Ελένη-Καζούλλη Καράβα: Μια αρχόντισσα Ροδίτισσα!

Pοδούλα Λουλουδάκη

Η κόρη του πρώτου δημάρχου της Ρόδου και απόγονος της μεγάλης οικογένειας των δωρητών

Μια σπουδαία οικογένεια που συμβαίνει να ήταν και πλούσια, γενιές πριν και τα πλούτη αυτά τα μοιράστηκε με την πατρίδα για τους αγώνες της, τους πολέμους της, την πνευματική της ανόρθωση! Μιά αρχόντισσα Ροδίτισσα η κ. Ελένη Καζούλλη-Καράβα, που τα καλά που της δόθηκαν στη ζωή την έκαναν να νιώθει ευγνώμων και να είναι γεμάτη καλοσύνη και ενέργεια που διοχέτευσε στον Οδηγισμό, αυτή η ιδρύτριά του, που είχε πατέρα της τον Αθανάσιο Καζούλλη, τον πρώτο δήμαρχο της Ρόδου αμέσως μετά την Απελευθέρωση.
Στο γαλάζιο αρχοντικό του Αγίου Νικολάου στο οποίο μου άνοιξε την πόρτα αγέρωχη, κομψή αυτή που ξεγέλασε το χρόνο και πορεύτηκε φιλικά μαζί του από το 1926 που γεννήθηκε, εντυπωσιάστηκα από τα ασημικά, τα έπιπλα και τους πολυελαίους. Άλλωστε το σπίτι που έφαγε ο Κώστας Καραμανλής ως πρόεδρος της Δημοκρατίας, συναγωνίζεται το υπέροχο νεοκλασικό στις Επτά Βαγιές, την οικογενειακή εστία Καζούλλη δηλαδή, από την οποία πέρασαν ο Βενιζέλος το διάστημα που έμενε στη Ρόδο, ο Πλαστήρας, ο Γεώργιος Παπανδρέου…
Μόνο γι' αυτό μου ξανατηλεφώνησε η κ. Ελένη Καζούλλη-Καράβα τις μέρες που ακολούθησαν μέχρι να δημοσιευτεί αυτή η συνέντευξη: για να μου πει να μη βάλω πολλά λόγια για τις δωρεές της οικογένειας και κανένα σχόλιο γιατί «ό,τι γινόταν, γινόταν αθόρυβα για την πατρίδα…»…
Παρουσία του γιού της Στάμου Καράβα, είδα τις υπέροχες ζωγραφιές της, μου χάρισε μαρμελάδα λεμόνι, που φτιάχνει η ίδια μαζί με τη βοηθό της, κι εκείνο το απόγευμα ένιωσα πως είναι να σε περιποιείται μια πραγματική Κυρία!

Μιλήστε μου για τον πατέρα σας, τον πρώτο δήμαρχο της Ρόδου αμέσως μετά την Απελευθέρωση!
Ο Αθανάσιος Καζούλλης γεννήθηκε στο Ρόδο. Οι θείοι του ήταν εγκατεστημένοι στην Αίγυπτο, ήταν βαμβακέμποροι, κι ο πατέρας μου όταν ήταν νεαρός, πήγε και εργάστηκε κοντά τους, στην Αλεξάνδρεια. Ο τόπος αυτός τότε ευημερούσε, ήτανε κέντρο πνευματικό και πολιτιστικό. Γύρισε στη Ρόδο για να περισώσει περιουσιακά στοιχεία της οικογένειας που οι Ιταλοί κατακτητές είχαν απαλλοτριώσει. Έτσι έμεινε πια στη Ρόδο.

