα λυγίσεις, θα στεναχωρηθείς και θα νιώσεις άτυχος– μπορούμε να το μετατρέψουμε σε κάτι πολύ θετικό για τα παιδιά μας και για εμάς. Μπορούμε να γίνουμε πιο δυνατοί μέσα από αυτό, να μάθουμε στα παιδιά μας να αποδέχονται τον εαυτό τους με την οποιαδήποτε ιδιαιτερότητα και να τα κάνουμε να αισθάνονται άνετα.

Ίσως ένας άλλος λόγος που κάνει τον σύλλογο τόσο σημαντικό, είναι ότι εμείς οι ίδιοι αποτελούμε το πιο δυνατό παράδειγμα για τα παιδιά μας. Μας βλέπουν ως γονείς μαχητικούς, που έχουν δύναμη και δεν ντρέπονται. Αυτό το αίσθημα της ντροπής μπορεί να ήταν πιο έντονο παλαιότερα, αλλά θεωρώ ότι ακόμη και σήμερα μπορεί να υπάρχουν κάποια μικρά ταμπού.