Κυριάκος Μιχ. Χονδρός: Αποκριάτικα έθιμα της Ρόδου και του Πόντου

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Κυριάκος Μιχ. Χονδρός

chondros.kyr@gmail.com

Ο παραδοσιακός πολιτισμός του τόπου μας, με την πάροδο του χρόνου χάνεται αργά - αργά. Πολλά από τα έθιμα μας έχουν ήδη χαθεί, χωρίς επιστροφή και άλλα θα χαθούν αν δεν παραδοθούν στη νέα γενιά και αποκτηθούν ως κληρονομιά του λαϊκού μας πολιτισμού. Είναι αρκετοί εκείνη που πιστεύουν πως χρέος όλων είναι να διατηρηθεί ο λαϊκός πολιτισμός. Κι αν η πολιτεία δεν συνδράμει, υπάρχουν φορείς, όπως είναι οι πολιτιστικοί σύλλογοι αλλά και μεμονωμένα πρόσωπα τα οποία πρωταγωνιστούν για τη διάσωση και διατήρηση του πολύτιμου παραδοσιακού πολιτισμού.

Η Ρόδος και τα άλλα νησιά μας, που γνώρισαν αιώνων σκλαβιά (Ιππότες, Τούρκοι, Ιταλοί, Αγγλο-γερμανοί), γαλουχήθηκαν και ευτύχησαν και πάνω απ’ όλα επέζησαν, διατηρώντας τα έθιμα, όπως μια πράξη αυτογνωσίας και αυτοπροσδιορισμού: Πως κάτω από τις ξένες κατοχές, υπάρχουμε και διατηρούμε κάτι εντελώς δικό μας.

Οι χωρικοί μας στις διάφορες τελετές, τις θρησκευτικές γιορτές, στα πανηγύρια, στους γάμους και στις ονομαστικές γιορτές, απολάμβανε θεραπεία στους κόπους τους. Και με την ευκαιρία αυτή: Κυκλοφορούν αρκετά βιβλία με θέματα την ιστορία και τη λαογραφία, τα οποία υποστηρίζουν αβάσιμα και αστήριχτα πως οι Ρόδιοι και οι άλλοι Δωδεκανήσιοι αντέγραψαν τρόπους και συνήθειες από τους κατακτητές μας. Αυτοί που τα γράφουν, ασφαλώς και δεν γνωρίζουν το λαό μας. Ασφαλώς κι υπάρχουν ορισμένα έθιμα που διαμορφώθηκαν ή προσαρμόστηκαν, από συνήθειες άλλων αρχαίων λαών. Όμως ούτε τα παραδοσιακά μας σπίτια, ούτε οι χοροί και τα τραγούδια μας, ούτε οι φορεσιές μας, ούτε τα φαγητά μας, ούτε η διασκέδασή μας, έχει αντιγράψει τους Ενετούς ή τους Ιταλούς κατακτητές.

Οι γιορτές της αποκριάς, τελούνται σε πολλά χωριά της Ρόδου, ως μια ανάγκη πολιτιστική και ως αίτημα ψυχαγωγίας. Συμπερασματικά θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει πως τα δρώμενα της Αποκριάς, έχουν ξεχωριστό χρώμα, ένα αυθορμητισμό και μεγάλη συμμετοχή.

Με το άνοιγμα του Τριωδίου και σε όλη τη διάρκεια του, οι νέοι τα παλιά χρόνια, ντυνόντουσαν με γυναικεία ρούχα, ή έβαζαν στο πρόσωπό τους μια μάσκα, όχι πάντα ευχάριστη στην όψη και αλλάζοντας τις φωνές τους, επισκεπτόντουσαν φιλικά και συγγενικά τους σπίτια. Η νύχτα, το σκοτάδι βοηθούσε στο να μην μπορεί κανείς να αντιληφθεί τον μεταμφιεσμένο. Σε πολλά χωριά ο μεταμφιεσμένος, ο μασκαράς, τραβούσε το χέρι του σπιτονοικοκύρη ή άλλου προσώπου και χόρευαν μαζί, προκαλώντας έτσι περίεργα συναισθήματα. Ο μασκαράς φρόντιζε να μην τον αντιληφθούν και είχε καλυμμένα ακόμα και τα χέρια και τα πόδια του. Τον κερνούσαν ένα ποτό (τότε υπήρχε η σούμα ή το ούζο) προσπαθώντας του αποσπάσουν έστω μια κουβέντα για να αποκαλυφθεί ποιος κρύβεται.