Η οικογένεια είχε μεγάλη προσφορά, κι έκανε συνεχώς δωρεές!
Αθόρυβα, για την πατρίδα. Ο αδελφός του Μιχάλης και ο εξάδελφός του Γιάννης, που ζούσαν στην Αίγυπτο, πρωτοστατούσαν στη χρηματοδότηση του Δωδεκανησιακού αγώνα. Αυτό έκανε τους Ιταλούς να έχουν στο στόχαστρο και τον πατέρα μου. Με κάθε αφορμή τον καλούσε η Ιταλική Αστυνομία και στην πραγματικότητα τον είχαν υπό παρακολούθηση. Αυτό ήταν επόμενο να έχει αντίκτυπο σε όλη την οικογένεια, και σ΄ εμάς τα παιδιά που μεγαλώναμε σε μία ατμόσφαιρα ακραιφνούς πατριωτισμού από τη μια και μεγάλου μίσους για τον κατακτητή από την άλλη.

Το αρχοντικό στον Άγιο Νικόλαο

Σε ποιο σπίτι ζούσατε τότε, στο αρχοντικό στις Επτά Χουρμαδιές, ή σ’ αυτό του Αγίου Νικολάου που ζείτε τώρα;
Στο σπίτι στις Επτά Χουρμαδιές ζούσαμε ως οικογένεια. Ο πατέρας μου παντρεύτηκε τη μητέρα μου, το γένος Τριανταφύλλου, κι έκαναν τρία παιδιά: τον Σταμάτη, την Αίγλη, κι εμένα. Θυμάμαι λοιπόν μικρή τους Iταλούς κατακτητές να πανηγυρίζουν την κατάκτηση της Αβησσυνίας και να έχουν έρθει οι Μελανοχίτωνες, να κάνουν κόκκινους σταυρούς με μπογιά στην αυλή μας, και να τοποθετούν στα κολονάκια ομοιώματα του Μουσολίνι. Το ίδιο έκαναν και σε άλλα σπίτια της Ρόδου. Έτσι ζούσαμε εκείνα τα χρόνια.

Μια εύπορη οικογένεια που είχε μεγάλη προσφορά στον τόπο. Δεν μιλάτε ποτέ γι’ αυτά!
Από πολύ παλιά ο Αθανάσιος Καζούλλης, πρόγονος του πατέρα μου, είχε στην Αίγυπτο τον τίτλο του θησαυροφύλακα, (αντίστοιχος του Υπουργού Οικονομικών) του Μοχάμεντ Άλη. Ήταν και στη Φιλική Εταιρεία, αλλά αποκαλύφθηκε η δράση του. Οι Νικόλαος και Παύλος Καζούλλης, η επόμενη γενιά, ανέπτυξαν μεγάλη επιχειρηματική δραστηριότητα στην Αίγυπτο και έκαναν δωρεές στη Ρόδο. Ο Παύλος δημιούργησε το Καζούλλειο Παρθεναγωγείο, το 1880 και έδινε υποτροφίες με τις οποίες σπούδασαν πολλά παιδιά και έγιναν καθηγητές και αποτέλεσαν ύστερα τον πνευματικό κόσμο της Ρόδου. Ο αδελφός του δώρισε το σπίτι του και μία ακόμη μεγάλη οικοπεδική έκταση, για να στεγαστεί η Ιερά Μητρόπολη, απέναντι από τα σημερινά γραφεία του ΤΕΕ. Το κτήριο βομβαρδίστηκε στον πόλεμο. Τη δράση τους συνέχισε ο γιός του Νικόλαος, ο Γιάννης ο οποίος όπως προείπα ήτανε στόχος των Ιταλών. Ιδρυτικό μέλος του Συντάγματος Δωδεκανησίων Εθελοντών στην Αίγυπτο. Ο Γιάννης αξιοποίησε την περιουσία του πατέρα του Νικόλαου και είχε την ευχέρεια να βοηθήσει τον αντιστασιακό αγώνα των Δωδεκανησίων. Εκτός αυτού, στους Βαλκανικούς πολέμους είχε χαρίσει τέσσερα αεροπλάνα στο ελληνικό κράτος καθώς κι ένα ασθενοφόρο για να ενισχύσει την πατρίδα.

Και η προσφορά της οικογένειας συνεχίστηκε. Πείτε μου για τον Μιχάλη Καζούλλη που είχε γιό τον Στέφανο Καζούλλη, το όνομα του οποίου δόθηκε σε δρόμο της πόλης;
Ο Μιχάλης Καζούλλης, αδελφός του πατέρα μου από την Αλεξάνδρεια, στη μνήμη του γιού του Στέφανου χρηματοδότησε ένα μεγάλο μέρος της επέκτασης του Βενετοκλείου. Το δε 1930 στη μνήμη της μητέρας του έχτισε τον α΄ όροφο του Καζούλλειου παρθεναγωγείου. Η μεγάλη του προσφορά στην πατρίδα ήταν όμως ο γιός του που έπεσε στον πόλεμο.

Ο Στέφανος Καζούλλης που σκότωσαν οι Γερμανοί!
Σκοτώθηκε στη Σαντορίνη σε μία επιδρομή κομάντο στην οποία συμμετείχε πολεμώντας τους Γερμανούς. Ήταν στην ομάδα του Λόρδου Τζέλικο. Η Ρόδος τίμησε τη μνήμη του και εκτός του δρόμου στήθηκε και η προτομή του στον Άγιο Φραγκίσκο. Εδώ μπορώ να σας πω ότι σύζυγος του Μιχάλη Καζούλλη ήταν η Μαρίκα Δραγούμη, αδελφή του Ίωνος Δραγούμη. Αδελφή της ήταν η Ναταλία Δραγούμη, σύζυγος του Παύλου Μελά, την οποία οι Έλληνες της Αλεξάνδρειας αποκαλούσαν «μάνα» για την προσφορά της και τη συμπαράστασή της σε όσους το είχαν ανάγκη. Πατέρας της ήταν ο Στέφανος Δραγούμης που έγινε και πρωθυπουργός της Ελλάδας.

Επίσκεψη Γεώργιου Παπανδρέου. Από αριστερά Αθανάσιος Καζούλλης , Αγγελική Καζούλλη, Γεώργιος Παπανδρέου, Ελένη Καράβα Καζούλλη, Μητροπολίτης Απόστολος Παπαϊωάννου, Μανώλης Ζαννής, Αίγλη Καζούλλη, Αντώνης Νεσγός, Χριστόδουλος Παπαχριστοδούλου

Σας επισκέφτηκε ένας κατάσκοπος μια φορά, απεσταλμένος του Στέφανου, τον οποίο την επόμενη μέρα τον σκότωσαν οι Γερμανοί! Τι έγινε ακριβώς;
Μια μέρα ήμουνα μόνη μου στο σπίτι της γιαγιάς γιατί το δικό μας στις Επτά Βαγιές το είχαν επιτάξει οι Γερμανοί. Εμφανίστηκε κάποιος στην πόρτα που έφερνε ένα μήνυμα από το Στέφανο στην οικογένεια. Ο Στέφανος ήθελε να μάθει νέα μας, κι αν χρειαζόταν να μας βοηθήσει σε κάτι, αν χρειαζόμασταν κάτι για το κατηχητικό ή αν χρειαζόταν κάτι το νησί. Ο νέος αυτός ήταν κατάσκοπος και την άλλη μέρα σκοτώθηκε. Τον σκότωσαν οι Γερμανοί, στην προσπάθειά του να διαφύγει. Λεγόταν Νικηφόρος Παπαμιχαήλ.

Γυρνώντας ο πατέρας σας στη Ρόδο πήγε αμέσως κόντρα στους κατακτητές, τους πήγε στα δικαστήρια, πράγμα παράτολμο τότε!
Ο Αθανάσιος Καζούλλης, ο πατέρας μου, στη δεκαετία του 1910 επιστρέφει λοιπόν στη Ρόδο και από τότε μένει μόνιμα. Ανέπτυξε αμέσως κοινωνική δραστηριότητα, κι εκείνα τα χρόνια ήταν σε συνεχή δικαστική διαμάχη με τους Ιταλούς κατακτητές οι οποίοι είχαν δεσμεύσει ένα μεγάλο μέρος της περιουσίας και ο πατέρας μου τόλμησε να συγκρουστεί μαζί τους. Μετά την Απελευθέρωση, δικαιώθηκε από το ελληνικό κράτος και αποζημιώθηκε. Του δόθηκε χρηματική αποζημίωση για την έκταση που είναι σήμερα οι εγκαταστάσεις των νεκροταφείων του Ταξιάρχη και για το Αθλητικό Κέντρο Καλλιπάτειρα.