Η τσικνοπέμπτη, έχει κι αυτή τα έθιμά της. Ονομάσθηκε έτσι γιατί οι γυναίκες έλειωναν τα αλείμματα και η κάθε γειτονιά, το κάθε χωριό μύριζε έντονα κνίσα. Άλλοι πάλι υποστηρίζουν πως άφηναν κατάλοιπα φαγητών να κολλήσουν στο τσουκάλι για να μυρίσει ο κόσμος και να αντιληφθεί πως έρχεται κάποια αλλαγή. Το επικρατέστερο είναι πως έπρεπε ο καθένας να ψήσει λίγο κρέας στα κάρβουνα για να τσικνίσει. Το αποκορύφωμα της Αποκριάς είναι κατά την Κυριακή της Τυροφάγου και επόμενη Καθαρά Δευτέρα.

Κατά την Τυρινή (Τρινή) εβδομάδα σταματάμε να τρώμε κρέας και κρεάτινα είδη ενώ επιτρέπεται η κατανάλωση ψαριών , τυριού ως μια προετοιμασία του οργανισμού μας για να νηστεύει. Επειδή τα ψάρια στα χωριά δεν βρισκόντουσαν πολύ εύκολα, κατανάλωναν μακαρόνια με τυρί. Προϊόντα τα οποία έφτιαχναν οι ίδιοι οι χωρικοί μας. Από το απόγευμα της Κυριακής της Τυροφάγου μέχρι και αργά το βράδυ της Καθαρής Δευτέρας οι διασκεδάζοντες, που ονομάζονταν στους αρχαίους χρόνους κωμαστές, (που σημαίνει διασκεδάζουν με τρόπο θορυβώδη), μεταμορφώνουν τα πρόσωπά τους με καπνιά της καπνοδόχου ή του τηγανιού ή με αλεύρι. Η συμπεριφορά και οι εκδηλώσεις διασκέδασης όσων έχουν μεταμφιεστεί, δεν είναι καθόλου σεμνή. Οι εικόνες αυτές μας παραπέμπουν στα αρχαία φαλλικά. Άλλοι εμφανίζονται ως γιατροί και άλλοι γαμπροί και νύφες, ντυμένοι κατάλληλα. Ο γιατρός αλλά και άλλα επαγγέλματα, μπορεί να προκαλέσει πολλά γέλια, εάν και εφόσον ο μεταμφιεσμένος έχει το χάρισμα να μιμείται κινήσεις και καταστάσεις του επαγγέλματος αυτού.

Το μαύρισμα ή το άσπρισμα, διατηρείται μέχρι σήμερα σε πολλά χωριά της Ρόδου.

Άλλο έθιμο αποκριάτικο είναι αυτοσχέδιες ποιήτριες ή ποιητές, όπου ανεβαίνουν σε κάποιο κάρο ή αυτοκίνητο για να τους βλέπει και να τους ακούει ο κόσμος, απαγγέλλοντας σατυρικούς στίχους. Πολλοί είναι τολμηροί και οι περισσότεροι εμπνευσμένοι από τα πολιτικά και οικονομικά μέτρα της εκάστοτε κυβέρνησης και της τοπικής αυτοδιοίκησης. Οι καμιζέλες, λέγονται στη Ρόδο καμουζέλλες. ¨Όταν κάποιες με το ντύσιμο ή τη συμπεριφορά του είναι για γέλια λένε: Εγίνεις πρε σαν καμουζέλλα ή πρε καμουζέλα ‘σαι; Η λ. προέρχεται από τη camisia δηλ. το πουκάμισο τη πουκαμίσα. Επειδή ντύνονταν με πουκαμίσα [Παπαχριστοδούλου, (1986),σ. 227]. Ενδεικτικά αναφέρουμε:

Στ’ Αφάντου την Κυριακή, στρώνανε κάτω στο πάτωμα, στη μέση του σπιτιού, χρέμια, σεντόνες ή τσολλούδεςκαι κάθονταν σταυροπόδι σε κύκλο. Άρχιζε το φαγοπότι και όταν έρχονταν στο κέφι, μια γυναίκα που ήξερε να παίζει το μπρούντζινο ταψί, καθόταν στη μέση και άρχιζε να χτυπα ρυθμικά, ενώ οι άλλοι τραγουδούσαν τον αποκριάτικο σκοπό. {Σηφόπουλος Τα. (200), σ. 93].