Στη χρονική περίοδο που οι Ιταλοί έκλειναν τα ελληνικά σχολεία και καθιέρωσαν την εκμάθηση της ιταλικής γλώσσας, εσείς τα παιδιά βρεθήκατε στην Αθήνα. Πώς έγινε αυτό;
Ο πατέρας μου, προβλέποντας το κλείσιμο της Αστικής Σχολής της Ρόδου, έστειλε πρώτα τον αδελφό μου Σταμάτη και αργότερα εμάς τα δύο κορίτσια στην Αθήνα. Τα κορίτσια φοιτήσαμε εσωτερικές στην Αρσάκειο. Το 1936 επιδίωξε να έρθει να μας δει, αλλά δεν θα του έδιναν άδεια ώστε να μπορέσει να ξαναγυρίσει στη Ρόδο. Όταν η Ιταλία μπήκε στον πόλεμο έστειλε και τη μητέρα μας, κι εκείνος παρέμεινε στη Ρόδο. Ξεσπώντας ο πόλεμος του ΄40 η οικογένεια όλη βρέθηκε στην Αθήνα, χωρίς τον πατέρα. Έζησα ιστορικά γεγονότα για τα οποία αισθάνομαι υπερήφανη που τα έζησα. Έζησα την εποποιία του ΄40, την κήρυξη του πολέμου, το υψηλό φρόνημα των Ελλήνων και ως παιδί που μεγάλωνε, έβλεπα τους Ιταλούς και τη δύναμη που έδειχναν να έχουν και πάγωνα στην ιδέα ότι θα τα βάζανε με τους Έλληνες. Στις πρώτες νίκες ξεχυθήκαμε στους δρόμους. Στην Αθήνα ζήσαμε και τη μεγάλη πείνα του 1941-1942. Όμως εκείνη την περίοδο οι Ιταλοί μας επέτρεψαν να γυρίσουμε στη Ρόδο. Η οικογένειά μου τότε οργάνωνε συσσίτια, η πείνα ήταν μεγάλη. Το 1943, ο αδελφός μου ο Σταμάτης που ήταν ήδη φοιτητής στο Χημικό Τμήμα του πανεπιστημίου Αθηνών, ερχόμενος πίσω στη Ρόδο παρέδιδε εθελοντικά μαθήματα στο Βενετόκλειο, που άνοιξε ως Ανώτερο Κατηχητικό.

Συνελήφθη κιόλας ο Σταμάτης Καζούλλης και παραλίγο γλίτωσε την εκτέλεση!
Συνελήφθη από τους Γερμανούς μαζί με άλλους Ροδίτες για την υπόθεση των κατασκόπων της Σπηλιάς της Μονολίθου, και πέρασε στρατοδικείο μαζί με τον Μιχάλη Βρούχο και τον Γιώργο Κωσταρίδη οι οποίοι εκτελέστηκαν. Κατηγορήθηκε ότι χρησίμευε ως μεταφραστής του Κλιμακίου, αλλά στην κατάθεσή του ο Μιχάλης Βρούχος αρνήθηκε σθεναρά τη συμμετοχή του Σταμάτη σε οποιαδήποτε δράση θα τον ενοχοποιούσε. Με την Απελευθέρωση, η νεολαία στην οποία πρωτοστατούσε ο Σταμάτης έγραφε στους τοίχους «Greek is here, Greek is there, Greek is everywhere in the island». ..Κι αυτό γιατί ήρθαν οι Εγγλέζοι και η ομάδα των Ιερολοχιτών και όλη η Ρόδος άνοιξε τα σπίτια της, αλλά οι Εγγλέζοι είχαν τις δικές τους βλέψεις. Τη στρατιωτική του θητεία ο Σταμάτης την έκανε την περίοδο του Εμφυλίου και γι αυτό πήρε μέρος σε μάχες. Επιστρέφοντας, ανέλαβε διευθυντής και διευθύνων σύμβουλος της Καΐρ, όπου παρέμεινε μέχρι το 1983.

Ο Νικόλαος Πλαστήρας ο επωνομαζόμενος “Μαύρος Καβαλάρης”, έξω από το Μίρα Μάρε όπου κατέφυγε μετά το ανεπιτυχές στρατιωτικό πραξικόπημα υπέρ του Ελευθερίου Βενιζέλου στις 5 Μαρτίου του 1933. Δίπλα του ντυμένος ευζωνάκι ο αείμνηστος Σταμάτης Καζούλης (Φωτογραφία Κώστας Τσαλαχούρης)

Αμέσως μετά την Απελευθέρωση ο πατέρας σας ανέλαβε δήμαρχος Ρόδου, ο πρώτος Ροδίτης δήμαρχος!
Τις μεταβατικές μέρες έγινε παρροδιακή συνέλευση στο Βενετόκλειο και αναδείχτηκε ο πατέρας μου επικεφαλής των Ροδίων. Γι αυτό και στη συνέχεια οι Εγγλέζοι τον διόρισαν δήμαρχο της ελεύθερης Ρόδου. Με τη διαφορά όμως ότι οι Εγγλέζοι είχανε βλέψεις, δεν του επέτρεπαν να σηκώσει ελληνική σημαία στο δημαρχείο και του δημιουργούσαν πλείστα όσα προβλήματα. Κατά την Ενσωμάτωση με τη μητέρα Ελλάδα εστάλησαν μετάλλια από την ελληνική κυβέρνηση σε Ροδίτες πατριώτες, μεταξύ αυτών και στον πατέρα μου.

Από το σπίτι σας περνούσαν πολλοί έλληνες πολιτικοί, πρωθυπουργοί, πρόεδροι της χώρας… Ο Γεώργιος Παπανδρέου, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής ως πρόεδρος της Δημοκρατίας, ο Πλαστήρας πριν…
Το 1933, ο Πλαστήρας φεύγοντας για την εξορία πέρασε από τη Ρόδο για να πάει στη Βηρυτό, κι ήρθε στο σπίτι μας. Με βάλανε και του είπα κι ένα ποίημα, θυμάμαι. Όταν δε έγινε πρωθυπουργός το 1945, ήρθε ο ίδιος με τη συνοδεία του στο σπίτι και βρήκε τον πατέρα μου. Θυμάμαι επίσης τον Βενιζέλο, ο οποίος το 1935 έμεινε για ένα διάστημα στη Ρόδο, και θυμάμαι και το Γεώργιο Παπανδρέου…

Και ο Γεώργιος Παπανδρέου ήρθε στο σπίτι σας και ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, καλεσμένος για φαγητό!
Ναι, μάλιστα ο Κωνσταντίνος Καραμανλής ήρθε το 1984 ως πρόεδρος της Δημοκρατίας, για φαγητό σ΄ αυτό εδώ το σπίτι του Αγίου Νικολάου.

Να γυρίσουμε στα χρόνια της Απελευθέρωσης και σ΄ εσάς, το νεαρό κορίτσι, που ξεκίνησε στη Ρόδο τον Οδηγισμό!
Το 1946 αναλάβαμε να οργανώσουμε το Σώμα Ελληνίδων Οδηγών στη Ρόδο. Τότε ξεκίνησε η δική μου δραστηριότητα. Έφορος ήταν η Ειρήνη Παυλίδου, κι αρχηγός η αδελφή μου η Αίγλη. Η Ρίτα Τηλιακού-Βρούχου, κι εγώ. Είχαμε ευρύ πεδίο γιατί μετά την κατοχή έπρεπε να δώσουμε στους νέους τη δυνατότητα δράσης. Οι Πρόσκοποι, μας βοήθησαν στα πρώτα μας βήματα. Πήγαμε ταξίδια τα παιδιά…, τα πήγα στην Κω, τα πήγα στην Κέρκυρα, με το σακίδιό μας και με τις κουβέρτες να ξαπλώνουμε στο κατάστρωμα… τα πήγα στην Κρήτη… Κάναμε κατασκηνώσεις… Πηγαίναμε με φορτηγά αυτοκίνητα και κάναμε διανομές τροφίμων στα χωριά, ψυχαγωγίες στο Σανατόριο στην Ελεούσα, στο Νοσοκομείο, στα Ορφανοτροφεία… Όταν έλεγα ότι θα πάρω τα κορίτσια τους εκδρομή με εμπιστεύονταν αμέσως. Οι δεσμοί φιλίας που δημιουργήθηκαν τότε μεταξύ μας υπάρχουν μέχρι σήμερα.