Στην Απολακκιά τη Καθαρή Δευτέρα, καμουζέλλες παρίσταναν γριά γυναίκα και γεροβρακά με την προβιά ζώου γύρω στο κεφάλι ή με μια αγκουλούπα μουζουρωμένη στο πρόσωπο (είδος νεροκολοκυθιάς). Παρουσιάζαν και τη κοκκάλα, κάτι αγαπητό στα μικρά παιδιά και συγχρόνως προκαλούσε τρόμο [Θωμάς Μ. (1999) σ. 241].

Στην Αρνίθα κάποιος έκανε τον γυναικολόγο έξω από καφενείο ως πρόχειρο χειρουργείο, άλλος έκανε τον χότζα ζητώντας βοήθεια με τεμενάδες από τον Αλλάχ και άλλοι μασκαρεμένοι ξεσουμαρώνονταν φορώντας τριχιλιές και έμπαιναν κάτω από το ζυγό ή όργωναν στο λιθόστρωτο και κάποια λεσπέρισσα τους ακολουθούσε ρίχνοντας σπόρο. [Διακοσάββας Γ. (2005) σ. 514].

Στη Μαλώνα παρουσίαζαν το έθιμο των ζεϊμπέκηδων, για να συγκεντρώσουν χρήματα για τα έξοδα της Καθαρής Δευτέρας. Έπαιρναν μέρος ένας βασιλιάς, ένας βεζίρης ένας αστυνόμος αλλά και κάποιος ακόμα που θα αρπάξει δήθεν μια κοπέλα {Παπανδρέου Θεόδ. (χ.χ.) σ. 122].

Στις Φάνες φέτος θα γίνει ένα μεγάλο αποκριάτικο και γνήσιο γλέντι για μικρούς και μεγάλους. Με παρέλαση, μουσική, και όπως μας υπόσχονται ταξίδι στην παράδοση.

Σε άλλες περιοχές της χώρας, εκτός από τα έθιμα του μουντζουρώματος και τις μεταμφιέσεις που γίνονται παντού, υπάρχει το γαϊτανάκι, τα ρόπαλα, οι μαριονέτες, η γκαμήλα και πολλά άλλα.

Η μεταμφίεση εξακολουθεί να απασχολεί, όσους ασχολούνται με την κοινωνική ανθρωπολογία. Είναι ένα ακόμα πανάρχαιο έθιμο που γινόταν ανεξάρτητα από πολιτιστική βαθμίδα ή γεωγραφική τοποθέτηση. Οι πρόγονοί πίστευαν πως αυτός που ντύνεται με δέρμα ζώου ή προσωπείου, μάσκα, και για όσο διαρκεί η μεταμφίεσή του κατέχει μεγάλες δεξιότητες και ειδικές δυνάμεις. Άλλη αντίληψη θέλει πως η χρησιμοποίηση προσωπείου μπορεί να εκβιάσει το κακό και επικίνδυνο δαίμονα, όπως ο αρχαίος κυνηγός που ντυνόταν ανάλογα για να εξαπατήσει το θήραμά του.

Στον Πόντο τα έθιμα παραμένουν σχεδόν τα ίδια. Τα παιδιά ντυνόντουσαν με ότι είχαν στα σπίτια τους και γύριζαν από σπίτι σε σπίτι. Φορούσαν ρούχα του παππού ή της γιαγιάς και κρατώντας μια κουδούνα ή και μια λύρα γυρνούσαν χωρίς να μιλούν για να μην τους γνωρίσουν. Μακριά από τα σπίτια φώναζαν, τραγουδούσαν χόρευαν.

Ένα από τα έθιμα του Πόντου είναι να μασκαρεύονται φορώντας μια φουστανέλα και μια περικεφαλαία του Μεγάλου Αλεξάνδρου και μασκαρεμένοι καθώς είναι πάνω σε άλογα γυρίζουν στους δρόμους προσφέροντας μια διαφορετική αισθητική.

Πηγή φώτο: ομάδα ΑΡΧΑΓΓΕΛΟΣ ΡΟΔΟΥ-FACEBOOK/Απόκριες στον Αρχάγγελο 1975.