Κάνατε τη δική σας οικογένεια, με το Νικόλαο Καράβα.
Παντρεύτηκα τον Νικόλαο Καράβα, το γένος Βενετοκλή, ο οποίος είχε φύγει από τη Ρόδο την εποχή που στη Ρόδο ήταν άσχημες οι συνθήκες και πήγε στο Βελγικό Κονγκό. Πήγα κι εγώ στο Κονγκό και παρέμεινα τρία χρόνια. Γυρίσαμε λόγω της έκρυθμης πολιτικής κατάστασης, της ανατροπής του Λουμούμπα, ο οποίος δολοφονήθηκε τελικά το 1961.

Είναι αλήθεια ότι είσαστε η πρώτη σοφερίνα στη Ρόδο;
Ναι, (γελάει) και μάλιστα δεν ήμουνα ενήλικη διότι η ενηλικίωση ήταν στα 21. Εγγυήθηκε το 1945 ο πατέρας μου και οδηγούσα αυτοκίνητο. Ήμουν πρωτοπόρος! Περνούσα από τα χωριά και αναφωνούσαν «γυναίκα στο τιμόνι...»...

Το ‘λεγε η καρδιά σας!
Αυτή η ζωή μένει ως τώρα, κι εμείς στον οδηγισμό έχουμε ένα ρητό: «Μια φορά Οδηγός για πάντα Οδηγός». Και η αγάπη μου για τον Οδηγισμό και τα κορίτσια… 29-30 κορίτσια… Τώρα είμαστε γιαγιάδες και εξακολουθούμε να έχουμε τον ίδιο δεσμό και τις ίδιες δράσεις. Μέχρι πριν 2 χρόνια πήγα στο Συνέδριο της Κρήτης και στο Συνέδριο στα Γιάννενα. Με τα ιδανικά του Οδηγισμού συνεχίζουμε μέχρι σήμερα. Και όλες με προσέχουν, μου συμπαραστέκονται μέχρι σήμερα, τις νιώθω ως δεύτερη οικογένειά μου και τις ευχαριστώ!

Βλέπω τα ωραία έργα σας, τις ζωγραφιές σας… Συνεχίζετε να ζωγραφίζετε;
Δυστυχώς, τώρα δεν μπορώ να συνεχίσω. Ούτε τα μάτια με βοηθούν, ούτε τα χέρια.

Ωραία ζωή ζήσατε!
Πάρα πολύ καλή. Κι αν ξαναγεννιόμουνα θα ήθελα να περάσω πάλι έτσι. Έζησα τα γεγονότα τα σημαντικά αυτού του τόπου. Μόνο όποιος τα ζήσει μπορεί να τα συλλάβει. Γι αυτό ευχαριστώ το Θεό που γεννήθηκα σ’ αυτή τη χρονική περίοδο και γι αυτό καμιά φορά στενοχωριέμαι όταν διαπιστώνω ότι οι νέοι δεν γνωρίζουν τη νεότερη ιστορία του τόπου μας.

Βρίσκω την ευκαιρία να σας ρωτήσω, τι θα λέγατε για τη ζωή εσείς που ζήσατε τόσα πολλά;
Η ζωή είναι μια προσπάθεια. Πρέπει συνεχώς να προσπαθείς και το μόνο που μένει είναι μια καλοσύνη, Κι αυτήν πρέπει να κυνηγούμε στη ζωή!